दसैंमा प्राय सबै नेपालीको घरमा मासु प्रसस्त हुन्छ। परापूर्वकालदेखि सिंगै खसी, राँगा, सुँगुर, बंगुर, बोका, भेडा, च्यांग्रा काट्ने र मासु सँगालेर खाने हाम्रो चलन छ। त्यो पनि अझ गाउँघरमा यो चलनचल्ती बढी छ। दसैंमा काटेको खसीबोकालाई धेरै दिनसम्म बिना फ्रिजमा राख्दा बिग्रने र विष सावित हुने डर हुन्छ। फ्रिजकोे चिस्यानमा राखेमा मात्र मासु सुरक्षित रहन्छ।
कुनै पनि जन्तुको वध गरेपछि राम्ररी सफा गर्नु जरुरी हुन्छ। शरीरमा भएका रौंहरु राम्ररी सफा गरेर मात्रा भित्री भाग खोल्न सुरु गर्नुपर्छ र यसरी भित्री भाग खोल्दा पनि जानकार व्यक्तिले मात्र हाल हाल्नु राम्रो हुन्छ। भित्रको आन्द्राभुँडी नफुट्ने गरी सर्लक्क निकालेर छुट्टै भाँडामा सुरक्षित राखेर राम्ररी सफा गर्नुपर्छ। यदि अन्द्राभुँडी फुटेमा सम्पूर्ण मासु खराब हुन पनि सक्छ। भित्री भागलाई राम्ररी सफा गरेर बफ्याएर छुट्टै पकाउँदा राम्रो। अन्य मासुमा मिसाउँदा गन्हाउने र मासु छिटो बिग्रने डर हुन्छ।
मासुलाई सर्लक–सर्लक्क साँप्रा र अन्य भाग छुट्याएपछि राम्ररी सफा गरेर सुख्खा बनाएर मात्र फ्रिजमा भन्डारण गर्नुपर्छ। फ्रिजको तापक्रम घटीमा ३ डिग्री सेल्सियस र बढीमा ५ डिग्री सेल्सियस हुनु जरुरी छ। यदि फ्रिजले बराबर चिस्यान दिएको छैन भने तुरुन्त बनाउन लगाउनुपर्छ। अनि जति पकाउने हो, त्यस अनुसार बेग्लाबेग्लै राख्दा राम्रो। सकेसम्म धेरै मासु बनाएर राख्नु हुँदैन। जति चाहिन्छ, त्यतिमात्र बनाउँदा सबभन्दा राम्रो हुन्छ। केही गरी धेरै भयो भने त्यसलाई फ्रिजमा राम्रोसँग राख्नुपर्छ। फेरि बिजुलीका कारण फ्रिज बन्द हुँदै खुल्दै गर्ने अवस्था भयो भने मासु विष बन्न सक्छ। त्यसमा त टक्सिन निस्किन्छ, ब्याक्टेरियाले विषाक्त बनाएपछि अझ समस्या हुन्छ।
फ्रिज नहुनेको हकमा मासुलाई सुख्खा बनाएर कुट्ने र मज्जाले तेलमा भुटेर नुन नहाली पानी सुकाएर हावा आउने ठाउँमा जाली या पातलो कपडाले छोपेर राख्न सकिन्छ र चाहिएको बेला निकालेर अलिअलि पकाएर खान सकिन्छ।
मासु काट्दा सकेसम्म माछा, कुखुरा, खसी–बोका एउटै अचानोमा नकाट्नु बेस मानिन्छ। यदि काट्नु परेमा पनि एउटा किसिमको मासु काटिसकेपछि अचानोलाई राम्ररी सफा गरेर सुख्खा पारेपछि मात्र काट्नु सुरक्षित मानिन्छ। यदि माछा–मासु मिसाएर एउटै अचानोमा काट्दा एकअर्कामा संक्रमण भई ब्याक्टेरिया फैलिने सम्भावना पर्याप्त हुन्छ। पाकेको मासु र काँचो मासु पनि कहिले एकै अचानोमा काट्नु हुँदैन। सकेसम्म काठको अचानो प्रयोग नगर्नु बेस मानिन्छ। काठको अचानोमा काटिएको मासु अन्तर्राष्टिय नियम अनुसार सुरक्षित मानिँदैन र सफा गर्न पनि सहज हुँदैन। सकेसम्मा प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्ड प्रयोग गर्दा राम्रो मानिन्छ र प्रयोग गरिसकेपछि बोर्ड र चक्कु या खुकुरी साबुनपानीले राम्ररी धोएर सुख्खा पारेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ।
