प्रतिकुल हावापानीमा राम्रो उत्पादन भएपछि रैथानेबालीमा किसानको आकर्षण
Tags: No Comments
मकवानपुर । स्थानीय हावापानीसंग वर्षौदेखि अनुकुलन हुँदै आएका रैथाने बालीहरु प्रतिकुल हावापानीमा पनि राम्रोसँग फस्टाउन थालेपछि मकवानपुरका स्थानीयहरु रैथानेबाली प्रति आकर्षण भएका छन् ।
एकातिर काम गर्ने काम गर्ने जनशक्तिको उपलब्धतामा समस्या अर्को तिर नयाँ प्रजातिको बालीमा लगानी बढी भएपछि जग्गा नै बाँझो राख्न थालेका स्थानीयहरु पनि अहिले रैथाने बालीमा आकर्षित भएका हुन् ।
कोदो, फापर, कालो तिल, जुनेलो जस्ता रैथाने बालीहरु वर्षौदेखि परिचित माटोमा सहजै उत्पादन हुन्छन्, जसको लागि अधिक मल तथा विषादी समेत प्रयोग गर्नुपर्दैन । वर्षा र सिंचाइको समस्या पनि धानजस्ता बालीको तुलनामा कमै हुने गर्दछ ।
“उत्पादन गर्न त सहजै थियो, विक्रीमा समस्या हुने हुँदा लगाउन छोडेको थिएँ, अब बजार लैजानै पर्दैन, सहकारीहरुले घरैबाट उठाउने भएपछि गतसालबाट कोदो रोप्न थालेको हुँ मकवानपुरगढी गाउँपालिका ९ का कमलबहादुर खड्काले भने । “यसवर्ष ४ रोपनी बारीमा कोदो र जुनेलो लगाएँ, बाली भित्र्याउने चटारो सकिएको छ । “राम्रै फलेको छ, बेच्न बाँकी छ” उनले भने ।
हावापानीको कारण बाली लगाउन र भित्र्याउन खास समस्या नभएको उनले बताए । विस्तारै सुस्ताउँदै गएको रैथाने बालीप्रतिको आकर्षण फेरि फर्किएको छ । रैथाने बालीको खाद्य परिकार सामान्यदेखि तारे होटलमा समेत माग हुन थालेपछि यसको उत्पादनमा स्थानीय सरकारले पनि महत्व दिन थालेका छन् । मकवानपुर जिल्लाको मकवानपुरगढी, भिमफेदीलगायतका गाउँपालिकाहरुले रैथाने बाली प्रोत्साहन समेत भएपनि किसानहरुमा पनि जोश थपिएको हो । गाउँपालिकाहरुले रैथाने बालीको न्यूनतम समर्थन मूल्य समेत तोकेको छ । यसले गर्दा व्यापारको लागि समेत सहज भएको स्थानीय लक्ष्मी सञ्जेलले बताइन् ।
स्थानीय स्तरमा उत्पादन भएका रैथाने बालीहरु स्थानीय सहकारी मार्फत नै विक्रीको प्रबन्ध मिलाइएको छ । स्थानीय सहकारीहरुसँग स्थानीय तहहरुले नै समन्वय गरिदिएपछि कृषकहरुलाई समेत बजारीकरणको लागि समस्या नभएको सञ्जेलले बताइन् ।
“मकै लगायो बाँदरले छिप्पिनै नदिने, फेरी राम्रो नफल्ने पनि, त्यसैले जग्गा बाँझै थियो, यसपाली कोदो फलाएँ” भिमफेदीका कान्छा लामाले भने “कोदोमा पनि जनावरले दुःख त दिन्छ, तर उब्जाउ राम्रो हुने, व्यापारमा समस्या पनि नहुने भएपछि आँट गरे ।” उनी मात्रै हैन भिमफेदी ८ की सिता कार्कीले पनि भिरबारीभरी जुनेलो फलाइन् । श्रीमान् विदेश जानु भएपछि बारी बाँझै थियो, यसपाली अलि मेहनत गरें राम्रै भयो” सिताले भनिन् “टिप्न नपाउँदै अर्डर आइसकेको थियो ।”
स्थानीय सरकारले रैथाने बाली विशेष गरी कोदो, फापर, जुनेलो, कन्दमुल, लहरे तरकारी खेतीलाई अनुदान दिएर प्रोत्साहन गरिएको हो । मकवानपुरको मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले ३ वर्ष अघि पहिलो पटक रैथाले बालीलाई अनुदान दिएर व्यापारको लागि समेत सहजिकरण गरेको थियो । यसैको सिको गर्दै जिल्लाको भीमफेदी गाउँपालिकाले २ वर्षदेखि रैथाने बालीलाई प्रोत्साहन गर्न थाल्यो ।
