दसैंमा प्राय सबै नेपालीको घरमा मासु प्रसस्त हुन्छ। परापूर्वकालदेखि सिंगै खसी, राँगा, सुँगुर, बंगुर, बोका, भेडा, च्यांग्रा काट्ने र मासु सँगालेर खाने हाम्रो चलन छ। त्यो पनि अझ गाउँघरमा यो चलनचल्ती बढी छ। दसैंमा काटेको खसीबोकालाई धेरै दिनसम्म बिना फ्रिजमा राख्दा बिग्रने र विष सावित हुने डर हुन्छ। फ्रिजकोे चिस्यानमा राखेमा मात्र मासु सुरक्षित रहन्छ।
कुनै पनि जन्तुको वध गरेपछि राम्ररी सफा गर्नु जरुरी हुन्छ। शरीरमा भएका रौंहरु राम्ररी सफा गरेर मात्रा भित्री भाग खोल्न सुरु गर्नुपर्छ र यसरी भित्री भाग खोल्दा पनि जानकार व्यक्तिले मात्र हाल हाल्नु राम्रो हुन्छ। भित्रको आन्द्राभुँडी नफुट्ने गरी सर्लक्क निकालेर छुट्टै भाँडामा सुरक्षित राखेर राम्ररी सफा गर्नुपर्छ। यदि अन्द्राभुँडी फुटेमा सम्पूर्ण मासु खराब हुन पनि सक्छ। भित्री भागलाई राम्ररी सफा गरेर बफ्याएर छुट्टै पकाउँदा राम्रो। अन्य मासुमा मिसाउँदा गन्हाउने र मासु छिटो बिग्रने डर हुन्छ।
मासुलाई सर्लक–सर्लक्क साँप्रा र अन्य भाग छुट्याएपछि राम्ररी सफा गरेर सुख्खा बनाएर मात्र फ्रिजमा भन्डारण गर्नुपर्छ। फ्रिजको तापक्रम घटीमा ३ डिग्री सेल्सियस र बढीमा ५ डिग्री सेल्सियस हुनु जरुरी छ। यदि फ्रिजले बराबर चिस्यान दिएको छैन भने तुरुन्त बनाउन लगाउनुपर्छ। अनि जति पकाउने हो, त्यस अनुसार बेग्लाबेग्लै राख्दा राम्रो। सकेसम्म धेरै मासु बनाएर राख्नु हुँदैन। जति चाहिन्छ, त्यतिमात्र बनाउँदा सबभन्दा राम्रो हुन्छ। केही गरी धेरै भयो भने त्यसलाई फ्रिजमा राम्रोसँग राख्नुपर्छ। फेरि बिजुलीका कारण फ्रिज बन्द हुँदै खुल्दै गर्ने अवस्था भयो भने मासु विष बन्न सक्छ। त्यसमा त टक्सिन निस्किन्छ, ब्याक्टेरियाले विषाक्त बनाएपछि अझ समस्या हुन्छ।
फ्रिज नहुनेको हकमा मासुलाई सुख्खा बनाएर कुट्ने र मज्जाले तेलमा भुटेर नुन नहाली पानी सुकाएर हावा आउने ठाउँमा जाली या पातलो कपडाले छोपेर राख्न सकिन्छ र चाहिएको बेला निकालेर अलिअलि पकाएर खान सकिन्छ।
मासु काट्दा सकेसम्म माछा, कुखुरा, खसी–बोका एउटै अचानोमा नकाट्नु बेस मानिन्छ। यदि काट्नु परेमा पनि एउटा किसिमको मासु काटिसकेपछि अचानोलाई राम्ररी सफा गरेर सुख्खा पारेपछि मात्र काट्नु सुरक्षित मानिन्छ। यदि माछा–मासु मिसाएर एउटै अचानोमा काट्दा एकअर्कामा संक्रमण भई ब्याक्टेरिया फैलिने सम्भावना पर्याप्त हुन्छ। पाकेको मासु र काँचो मासु पनि कहिले एकै अचानोमा काट्नु हुँदैन। सकेसम्म काठको अचानो प्रयोग नगर्नु बेस मानिन्छ। काठको अचानोमा काटिएको मासु अन्तर्राष्टिय नियम अनुसार सुरक्षित मानिँदैन र सफा गर्न पनि सहज हुँदैन। सकेसम्मा प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्ड प्रयोग गर्दा राम्रो मानिन्छ र प्रयोग गरिसकेपछि बोर्ड र चक्कु या खुकुरी साबुनपानीले राम्ररी धोएर सुख्खा पारेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ।