मासु भन्डारण गर्दा काँचो मासु र पाकेको मासु कहिल्यै सँगै राख्नु हुँदैन। यदि राख्नैपर्ने बाध्यता भएमा राम्ररी छोपेर काँचो मासु तल्लो तह र पाकेको पासु माथिल्लो तहमा राख्नु जरुरी हुन्छ। काँचो मासुलाई लामो समयसम्म राख्नु छ भने १८ डिग्रीदेखि २२ डिग्रीसम्मको चिसो भएको डिप फ्रिजमा छोपेर या पोको पारेर मात्र राख्नुपर्छ। फ्रिज नहुनेले पंखाको हावा लाग्ने ठाउँमा सुकाएर राख्नु या अगेनोमाथि सुकाएर राख्न सकिन्छ र पकाउने बेलामा राम्ररी सफा पानीले पखालेर मात्र पकाउनुपर्छ।
मासु राम्ररी पाक्नु अत्यन्त जरुरी छ। नपाकेको मासु खाँदा विभिन्न रोग लाग्ने तथा नपच्ने डर हुन्छ। एक पटक मासु खाँदा १८० देखि २२० ग्रामसम्म मात्र खानु उपयुक्त मानिन्छ र तिनै छाकमा निरन्तर मासु खाँदा शरीर भारी हुने अल्छी लाग्ने हुन्छ। मासु सँगसँगै विभिन्न सागपात तथा सलाद र साकाहारी परिकार अनिवार्य रुपमा समावेश गर्नु वेश हुन्छ। बिहान पर्याप्त मासु खाए तापनि बेलुका मात्रा घटाउँदा उत्तम हुन्छ। दसैंमा मासु ज्यादा खाने हुँदा पानी पनि पर्याप्त पिउनु जरुरी छ। धेरै मासु खानु हानिकारक हुनसक्छ। नियमित रातो मासु मात्र खानुभन्दा कुखुरा, माछा, हरियो सागपात, सलाद मिलाएर खाँदा शरीरलाई फाइदा गर्छ।
नेपाली समाजमा पशुपक्षीको रगत खाने चलन व्यापक छ तर अन्य देशमा रगत खाने चलन न्यून छ किनकी पशुपक्षीको रक्ति खानु खतरनाक मानिन्छ। यदि कुनै पनि पशुपक्षीमा कुनै रोग छ भने सबैभन्दा सहज रुपमा रगतबाट मानव शरीरमा सर्ने खतरा हुने हुँदा रगत खानु उपयुक्त मानिदैन। यदि खानु नै छ भने पनि पर्याप्त मात्रामा निकै समयसम्म पकाएर मात्रा खानुपर्ने हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय ह्यासापको नियम अनुसार कुखुराको मासु बेच्नेले पहेंलो प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्ड र पहेंलै रङको बिँड भएको चक्कु या खुर्पा मात्र प्रयोग गर्न पाउँछ। त्यस्तै माछा तथा सामुद्रिक जीवजन्तु बेच्नेले निलो प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्डसहित निलै रङको बिँड भएको चक्कु या खुर्पा मात्र प्रयोग गर्नुपर्ने नियम हुन्छ। खसी–बोका, भैंसी, सँुगुर या कुनै पनि रातो मासु बेच्ने व्यापारीले रातो रङको बोर्ड र सोही रङको बिँड भएको चक्कु मात्र प्रयोग गर्न पाउने नियम छ। भिन्न–भिन्न प्रकारका माछा–मासुलाई एकअर्कासँग संगम गराउँदा कन्टामिनेसन हुने र ब्याक्टेरिया उत्पादन सुरु हुने हुँदा यस्तो नियम संसारभरका विकसित देशहरुमा लागू छ।
कस्तो माछा–मासु हाइजेनिक हुन्छ?