स्थानीयले उत्पादन गरेको रैथाने बालीलाई प्रर्वद्धन गर्न स्थानीय तहहरुले ग्रामिण सहकारीहरुमार्फत संकलन र व्यापारको लागि सहजिकरण गरेपछि बाँझाबारीहरुमा जुनेलो, कोदो, फापर जस्ता रैथाले बालीले हराभरा देखिन थालेका हुन् ।
हाइब्रिड मकै खेती राम्रोसँग नफस्टाएपछि आजित भएका राघब हुमागाई पनि पछिल्लो २ वर्षदखि कोदो खेती तर्फ आकर्षित भएका छन् । स्थानीय सरकारले रैथाने बालीलाई प्रोत्साहन गर्ने र पुरानै तरिकाले पुरानाबालीहरु ल्गाउन सकिने भएपछि उनी त्यसतर्फ आशावादी भएका हुन् । स्थानीय सरकारले स्थानीय हावा पानी र माटो सुहाउँदो अन्न तथा नगदे बालीलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएपछि किसानमा केही आशा बढेको भिमफेदी गाउँपालिका ५ की कान्छीमाया बजुले बताइन् ।
अघिल्लो कार्यकालका जनप्रतिनिधिहरुले तरकारी र फलफूलमा अनुदान दिएपछि मकवानपुरगढी गाउँपालिकाका कृषकहरु तरकारी खेतीतर्फ आकर्षित भएका थिए । अहिले स्थानीय रैथाने प्रजातिको बालीमा न्युनतम समर्थन मुल्य तोक्दै अनुदानको समेत व्यवस्था गाउँपालिकाहरुले गरेका छन् ।
मकवानपुरगढीले कोदो र फापरको ब्रान्डिङका साथसाथै बजारीकरण पनि गर्न थालेको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकासँगै जोडिएको मकवानपुरगढी गाउँपालिका ४ कालीखोलाका सुकुमबहादुर घलानले ७ वर्षअघिसम्म सात रोपनी जग्गामा कोदो रोप्थे । त्यहाँ उत्पादन भएको कोदासमेत बिक्री नभएर उनी आजित थिए । पहिले पहिले घरेलु मदिराको लागि अलिअलि व्यापार हुन्थ्यो, घरेलु मदिरा विक्रिमा प्रहरी/प्रशासनले कडाइ गरेपछि त्यै पनि रोकियो ।
अनि उनले कोदो बाली लगाउनै छाडेका थिए । स्थानीय सरकारले बजारको व्यवस्थास“गै समर्थन मूल्य तोकेकापछि घलानले गतवर्ष र यसवर्ष पनि २० रोपनी जग्गामा कोदो रोपेका थिए । उनी अहिले ढुक्क छन् । गाउँपालिकाले सहयोग गरेपछि जति उत्पादन भए पनि बिक्रीमा समस्या नआउने भएकोले उनलाइ कुनै चिन्ता पनि छैन ।
“घरमा रक्सी बनाएर प्रहरीको तारो बन्नु पर्दैन भनेर छोराहरुले गुनासो गरेपछि कोदो रोप्न छोडेको थिएँ, अब त्यसरी रक्सी बनाएर बेच्नु पर्ने हैन भनेर फेरी रोपेको हुँ, ढुक्क छ सहकारीले घरैबाट उठाउँछ” उनले भने “हाम्रो लागि यो आम्दानीको भरपर्दा बाटो बनेर आयो ।”
उनकी छिमेकी अम्बिका चौलागाईंले पनि अहिले १० रोपनी जग्गामा कोदो रोपेकी थिन् । दुई वर्षअघिसम्म उनले दुई रोपनी जग्गामा मात्र कोदो रोपेकी थिइन् । कमल खड्का सुकुमबहादुर घलान र अम्बिका चौलागाईंले मात्र होइन, मकवानपुर गढीका १, २, ४, ७ र ८ नम्बर वडाका अधिकांश बासिन्दाले अहिले कोदो खेती गर्न थालेको गाउँपालिकाको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ ।
कोदोको मूल्य पनि राम्रो र बिक्री गर्न पनि समस्या नभएकाले यो रोप्न थालेका उनीहरु बताउँछन् । कोदो विक्रीमा समस्या भएपछि उनीहरुले गाई वस्तुलाई घाँसका रूपमा नल (कोदोको सुकेको बोट) खुवाउनका लागि कोदो खेती गरिन्थ्यो, अहिले कमाइको निम्ति यसको खेती गरिन थालेको छ ।