मासु भन्डारण गर्दा काँचो मासु र पाकेको मासु कहिल्यै सँगै राख्नु हुँदैन। यदि राख्नैपर्ने बाध्यता भएमा राम्ररी छोपेर काँचो मासु तल्लो तह र पाकेको पासु माथिल्लो तहमा राख्नु जरुरी हुन्छ। काँचो मासुलाई लामो समयसम्म राख्नु छ भने १८ डिग्रीदेखि २२ डिग्रीसम्मको चिसो भएको डिप फ्रिजमा छोपेर या पोको पारेर मात्र राख्नुपर्छ। फ्रिज नहुनेले पंखाको हावा लाग्ने ठाउँमा सुकाएर राख्नु या अगेनोमाथि सुकाएर राख्न सकिन्छ र पकाउने बेलामा राम्ररी सफा पानीले पखालेर मात्र पकाउनुपर्छ।
मासु राम्ररी पाक्नु अत्यन्त जरुरी छ। नपाकेको मासु खाँदा विभिन्न रोग लाग्ने तथा नपच्ने डर हुन्छ। एक पटक मासु खाँदा १८० देखि २२० ग्रामसम्म मात्र खानु उपयुक्त मानिन्छ र तिनै छाकमा निरन्तर मासु खाँदा शरीर भारी हुने अल्छी लाग्ने हुन्छ। मासु सँगसँगै विभिन्न सागपात तथा सलाद र साकाहारी परिकार अनिवार्य रुपमा समावेश गर्नु वेश हुन्छ। बिहान पर्याप्त मासु खाए तापनि बेलुका मात्रा घटाउँदा उत्तम हुन्छ। दसैंमा मासु ज्यादा खाने हुँदा पानी पनि पर्याप्त पिउनु जरुरी छ। धेरै मासु खानु हानिकारक हुनसक्छ। नियमित रातो मासु मात्र खानुभन्दा कुखुरा, माछा, हरियो सागपात, सलाद मिलाएर खाँदा शरीरलाई फाइदा गर्छ।
नेपाली समाजमा पशुपक्षीको रगत खाने चलन व्यापक छ तर अन्य देशमा रगत खाने चलन न्यून छ किनकी पशुपक्षीको रक्ति खानु खतरनाक मानिन्छ। यदि कुनै पनि पशुपक्षीमा कुनै रोग छ भने सबैभन्दा सहज रुपमा रगतबाट मानव शरीरमा सर्ने खतरा हुने हुँदा रगत खानु उपयुक्त मानिदैन। यदि खानु नै छ भने पनि पर्याप्त मात्रामा निकै समयसम्म पकाएर मात्रा खानुपर्ने हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय ह्यासापको नियम अनुसार कुखुराको मासु बेच्नेले पहेंलो प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्ड र पहेंलै रङको बिँड भएको चक्कु या खुर्पा मात्र प्रयोग गर्न पाउँछ। त्यस्तै माछा तथा सामुद्रिक जीवजन्तु बेच्नेले निलो प्लास्टिकको हार्ड चपिङ बोर्डसहित निलै रङको बिँड भएको चक्कु या खुर्पा मात्र प्रयोग गर्नुपर्ने नियम हुन्छ। खसी–बोका, भैंसी, सँुगुर या कुनै पनि रातो मासु बेच्ने व्यापारीले रातो रङको बोर्ड र सोही रङको बिँड भएको चक्कु मात्र प्रयोग गर्न पाउने नियम छ। भिन्न–भिन्न प्रकारका माछा–मासुलाई एकअर्कासँग संगम गराउँदा कन्टामिनेसन हुने र ब्याक्टेरिया उत्पादन सुरु हुने हुँदा यस्तो नियम संसारभरका विकसित देशहरुमा लागू छ।
कस्तो माछा–मासु हाइजेनिक हुन्छ?
विकसित मुलुकमा पशु या पक्षी स्वस्थ छ भनी सम्पूर्ण चेकजाँच गरेर कानमा सुरक्षित ट्याग लागेपछि मात्र वध गर्न योग्य मानिन्छ। यो काम गर्ने अधिकार राज्यको खाद्य प्रयोगशाला तथा सम्बन्धित विज्ञले मात्र पाएको हुन्छ। अस्वस्थ पशुपक्षीलाई छुट्याएर राखिन्छ र उपचार गरिन्छ, या त उपभोग गर्न अयोग्य ट्याग लगाएर छोडिन्छ। तर नेपालमा यस्तो गरेको पाइँदैन।
नियमपूर्वक छाला, रगत र भित्री भागबाट छुट्याएर सेक्रिगेसन गरी सुरक्षित रुपमा डिप फ्रिजमा भन्डारण गरेर तयार गरेको मासु नै हाइजेनिक मानिन्छ, जुन मिश्रित रुपमा भन्डारण गर्नु हुँदैन। यदि त्यसो गरेमा कन्टामिनेसन हुँदा मासु सुरक्षित हुँदैन। जथाभावी चेकजाँच नगरी काटमार गरेर अव्यवस्थित रुपमा बिक्री–वितरण गरिएको मासुलाई हाइजेनिक मानिदैन। जसले जनस्वास्थ्यमा प्रतिकुल असर गर्छ।