विकसित मुलुकमा पशु या पक्षी स्वस्थ छ भनी सम्पूर्ण चेकजाँच गरेर कानमा सुरक्षित ट्याग लागेपछि मात्र वध गर्न योग्य मानिन्छ। यो काम गर्ने अधिकार राज्यको खाद्य प्रयोगशाला तथा सम्बन्धित विज्ञले मात्र पाएको हुन्छ। अस्वस्थ पशुपक्षीलाई छुट्याएर राखिन्छ र उपचार गरिन्छ, या त उपभोग गर्न अयोग्य ट्याग लगाएर छोडिन्छ। तर नेपालमा यस्तो गरेको पाइँदैन।
नियमपूर्वक छाला, रगत र भित्री भागबाट छुट्याएर सेक्रिगेसन गरी सुरक्षित रुपमा डिप फ्रिजमा भन्डारण गरेर तयार गरेको मासु नै हाइजेनिक मानिन्छ, जुन मिश्रित रुपमा भन्डारण गर्नु हुँदैन। यदि त्यसो गरेमा कन्टामिनेसन हुँदा मासु सुरक्षित हुँदैन। जथाभावी चेकजाँच नगरी काटमार गरेर अव्यवस्थित रुपमा बिक्री–वितरण गरिएको मासुलाई हाइजेनिक मानिदैन। जसले जनस्वास्थ्यमा प्रतिकुल असर गर्छ।
कोरोनाको महामारीले यतिबेला विश्व नै आक्रान्त भैसकेको छ । आठ महिना पुरा हुन लाग्यो कोरोनाको कारण असहज रुपले दैनिक गुजार्दै आएको । नेपाल सरकारले कोरोना संक्रमितहरुलाई निःशुल्क प्रदान गर्दै आएको उपचार सुविधा पनि पछिल्लो साताबाट कटौति गरेको छ । यससँगै आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाहरु अस्पताल जान हच्किन थालेका छन् । संक्रमणपछि पनि घरैमा बस्ने र मृत्युवरण गर्नुपर्ने अवस्थामा गारिब नागरिकसँग पुगेका छन् । यद्यापि बागमती प्रदेश, प्रदेश १ सरकारले आफ्ना नागरिकको स्वास्थोपचारमा लागनी गर्दै आएको छ । नेपालको संविधानमा व्यवस्था भएको नेपाली नागरिकको यो मौलिक हक पनि हो । यो सवालमा प्रदेश सरकारहरुको यस्ता कमद प्रशंसनीय छन् ।
यसै महामारीको बिचमा नेपालमा वडा दशैं, दीपावली, छठ, नेपाल संवत् जस्ता पर्वहरु एकपछि अर्को गर्दै समुदायमा भित्रन सुरु भैसकेको छ । वडा दशैं पर्वको आज फूलपाति । अर्थात् विधिवत रुपमा राखिएको जमरामा आजकै दिन फूलपाति भित्र्याइन्छ । आजकै दिनबाट नेपालका सरकारी कर्मचारीहरुले दशै बिदा पाएका छन् । आजको २२ दिनबाट यमपञ्चक सुरु हुदै छ, लगतै छठ पर्वको रौनक सुरु हुने छ ।
अघिल्ला वर्षहरुमा जस्तो आफन्तहरुको भेला गरेर धुमधाम रुपमा पर्व मनाउने अवस्था अहिले विल्कलै छैन । आफू जहाँ जुन अवस्था रहेका छौं, त्यहीँ पर्व मनाउनु पर्ने अवस्था छ । टीका लागाउन आफू आफन्तकोमा जाने र भिडभाड गर्ने जस्ता कार्यले हाम्रै परिवारका ज्येष्ठ सदस्यहरुलाई संक्रमणको भय प्रवल रहन्छ । यस्तो कार्य विल्कलै नगरौं । कोभिड–१९ को यस विषम परिस्थितिमा आफू र आफ्ना परिवारजनको स्वास्थ्यको ख्याल गर्दै स्वास्थ्य सुरक्षा मापदण्ड अपनाई चाडपव मनाउनुमा नै बुद्धिमानी हुनेछ ।
यो महामारीबाट हामी सुरक्षित रहन सकेमा यस्ता पर्वहरु आगामी सालमा पनि मनाउन सकिने छ, तर अमूल्य ज्यान नै नरहे कहाँ पर्वको रौनकता बाँच्दछ र ? त्यसैले अति नै सचेत बनेर, सुरक्षित भएर पर्वहरु मनाऔ, संस्कृति बचाऔं । कोरोना संक्रमणपछि संघर्षको मैदानमा रहनु भएका व्यक्तिहरुकाे सिघ्र स्वास्थ्यलाभकाे कामना सहित आमनेपालीमा सुख शान्ति समृद्धी सुस्वास्थ्य तथा उत्तरोत्तर प्रगतिको शुभकामना छ ।
“व्यवहार सुधाराैं कोरोना परास्त गराैं ”
Tags: No Comments
मकवानपुर / मकवानपुर जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका भारत–काठमाडौं जोड्ने राजमार्गमा अवस्थित छ । बोर्डरमा रहेको यस गाउँपालिकामा चैतदेखि हालसम्म १२ जनालाई कारोना पुष्टि भएको थियो । हाल सबैजना स्वस्थ्य भएर घर फर्केका छन्, यद्यपि कोरोना संक्रमणको संभावना उच्च भएको भन्दै हाल यस गाउँपालिकाको मनहरी बजार र बजार क्षेत्रबाट ५० मिटर दाँयाबाँया निषेधाज्ञा जारी रहेको छ । यस गाउँपालिकाले कोरोना नियन्त्रणको लागि विगतदेखि हालसम्म गरिरहेको प्रयासबारे
प्रमुख कार्यकारी अधिकृत देबराज चौलागाईंसँग गरिएको कुराकानिको सार :
मनहरी गाउँपालिकामा कोरोनाको अवस्था के छ ?