रैथाने बालीको उच्च आकर्षणपछि यसको व्यवस्थापनका लागि करिब ६ लाख रुपैयाँको बजेट प्रस्ताव गरिएको लम्सालले मकवानपुरगढी गाउँपालिकाका कृषिशाखा प्रमुख गोपाल लम्सालले बताए । यस वर्ष रैथाने बाली कार्यक्रम अन्तर्गत उपलब्ध १० लाख बजेटबाट २०० जना किसान लाभान्वित भएको उनले बताए ।
यस कार्यक्रम मार्फत यान्त्रीकरण प्रवर्धन , उन्नत बिउ–बिजन तथा कीट व्यवस्थापन, साना सिचाइ संरचना, गोदामघर निर्माण, खेती प्रविधि सम्बन्धी तालिम, सहकारीमार्फत विक्री वितरण, प्याकेजिङ तथा ब्रान्डिङका कार्यहरू सञ्चालन गरिएको उनले बताए । “सहकारी संस्थामार्फत न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण गरी खरीद व्यवस्था लागू गरेपछि बालीको व्यावसायिक उत्पादन एवं बजार व्यवस्थापन प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्दै गएको देखिन्छ” लम्सालले भने ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले ८ वटै वडामा उत्पादन हुन रैथाने बालीहरूको न्यूनतम समर्थन मूल्य निर्धारण गरेको छ । गाउँपालिकाले चालु आव २०८२/८३ का लागि कृषि उपजहरूको मूल्य तोकेको हो । कोदो र धानको न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रतिकेजी ६० रुपैयाँ, तिते फापरको ९० रुपैयाँ, मिठे फापरको १ सय ५ रुपैयाँ, जुनेलोको प्रतिकेजी ८४ रुपैयाँ तोकेको छ । यसैगरी सेतो सिमिको मूल्य १ सय २० रुपैयाँ, कालो सिमिको मूल्य प्रतिकेजी १ सय ३० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।
किसानद्वारा उत्पादित कोदो, फापर र जुनेलो स्थानीय सहकारीमा विक्री गर्दा गाउँपालिकाले कृषकलाई प्रतिकेजी ६ रुपैयाँ र सहकारीलाई बजारको व्यवस्थापन गर्न प्रतिकेजी ४ रुपैयाँ अनुदान दिने व्यवस्था गरेको छ, गाउ“पालिका अध्यक्ष दोर्जे लामाले जानकारी दिए ।
“बालीमा अनुदान पाएपछि कृषकहरू अहिले कोदो, फापर र जुनेलो खेतीतर्फ आकर्षित भएको मकवानपुरगढी गाउँपालिका ३ का वडा अध्यक्ष भागवत घिमिरेले बताए । गाउँपालिका, प्रदेश र संघीय सरकारले रैथाने बालीको प्रवद्धनका लागि अनुदान दिन थालेपछि रैथाने बालीको खेतीतर्फ पालिकाबासीहरू आकर्षित भएका हुन् ।
आर्थिक वर्ष २०७९/०८० मा मकवानपुरगढीमा ४ सय ५० हेक्टर जमिनमा कोदो खेती गरिएको थियो । गत आर्थिक वर्ष यो विस्तार भएर ५ सय हेक्टर जमिनमा कोदो खेती गरिएकोमा आर्थिक वर्ष २०८१/०८२ मा ७ सय ५० हेक्टरमा कोदो खेती भएको गाउँपालिकाका कृषि शाखाका प्रमुख गोपाल लम्सालले बताए । यसैगरी पछिल्लो आर्थिक वर्षमा ६० हेक्टर जमिनमा फापर खेती गरिएको छ भने ५५ हेक्टरमा जुनेलो खेती गरिएको छ ।
यसैगरी ६० हेक्टरमा फापर खेती, ३ सय हेक्टरमा तोरी खेती, ६५ हेक्टरमा लहरे तरकारी खेती, एक सय हेक्टरमा कोशे तरकारी खेती र १० हेक्टर जमिनमा कन्दमुल खेती गरिएको शाखा प्रमुख लम्सालले बताए । यस अनुसार कोदो १ हजार १२५ मेट्रिक टन, फापर ७८ मेट्रिकटन, तोरी ३९० मेट्रिकटन, लहरे तरकारी १ हजार ३०० मेट्रिकटन, कोशे तरकारी र कन्दमुल १५०/१५० मेट्रिकटन उत्पादन भएको छ ।