चिनको बुहान शहरबाट गत डिसेम्बर महिनामा शुरुवात भएको कोरोना भाईरस (कोभिड–१९) ले यति बेला विश्व आक्रान्त बनिरहेको छ । महामारीको रुपमा देखापरेको यस रोगको संक्रमण ढिलो गरि भएतापनि हाम्रो मुलुकमा समेत प्रवेश गरिसकेको छ । शुरुमा भारत तथा तेस्रो मुलुकबाट रोजगारी गरि फर्किएका नेपाली दाजुभाई दिदिबहीनीहरुमा फाट्टफुट्ट देखापरेको यसको संक्रमण हाल मुलुकका केही शहरहरुमा समुदायस्तरमा प्रवेश गरेको छ ।
यस संक्रामक रोगको प्रकोपबाट हामी बाँच्नु र हाम्रालाई बचाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो । संघ, प्रदेश तथा स्थानीय सरकार आ–आफ्नो भूमिकामा लागीपरिरहेको यस जटिल अवस्थामा तीनै तहकै सरकार बिच अझ बढि समन्वय र सहकार्य अपरिहार्य देखिन्छ । जनताको नजिक भएको र प्रत्यक्षरुपमा संग्लन रहनुपर्ने जिम्मेवारीका कारणले स्थानीय सरकारहरु बढि जागरुक र संवेदनशिल बन्नु पर्दछ भन्ने मेरो ठम्याई छ ।
रोग लागेपछि उपचार गर्नु भन्दा पहिला रोग लाग्नै नदिन स्थानीय सरकारहरुको भूमिका महत्वपुर्ण हुन्छ । संक्रमण फैलिरहेको क्षेत्रबाट आएका आफ्ना नागरिकलाई सुरक्षित रुपमा क्वारेन्टाइन गर्ने, आवश्यकता अनुसार परीक्षण गराउने, संक्रमित व्यक्तिलाई आईसोलेशन गर्ने कार्य जति संवेदनशिल भएर गरिन्छ त्यति नै संक्रमणको जोखिम कम हुन जान्छ ।
यस गाउँपालिकाले महामारी नियन्त्रणको लागि के कस्ता प्रयास गर्दै आएको छ ?
यस कार्यमा स्थानीय सरकारहरु शुरुबाट नै सक्रिय रुपमा संग्लन हुनु परेको यथार्थ हाम्रो सामुन्ने छर्लङ्ग छदैछ । मनहरी गाँउपालिका क्षेत्रबाट भारत तथा तेस्रो मुलुकमा रोजगारीका लागी जाने व्यक्तिहरुको संख्या उल्लेख्य रहेको सन्दर्रभमा हामीले शुरुबाटै ९२०७६ चैत्रको अन्तिम हप्ता ० बाट त्यस्ता व्यक्तिहरुको तथ्याङ्क लिन शुरु ग-यौं ।
यहाँका ४६ हजार ८ सय ५३ कुल जनसंख्या मध्ये करिव ३ हजार जना रोजगारीका लागी भारत, तेस्रोमुलुक र देशकै अन्यत्र रहेको संन्र्दभमा हामीले सोही बमोजिम क्वारेन्टाइन निर्माण र सञ्चालनको लागी ५ वटा स्थलहरु छनौट गरी तयारी सुरु ग-यौं । क्वारेन्टाइन निर्माण र सञ्चालन, राहत वितरण, जनचेतना मुलक कार्यक्रम, फेवर ल्किनिक सञ्चालन, स्वास्थ्यकर्मी घरभेट कार्यक्रम सुरुदेखि हालसम्म निरन्तर चलिरहेकै छन् । स्थानीय विपद व्यवस्थापन समितिको नेतृत्वमा सुरक्षाकर्मी, राजनैतिकदलहरु, रेडक्रस,सञ्चारकर्मी, समाजसेवीहरु सबैको सहयोग र समर्थन प्राप्त भईरहेको छ । पालिकाले निर्माण गरेकाे क्वारेण्टाइनहरूमा हाम्रा जनप्रतिनिधि ज्यूहरूले नियमित रेखदेख तथा त्यहाँ रहनुभएकाहरूकाे आत्मबल बढाउनकाे लागि लागिपरिरहनुभयाे ।