संघीय, प्रदेश सरकार तथा स्थानीय गाउँपालिकाले रैथाने बालीमा कोदो, फापर र जुनेलोको बजारीकरण गर्न ब्रान्डिङसहित बजारमा पिठो ल्याएको छ । त्यतिमात्र होइन, कोदो र फापरको खपत बढाउनका लागि स्कुलको दिवा खाजा कार्यक्रममा साताको एक दिन अर्थात् बिहीबार कोदो र फापरका परिकार खुवाउनुपर्ने नियमै बनाइएको छ । दिवा खाजा कार्यक्रममा कोदो र फापरका सेल, हलुवालगायत विभिन्न किसिमका परिकार बनाएर खान दिने गरिएको छ ।
यसैगरी भीमफेदी गाउँपालिकाले गत आवदेखि कोदो खेती गर्ने किसानलाई प्रतिरोपनी २ हजार ५ सय रुपैयाँ अनुदान दिने व्यवस्था गरेको थियो । “गाउँपालिकाले बजेटमा कोदो खेती गर्ने कृषकलाई अनुदान दिने व्यवस्था गर्ने बित्तिकै कोदो खेती गर्ने कृषकको संख्या बढेको छ” अध्यक्ष हिदम लामाका अनुसार गतवर्ष पनि झण्डै तीन हजार रोपनीमा कोदो रोपिएको थियो ।
अनुदानको व्यवस्था नहुँदा गत आवमा एक हजार रोपनीमा पनि कोदो रोपिएको थिएन । अनुदान पाउने भएपछि कोदो खेतीतर्फ कृषक आकर्षित भएको स्थानीयहरु बताउँछन् । यो गाउँपालिकाले कोदो खेतीको प्रवद्धन गर्न गत आवमा निम्ति ४० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ ।
भीमफेदी मात्रै १ हजार ६० रोपनी जग्गामा दुई सय ६६ किसानले कोदो रोपेका र त्यसबाट एक सय मेट्रिक टन कोदो उत्पादन हुने अनुमान गरिएको छ । चालु आर्थिक वर्षमा २० लाख कोदो उत्पादन बढाउन गाउँपालिकाले अनुदानको व्यवस्था गरेको अध्यक्ष लामाले बताए । गतवर्ष अपेक्षाअनुसार मकै उत्पादन नभएकाले कोदोले त्यसको अभाव परिपूर्ति गर्ने कोदो खेती गर्दै आएका किसानहरु बताउँछन् । अनुदान पाएका किसान बाहेक गाउँपालिकाका अन्यले पनि कोदो खेती गर्दै आएका तथा भीमफेदीमा मात्र दुई हजार रोपनीभन्दा बढी क्षेत्रफलमा कोदो खेती भइरहेको कृषि ज्ञान केन्द्रले जनाएको छ ।
गाउँपालिकाको गत वर्ष आर्थिक विकास समितिको निर्णयअनुसार चालु आर्थिक वर्षका लागि कोदोको न्यूनतम समर्थन मूल्य प्रतिकेजी ५५ रुपैयाँ र फापर प्रति केजी १०० रुपैयाँ निर्धारण गरिएको छ । यसैगरी मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले कार्यक्रम स्वीकृत गरेर कृषि विकास कार्यक्रम तर्फ उत्पादनमा आधारित प्रोत्साहन अनुदान (रैथानेबाली) कार्यक्रम कार्यान्वयन गरेको छ । गाउँपालिकाको आर्थिक विकास समितिको निर्णयानुसार रैथानेबाली कोदो र धानकोदो तथा फापर र जुनेलोको मूल्य निर्धारण गरेको छ ।
मकवानपुर । मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिका–३ डेडुखोलाकी सविता प्रजा (४३) को २ कोठे कच्चि घर छ ।
विहान सबेरै ज्याला मजदुरी गर्ने जाने र साँझ फर्केर सोही ज्यालाले छाक टार्ने उनको हर दिनको दैनिक हो ।
कुनै दिन ज्याला गर्न जान नपाएपछि उनलाई चुल्होमा के बसाल्ने चिन्ताले पिरोल्छ । “काम गर्न जान नपाएपछि के पकाउनु, अनि पछि काम गरेर कटाउने गरी उधारोमा पिठो मागेर ल्याउने पकाउने” सविता भन्छिन् । ज्याला गर्न जाँदा काखेबालक पनि लिएरै जान्छन्, सविता र यहाँ महिलाहरु । आफूले खाजामा पाएको खानेकुरा खुवाउँछन् । सविताको १४ वर्षीया छोरीको विहे गरिसकेको र अरु ३ छोरीहरु नवजागृती प्राथमिक विद्यालय जान्छन् । उनीहरु उतै विद्यालयले दिने खाजा खान्छन् । साँझ मात्रै घरमा जे पाक्छ त्यो खान्छन् ।
सविताका श्रीमान काँइला प्रजा पनि दैनिक ज्यालादारी गर्छन् । आफ्नो जग्गा नभएको कारण बाह्रै महिना ज्यालामा धाउनु परेको उनी बताउँछन् । एक कठ्ठा पुर्ख्यौली जग्गामा काँइला प्रजाका ४ जना दाजुभाइको घर अटाएर बनाइएको छ । उनीहरु सबैको अवस्था समान छ । ओत लाग्ने २ कोठे कच्चि घर अनि ज्यालादारी दैनिकी ।
सविता र काइला प्रजाको आडैमा घर छ ४५ वर्षिया रिना प्रजाको पनि । दैनिक ठ्याक्कै सविता र काइला प्रजाकै जस्तो । हरेक दिन ज्याला अनि साँझ बल्ने चुल्हो । आधा शताब्दि नजिक उमेर पुगेकी उनको श्रीमान् बिरामी छन् । “उपचारको लागि खर्च छैन, बिहान बेलुकी खुवाउन मात्रै जोहो गर्ने हो” रिना भन्छिन् “यसपालि बल्ल छोरो काममा लाग्यो अब सजिलो होला कि भन्ने छ ।” उनको छोरा पछिल्लो महिनाबाट गाडीमा सहचालकको काम सुरु गरेका छन् । दैनिक ज्यालादारी भन्दा अरु कुनै काम गर्न पाए हुने भन्ने उनको रहर छ तर रहरलाई काममा उतार्ने उपाय छैन उनीसँग ।
५० वर्षिया पम्पा प्राजको पनि दैनकी उस्तै छ । पाँच दशक टेकेको उनीको शरिरले आराम लिन पाएको छैन, बरु छाक टार्नुको पिरलो मनमा गडिरहन्छ । “ढाड कम्बर दुखेर काम गर्न त गाह्रो हुन्छ, तर तर यहाँ हामी सबैको बाध्यता उस्तै हो, छाक टार्नको लागि ज्याला गर्न जानै पर्छ” उनी भन्छिन् । परिवारका सानासाना बालबालिकाहरु केही विद्यालय जान्छन्, उतै जे पाइन्छ खान्छन्, अरु ज्यालामा जान्छन् साँझको भान्साको जोहो गर्छन । काखे बच्चाहरु ज्याला गर्न जाँदा लिएरै जान्छन् ।
सविता, पम्पा, रिनाको जस्तै दैनिक छ शक्तिको पनि । २१ वर्षिया शक्ति प्रजाको पनि भान्साको जोहो गर्न ज्याला महजुरी गर्छिन । एक वर्षको बच्चा काखि च्यापेर उनी पनि दैनिक ज्याला मजदुरी गर्न हिड्छीन् । “बच्चा बिरामी पर्दा भने ज्यालादारीमा जान सकिदैन अनि के पकाउने भन्ने पीरले सताउँछ” उनी भन्छिन् “जुन दिन ल्यायो त्यही दिन खायो, भोलीको लागि बचाउन सकिदैन कसरी सजिलो हुनु ।”
मनहरी ३ डेडु खोलाका यि भूमिहिनहरुको दैनिक एकै नाशको छ । जग्गा विहीन उनीहरुसँग आफ्नो श्रम ज्यालामा लगाउनुको विकल्प छैन । ज्यालाको लागि उनीहरु घण्टौको बाटो समेत धाउनु पर्छ । खेतीको समयमा उनीहरुले नजिकै ज्यालाको लागि काम पाउँछन्, तर खेतीको समय नहुँदा उनीहरु अन्य प्रकारको घरायसी काममा धाउनु पर्ने हुन्छ । घाँस दाउरा संकलन गर्ने, कपडा धुने, विहे वा अन्य सामाजिक धार्मिक कार्यक्रममा भाँडाहरु धुने जस्ता काममा उनीहरु हर दिन धाउने गर्छन् ।
नजिकै आफ्नो सरकार छ, अर्थात वडा सरकार । वडा सरकारले आफूहरुको लागि के गर्न सक्छ ? आफूले वडा सरकारबाट के सहायता लिन सक्छौ भन्ने समेत उनीहरु बेखर छन् । डेडुखोलामा ४५ परिवार बस्छन् । उनीहरु अधिकांशको आफ्नो जग्गा छैन । पशु पालनको लागि समेत आफूहरुसँग पुँजि अभाव छ । “एक त वस्तु पाल्नको लागि गोठ बनाउने ठाँउ छैन, अर्को वस्तु किन्ने पैसाको अभाव छ” स्थानीय लक्ष्मी बर्तौला भन्छिन् “सबैजसोको समस्या आर्थिक नै हो ।”