क्वारेण्टाइनमा रहेकाहरूसँग भेटघाटपछि तस्विर खिचाउँदै गाउँपालिका उपाध्यक्षा मनिला विष्ट ।
मनहरी गाउँपालिकाले हालसम्म करिव ३ हजार २ सय घरपरिवारलाई बन्दाबन्दिका कारण परेको संकट टार्न राहत वितरण गरिसकेको छ । यसैगरी करिब २ सय ५० जना आफ्ना नागरिकलाई देशका अन्य शहरहरु तथा भारतीय सिमा नाकाबाट उद्वार गरेर ल्याई क्वारेण्टाइन गरेको, करिब ३ सय ५० व्यक्तिको पिसिआर परीक्षण गराएको तथा कोरोना पोजिटिभ देखिएका १२ जना लाई आईसोलेसन पठाईएको छ । पोजेटिभ देखिएका व्यक्तिहरु पनि हाल स्वस्थ भएर घर फर्किसकेका हुंदा हाल मनहरी गाउँपालिकामा सक्रिय सक्रमित रहेका छैनन ।

यस गाउँपालिकाका स्थानीयवासीसँग के अपेक्षा गरेको छ पालिकाले ?
यो सबै कार्यमा जनप्रतिनिधि, राजनैतिक दल, कर्मचारी, सञ्चारकर्मी तथा स्वास्थकर्मीको महत्वपुर्ण साथ र सहयोग प्राप्त भएको छ । नेपाल सरकारको नीति निर्देशन तथा प्रदेश सरकारको समन्वयमा हालसम्म यस मनहरी गाँउपालिकामा कोरोना सक्रमण नियन्त्रण मै रहेको देखिन्छ ।
तर दिनानुदिन यसको जोखिम बढ्दै गईरहेको सन्दर्भमा हामी आमनागरिकहरु पनि थप सचेत र अनुशासित हुनुपर्ने देखिन्छ । व्यक्ति–व्यक्ति बिचको सामाजिक दुरी कायम गर्ने, नियमित साबुन पानीले हात धुने वा सेनिटाईजर प्रयोग गर्ने, अत्यावश्यक काम बाहेक घर बाहीर ननिस्कने तथा निस्कनुपर्दा अनिवार्य रुपमा माक्सको प्रयोग गर्ने गरि हाम्रो ब्यवहार सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छं ।
हालसम्म काेराेनाको प्रभावकारी उपचार पद्धति पत्ता नलागेको हुंदा यसको सक्रमण हुनबाट आफूलाई जोगाउनु नै एकमात्र उपाय हो । तसर्थ आफ्ना बानि व्यहोरालाई सुधार गरी आफू र आफ्नालाई बचाउदै कोरोनालाई परास्त गरौं भन्न चाहन्छु ।
केन्द्रीय सरकारबाट कस्तो सहयोग पाइरहनु भएको छ ?
केन्द्रीय सरकारले नीति नियम बनाउने, अफ्ठ्यारा परिस्थितीहरुमा स्थानीय तहहरुलाई हामीले गर्नुपर्ने कामहरुमा सहजिकरण गर्ने, नीति निमय अनुसार काम भएन नभएको अनुगमन गर्ने हो त्यो भैरहेको छ । केन्द्र सरकारको तर्फबाट हुनु पर्ने सहजिकरण भएको छ, हामीले गरेको हेस्टेमा हैंसे भएकै छ ।
कोरोना रोकथामको लागि केन्द्रीय सरकारले चाल्नु पर्ने कदमहरुमा यहाँको केही सुझाव छन् की ?