आर्थिक समस्याको समाधान गर्न आफूबाट पनि पहल जरुरी छ । यो बुझेर उनीहरुले आफ्नो बस्तिमा टोल विकास समूह गठन गरे । २ वर्षदेखि उनीहरुले हरक महिना टोल विकासमा एक सय रुपैया बचेत पनि सुरु गरे । तर टोल विकासको पहलले पनि उनीहरुको समस्यालाई समाधानको लयमा ल्याउन सकेको छैन ।
स्थानीय क्षेत्रको विकासमा टोल विकासलाई सरकारले एउटा भरपर्दो कडिको रुपमा लिएको छ । सर्वसाधारणको नेतृत्व सिप देखि स्थानीय क्षेत्रको विकासमा हातेमालो गर्न, स्थानीय विकासको लागि योजना तर्जुमा गर्न र आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने दरिलो अंगको रुपमा स्थानीय टोल विकास संस्था रहन्छ । तर यहाँ टोल विकासले स्थानीय टोलको विकासमा किन लय समाउन सकेको छैन । किन स्थानीयवासीको समस्या सधै समस्या नै बनेर खडा भइरहेको छ ?
यहाँको श्री शान्ति टोल विकास समूहकी सदस्य मिठु कार्की भन्छिन् “टोल विकासलाई नै थाहा हुदैन वडा र पालिकाले के कस्ता काम गरेको छ भन्ने बारेमा, हामीलाई हाम्रो टोलको विकासको लागि वडाले के गर्छ थाहै छैन ।”
स्थानीय सरकारले समय समयमा विपन्न, अतिविपन्न तथा सिमान्तकृत समूदायको आर्थिक सबलिकरणको लागि विभिन्न अनुदान तथा बिउपुजीमा आधारित कार्यक्रमहरु लागु गरिरहेको हुन्छ, तर यहाँका महिलाहरुले यसबारे थाहै नभएको बताए ।
पहिलो पटक पोरवर्ष (आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ मा) वडाले २ घर बराबर १ पाकेट तितेकरेलाको बिउ दिएको थाहा छ, यति हो” स्थानीय रिना प्रजाले भनिन् “त्यो पनि हाम्रो त लगाउने ठाउँ नै नभएकोले मैले लिइन, जग्गा हुनेहरुले मात्रै लिनु भयो ।” टोल विकासको नेतृत्वमा आफ्नो टोलमा विकासको गतिविधिहरु भएको आफूहरुले थाहै नपाएको बताउँछन् स्थानीय ४९ वर्षिय सन्तबहादुर प्रजा । “एउटा राँगा र एउटा पाडी पालेको छु, १० वटा कुखुरा छन्, वडाले पनि बाख्रा, कुखुरा दिन्छ भनेको सुनेको छु, कसले पाउने हो थाहा छैन” सन्तबहादुरले भने “हामी त वडामा पुगेर बोल्न पनि जान्दैनौ, कसलाई के भन्नुपर्ने हो थाहा छैन ।”
आफूहरुले माग्न नजानेकै कारण नपाएको होला भन्ने बुझाइ छ सन्तबहादुरको, तर फारम भरेर माग गरेको बाख्रा पनि आफूले नपाएपछि वडामा फेरी फर्केन नगएको बताउँछिन् रिना प्रजा । ज्याला गर्न गएको बेलामा वडामा फर्म भरे बाख्रा पाइन्छ रे भन्ने सुनेर उनले फारम भरेको तर बाख्रा नपाएको बताइन् ।
स्थानीय सरकारले स्थानीय महिलाको सहभागीतामा नै स्थानीय आवश्यकता अनुसारको योजना बनाउने र कार्यान्वयनमा ल्याउनु पर्ने संघीयताको एउटा मर्म हो । तर यहाँका स्थानीयवासीलाई यसबारे जानकारी छैन । स्थानीय वडा सरकारले पनि यसबारे सही सूचना दिनु आफ्नो कर्तव्य ठानेको देखिदैन । वडाको नीति तथा योजनामा स्थानीय अतिविपन्न वर्गका महिलाको पहुँचमा केन्द्रित रहेको आफूले पनि नपाएको बताउँछिन् स्थानीय समाजिक सहजकर्ता मनिषा पुडासैनी ।
आर्थिक वर्षभरी सम्पन्न गर्ने गरी योजनाहरु बनाउँदा वडाले स्थानीय टोल विकास समूहलगायत अन्य सरोकारवालाहरुलाई समन्वय गरेर योजना छनौट गर्नुपर्ने हुन्छ तर यस अनुसार योजना छनौटको काम नभएको डेडुखोलावासी बताउँछन् । “योजना छनौटको लागि बैठक भनेर हामीलाई विहान बोलाइएको थियो, तर दिउँसो ४ बजेसम्म तोकिएको स्थानमा कोही भेला भएनन्, भोली पल्ट थाहा भयो, तोकिएको भन्दा अर्कै स्थानमा रातको समयमा बैठक बसेर योजना बनाइएछ” टोल विकास समूह सदस्य कार्कीले भनिन् । त्यसपछि टोल विकास समूहले वडामा खासै निगरानी समेत नराखेको उनी बताउँछिन् ।“ आफ्नो केही काम परिरहन्छ, वडामा धाइरहन पनि भ्याएदैन, हामी गएर कुरा राख्दा पनि सुनुवाइ हुदैन, अनि जानै मन लाग्दैछ” उनले भनिन् ।
स्थानीय सरकारलाई बोल्दा सुन्ने र छाम्दा भेटिने सरकार भनिन्छ । डेडुखोलावासीको अवस्थाले यो पुष्ट्याइ गर्दैन् । वडाबाट सेवा लिनको लागि स्थानीय सरकारले प्रदान गर्ने विभिन्न योजना तथा अनुदान सहयोगमा सिमान्तकृत वर्गले बेहोर्नु परेका झन्झटपछि आफूले वास्तै गर्न छाडेको उनीहरु बताउँछन् ।
स्थानीय सरकारसँग वितृणा र निराशा राखेर भन्दा समन्वय र सहकार्य गरेर समस्यालाई सम्बोधन गर्दै सामान्यीकरणतर्फ केन्द्रित हुनुपर्ने सामाजिक सहजकर्ता पुडासैनी बताउँछिन् । डेडुखोलाकै स्थानीय पुडासैनी भन्छिन् “यहाँका स्थानीयको समस्या र वडा सरकारको बुझाइको सवालमा आफू आफैंमा त्रुटी छ ।” स्थानीय सरकारले अतिसिमान्तकृत समूदायमाथि आफ्नो दायित्वलाई बुझ्नै प्रयास गरेको जस्तो लाग्दैन, स्थानीयकै कमजोरी देखाएर वडा सरकार पन्छिन् खोज्छ” पुडासैनी भन्छिन् । स्थानीयको लागि कुन समयमा कस्तो सेवा प्रभावकारी हुनसक्छ, त्यो अनुसारको कार्यक्रम तथा अनुदानहरु ल्याउनु पर्ने उनी बताउँछिन् ।
महिलाको आर्थिक सवलाीकरणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने सिपमुलक कार्यक्रम यहाँको लागि आवश्यक भएको पुडासैनीको धारणा छ ।
यता मनहरी ३ को निमित्त वडा अध्यक्ष हिराबहादुर प्रजा वडाबाट तालिमका कार्यक्रम लैजान खोज्दा स्थानीयहरुले समय नदिएको बताउँछन् । “हामीसँग एकातिर सरकारी बजेट काटिएको कारण समस्या छ, अर्को स्थानीयहरुको रुचि नै आर्थिक समृद्धिमा छैन” उनले भने “यो वडाको डेडुखोला भन्ने ठाउँका महिलाहरुलाई सशक्तिकरणमा ल्याउन समस्या नै छ ।”
स्थानीयलाई अनुदानको रुपमा दिने बजेट नभएको उनले बताए । वडा कार्यलयले हरेक वर्षजसो कृषकलाई बिउ दिने गरेको उनले दावि गरे । यो वडाको उक्त बस्तिमा मात्रै नभइ अन्यत्र पनि यस्तै प्रकारको समस्या भएको कार्यवाहक वडा अध्यक्ष प्रजाले स्वीकार गरे । तर योजना छनौट गर्दा आफूले सूचनामा कमजोरी गरेको सवाल भने उनले स्वीकार गरेनन् । “तोकिएकै स्थान र समयमा हामीले कार्यक्रम गरेका हौ, तर उहाँहरु नै आउनु भएन” उनले भने ।