कोरोना संक्रमणको रफ्तार मकवानपुर जिल्लामा पनि पछिल्लो साता ह्वात्तै बढेको छ । हामी (मनहरीवासी) तराइ र काठमाडौं जोड्ने बोर्डरमा छौ । यहाँका होटल व्यवसायहरुलगायत विभिन्न उद्योगहरु सञ्चालित छन्, । त्यसैले गत सोमबार रातिबाट आगामी साउन ३२ गतेसम्मको लागि यस गाउँपालिकाको मनहरी बजार क्षेत्रमा पनि निषेधाज्ञा जारी गरिएको छ । यो निषेधाज्ञा मात्रै कोरोना रोकथामको उपाय हैन । केन्द्र सरकारसँग यस पालिकाको तर्फबाट एउटै अनुरोध यो छ कि : कोरोना संक्रमण जाँचको लागि पीसीआर परीक्षण बढाउँदै यसलाई सहज बनाउनु प-यो । केन्द्र सरकारले सर्वसाधारण जनताको लागि पनि पीसीआर जाँच गर्ने नीति नियम बनाइदिने हो भने कोरोना फैलने अवस्थामा नियन्त्रणमा ल्याउन सकिने थियो ।
अन्तमा
सबै गाउँपालिकावासीलाइ संयमित भएर, काेराेना विरूद्ध लाग्न अनुराेध गर्दछु । यस पालिकाकाे गतिविधि यहाँकाे सञ्चार माध्यममा स्थान दिनुभइ सचेतना अभिवृद्विमा साथ दिनुभएकाेमा यहाँकाे सञ्चार माध्यमलाइ पनि धेरै धेरै धन्यवाद छ ।
मकवानपुर/भनिन्छ, अपराध समाजबाट जन्मन्छ र समाजबाट नै निराकरण संभव छ । गैरकानुनी कृयाकलापमा संलग्न भएको कारण कैदको सजाय भुक्तान गरेर फर्केकाहरु मध्ये लगभग १० प्रतिशत पुनः गैरकानुनी कार्यमा संलग्न हुने गरेको एक तथ्याङ्कले देखाएको छ ।
विभिन्न समयमा विभिन्न कारागारमा सजाय भुक्तानि गरेर घर फर्केपछि पुनः गैरकानुनी कार्यमा संलग्न भएको कारण पटके कैदीबन्दीको रुपमा कारागार पुग्नेहरुको संख्या भिमफेदी कारागारमा मात्रै १० प्रतिशत रहेका छन् । सजाय भोगेर घर फर्केपछि घर परिवार वा समाजले सहजै स्वीकार नगर्ने, निजको व्यक्तित्वमा एक प्रकारको धब्बा समाजले लगाउने गरेको कारण घर परिवार र सामाजिक रुपमा विक्षिप्त भएर फेरी पुरानै गवितिधिमा फर्कने गरेको र पटके कैदीबन्दीको रुपमा कारागार पुग्ने गरेको भिमफेदी कारागार मकवानपुरका प्रशासन प्रमुख प्रकाश खनालले बताउनु भयो ।
‘कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो घर परिवार र समाजबाट सम्मान र उच्च हैसियत चाहन्छ,एक पटक जानअन्जान वा परिवन्दमा पनि गैरकानुनी कार्यमा संलग्न भएको हुन सक्छ’ प्रशासन प्रमुख खनालले भन्नुभयो ‘सजाय भोगेर फर्कदा उसको आनिबानिमा सुधार आएको हुनसक्छ भन्ने कुरा समाजले सहजै मान्दैन त्यसैले त्यही घटना हुने संभावना बढ्छ ।’ सजाय भोगेर फर्केपछि राम्रो व्यवहार नपाउँदा व्यक्तिमा निराशा र कुण्ठा बढ्ने गरेको उहाँले बताउनु भयो ।
नेपाल सरकारले कारागारलाई सुधार गृहको रुपमा विकास गर्न लामो समयदेखि पहल गरेको छ, तर हालसम्म कारागारले सुधार गृहको रुप लिन सकेको छैन । सरकारले बनाएका समितिहरुले बुझाएको प्रतिवेदन लागु गर्नेतर्फ कार्य अगाडि बढ्न सकेको छैन । कारागार ऐन २०१९ तथा कारागार नियमावली २०२० ले ल्याएको ‘खुला कारागार’को अवधारण अझै व्यवहारीक बन्न नसकेको कारण पनि समस्या भएको छ । २०६१ सालमा गरिएको कारागार नियमावलीको १० औं संसोधनमा पनि खुला कारागारको अवधारणा समेटिएको थियो । यातना गृहका रुपमा चित्रित हुँदै आएको कारागारलाई सुधार गृहका रुपमा बुझ्ने / बुझाउने प्रयासमा यो अर्को कदम चालिएको थियो । तर यो व्यवस्था १६ वर्ष बितिसक्दा पनि व्यवहारीक कार्यान्वयनमा आएको छैन ।

के हो खुला कारागार ?
खुला कारागार भनेको हालको कारागारको भन्दा फराकिलो दायरा हो । कम्तीमा तीन वर्ष कैद सजाय पाएका र दुई तिहाइ कैद भुक्तान गरिसकेका कैदी खुला कारागारमा बस्न पाउने कानुनी प्रावधान छ । खुला कारागारमा बस्ने कैदीबन्दीले आयआर्जनका अवसर पाउनेछन् भने सुरक्षाकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा कारागारबाहिर हिँडडुल गर्ने अधिकारको व्यवस्था कानुनले गरेको छ ।
कारागार नियमावली २०२० को परिच्छेद–२ ‘क’ मा सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ । यस अनुसार कुनै मुद्दामा तीन वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्ने व्यक्तिले सामुदायिक सेवा गर्न चाहेमा कसूरदार ठहरिएको व्यक्तिलाई सामुदायिक सेवामा पठाउन मनासिब देखेमा कारागारको सट्टा सामुदायिक सेवामा पठाउने गरी निर्णय गर्न सक्नेछ । कसूर र कसूर गर्दाको कारण र अवस्था, कसुरदारको विगतको चालचलन, उमेर, कसूरका सम्बन्धमा गरेको साविती र निजले कसूरको लागि गरेको क्षमा याचना, निजले गर्न सक्ने सामुदायिक सेवाको प्रकृतिको आधारमा कसूरदारलाई खुला कारागार तथा सामुदायिक सेवामा संलग्न गराउन सकिने व्यवस्था छ ।

सामुदायिक सेवामा पठाउने निर्णय गर्दा दैनिक दुई घण्टा सामुदायिक सेवामा काम गरे वापत एक दिनको दरले कैद कट्टा हुने गरी कसूरदारलाई सामाजिक सेवामा लगाउन इच्छुक विद्यालय, अस्पताल, स्थानीय निकाय, देवालय, वृद्धाश्रमलगायत यस्तै प्रकृतिका अन्य निकाय वा सामाजिक संघ संस्थासँग लिखित समझदारी गरी आवश्यक शर्तहरु पालना गर्ने कबुलियतनामा गराई सामुदायिक सेवा गर्न त्यस्तो निकाय वा संस्थामा पठाउनु पर्नेछ र त्यसरी कसूरदारलाई सामुदायिक सेवामा पठाउ“दा कारागार व्यवस्थापन विभागले सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार व्यवस्थापन केन्द्रीय समितिको र कारागार कार्यालयले सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार व्यवस्थापन जिल्ला समितिको परामर्श लिनु पने भनिएको छ । तर यो व्यवस्था कार्यान्वयन सहज नभएको दाबि गरिदै आएको छ ।
कैदीबन्दीलाई विकास निर्माणको काममा लगाउनु पर्ने बताउनु हुन्छ मानव अधिकारकर्मी कृष्ण गौतम । ३ दशकभन्दा बढी समय मानव अधिकारको क्षेत्रमा संलग्न रहेका अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केद्र (इन्सेक) बागमती प्रदेश संयोजक गौतम भन्नुहुन्छ ‘देशमा राष्ट्रिय योजनाहरु निर्माण कार्यमा कैदीबन्दीहरुलाई सहभागी गराउनु जरुरी छ, एकातिर उर्जाशिल जनशक्ति कारागारमा थन्किएर बस्ने समस्याको समाधान हुन्छ भने, अर्कोतिर कैदीबन्दीको परिवारलाई आर्थिक उपार्जनमा सहायता पुग्ने छ ।’
सरकारले तोकेको न्युनतम आर्थिक सुविधा दिएर सुरक्षाकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा राष्ट्रिय योजनाहरु निर्माणमा कैदीबन्दीलाई सहभागी गराउँदा कैदीबन्दीहरुलाई पनि देशको लागि योगदान गरेको छु भन्ने आत्मासन्तुष्टि मिल्ने उहाँको राय छ । कारागारमा रहेकाहरुलाई समय व्यवस्थापनमा समेत समस्या हुने गरेकोले काममा खटिएपछि नकारात्मक सोचमा कमी आउने संयोजक गौतमले बताउनु भयो ।
मकवानपुर/लागु औषध प्रयोगकर्ता सबैजसोलाई समान्यतः समाजमा सकारात्मक दृष्टिले हेर्ने गरेको पाइन्न । पारिवारीक वा साथिहरुको लहैलहैमा लागेर अन्जानमै लागु औषध दुर्व्यसनिमा फसेकाहरु आफूलाई सुधार्न चाहेपनि केही समय कुर्नु पर्ने हुन्छ, जुन समय त्यो परिवारको लागि अति नै पीडादायि बन्ने गरेको छ । पूर्वलागु औषध प्रयोकर्ताहरु पुरानो पीडा भुलेर नयाँ जीवन शैलीमा आउँन चाहदा पनि समाजले आफूहरुलाई सकारात्मक रुपमा नहेरेको गुनासो गर्छन् । तर हेटौंडामा भएको एक कार्यक्रममा एकजना युवाले लागुऔषध प्रयोगकर्ताहरुलाई सुधारात्मक जीवन शैलीमा चाँडै फर्कन र आफूसँग रोजगारी माग्न आग्रह गरेका छन् ।
लियो जिल्ला परिषद् ३२५ बि २ नेपालका अध्यक्ष लियो कुबेर पाठकले सुधार गृहमा उपचाररत रहेको व्यक्तिलाई रोजगार दिने बताउनु भएको हो । मकवानपुरको हेटौँडामा रहेको लागुऔषध दुर्व्यसनिमा फसेको र हाल परामर्श, उपचार र पुर्नमिलनमा सक्रिय सिआन पुर्नस्थापना केन्द्रमा पुग्नु भएका पाठकले दुर्व्यसनिबाट मुक्त भएपछि समाजको लागि योगदान गर्न सक्ने अवस्थामा बेरोजगार रहन नपेर्न बताउनु भयो । ‘तपाईहरु तयार भई केहि गर्छु भन्ने सोच राख्नुस्, रोजगारी दिलाउनको लागि हामी तयार छौँँ” उहाँले भन्नुभयो ।
सिआन पुर्नस्थापना केन्द्रले गरेका कार्यहरुबारे सिआनका सचिव अनिल अधिकारीले जानकारी दिए पश्चात लागुऔषध दुर्व्यसनिमा लागेका व्यक्तिहरुलाई १ वर्ष भित्रमा रोजगार प्रदान गर्ने प्रतिवद्धता पाठकले गर्नु भएको छ । पाठकले नेपालमा दिनप्रतिदिन दुर्व्यसनि बढिरहेको अवस्थामा यसलाई राेक्नु सामाजिक दायित्व भएको र सामाजिक दायित्वमा सबैले अग्रसर हुनुपर्ने बताउनु भयो । रोजगारी तथा व्यस्ततापछि कुलतमा फस्ने संख्यामा पनि कमी आउने उहाँले बताउनु भयो ।
आफ्नो कार्यकालमा योजना नै बनाएर आगडि बढिरहेको भन्दै उहाँले भन्नुभयो, “लियो जिल्ला परिषद् ३२५ बि २ नेपाल र सिआन पुर्नस्थापना केन्द्रसँग यस वर्ष सहकार्य गरेर अगाडि बढ्ने सम्झौता समेत गरेको छौँ ।”
उहाँले कुनै पनि नशा आफैंमा गलत नभई त्यसको प्रयोग चाँहि गलत भएको भन्दै लागुऔषध प्रयोगकर्ताहरु आफैमा नराम्रो नभएको बताउनु भयो । सुधारगृहमा बसेकालाई समाजमा हेर्ने दृष्टिकोण फरक भएको भन्दै यस्ता व्यक्तिहरुलाई समाजमा उदाहरणीय बनाउनको लागि लागि पर्ने आफूहरुले सक्दो योगदान गर्ने उहाँले बताउनु भयो । समाजको प्रेरक पात्र बन्न विगत राम्रा वा नराम्रो घट्ना चाहिने बताउदै अब प्रेरक पात्र बनाउन तर्फ लाग्न उहाँले सुधार गृहमा रहेकाहरुलाई आग्रह गर्नुभयो । सबैको सकारात्मक साथ भए मात्रै सुन्दर समाजको कल्पना गर्न सकिने सिआन पुर्नस्थापना केन्द्रका प्रमुख सौजन डिसिले बताउनुभयो । “हामी सबैसँग सकारत्मक सहयोगको आशा राख्दछौ, यो समाज हाम्रो हो हामी सबैले मिलेर बनाउनु पर्छ” डिसिले भन्नुभयो ।
कार्यक्रममा लियो जिल्ला परिषद् ३२५ बि २ नेपालका कोषाध्यक्ष राजन श्रेष्ठ, जिल्ला निर्देशक संजय विक्रम अधिकारी, लियो क्लव हेटौँडा भुटनदेविका सचिव मेनुका लामालगायतको सहभागिता रहेको थियो ।