वडा कार्यलयले बाख्रा प्रवद्र्धन कार्यक्रम मार्फत केही सहायता गर्ने गरेको बताउँदै उनले भने “तर ५० प्रतिशतमात्रै अनुदान वडाले दिन्छ, त्यहाँका महिलाहरुलाई ५० प्रतिशत लगानी गर्न पनि समस्या भएकोले हामीले कार्यक्रम लैजान नसकेकै हो ।” यसका अतिरीक्त सिप विकासको कार्यक्रमहरु रहेको तर स्थानीय महिलाहरु नै तालिमको लागि समय दिन नसकेको उनले बताए ।
ब्युटिसिन, सिलाई जस्ता सिप विकासको कार्यक्रम छन् तर त्यहाँका महिलाहरु यि सिपमा सहभागी हुनै नचाहने गरेको कारण समस्या हुने गरेको उनले बताए । दिनहुँ ज्याला मजदुरीको कारण उनीहरुलाई सिप सिकुञ्जेल घर कसरी चलाउने भन्ने समस्या हुने गरेको टोल विकास समूहकी सदस्य मिठु कार्कीले बताइन् ।
टोल विकासलाई सक्रिय बनाउन र योजना बनाउन पनि यहाँका महिलाहरुले ध्यान नदिने गरेको उनले बताए । म आफै पनि विपन्न वर्गको प्रतिनिधि हुँ, तर मैले प्रयास गर्दा पनि यहाँको यि वर्गको उत्थान गर्न सकेको छैन । उहाँहरुलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसारको योजना माग गर्न आव्हान गर्ने गरेका छौं गत वर्ष पनि यसै गरेका हौं, तर कार्यक्रम नै माग भएन ।
वडासम्म पहुँच पुर्याउन पनि नसक्नेलाइ वडाले किन बेवास्ता गर्यो ? कार्यवाहक वडा अध्यक्ष प्रजा भन्छन् “हैन हामीले उहाँहरुलाई चासो दिएकै छौ, अनुदान पनि छ, यो वर्ष यहाँ खानेपानीको योजना सम्पन्न हुँदै छ” कतिपय अवस्थामा स्थानीयहरुले पनि आफ्नो लागि केही योगदान गर्नु जरुरी छ, सिप सिक्नु भन्दा भ्याउँदैनौ भन्नुहुन्छ, हामी स्थानीय सरकारले मात्रै चाहेर उहाँहरुको आर्थिक समृद्धि संभाव छैन ।”
वडा तथा गाउँपालिकाले निरक्षर स्थानीय महिला तथा अतिसिमान्तकृतलाई उपयुक्त सिपको कार्यक्रम तथा योजना ल्याएर उनीहरुलाई रोजिरोटिको जोहोमा समस्या नहुने गरी कार्यक्राम ल्याउनु पर्ने पुडासैनी बताउँछिन् । कतिपय अवस्थामा घरेलु मदिराको अधिक प्रयोग गर्ने गरेको कारण पनि यहाँका स्थानीयहरुको आर्थिक रुपमा पछाडी छन् । जुवातास अर्को समस्या छ यहाँ । जसको कारण महिला हिंसाको रुप पनि डरलाग्दो छ । आर्थिक समृद्धिको पाटो यसैले कमजोर छ ।
टोल विकास संस्थालाई वडा सरकारले सशक्त बनाउन सके सचेतनाको पाटोमा प्रभावकारी काम गर्न सकिन्छ, तर वडा वडाले खासै चासो दिएको देखिदैन । महिलाको आर्थिक अवस्था कमजोर छ, दैनिक ज्यालामा जाँदा दिनमै एक हजार कमाउनु हुन्छ, तर बचत र जीवनस्तरमा सुधार नै छैन । यसबारे स्थानीय महिलालाई पनि आर्थिक समृद्धिको लागि नै सचेत बनाउनु आवश्यक छ ।
मकवानपुर । मकवानपुर मनहरी गाउँपालिका वडा न ४ ठाडो खोलाकी २५ वर्षिया रिमाको अनुहारमा अहिले चमक भरिएको छ । ३ वर्ष अघिसम्म आफ्नो दैनिकी देखेर आफैं उकुसमुकुस थिइन्
रिमा । आर्थिक रुपमा कमजोर परिवार घर चलाउन नै धौधौ थियो । मनहरी बजारबाट झण्डै २ घण्टा खहरे र उकाली हिडाइपछि पुगिन्छ रिमाको बस्ति ।काठले बारेर बनाइएको घरको आकार, जहाँबाट घाम सजिलै भित्र चिहाउँछ, पानी सहजै पस्दछ । पहिरोको जाखिममा छ त्यही घर पनि । २ महिना अघिको झरीमा घरछेउकै बारी पहिरोले लग्यो । तर रिमाको हिम्मत घटेको छैन । २ वर्ष अघि स्थानीय सरकारले आफूलाई दिएको पाडी उनको हिम्मतको एउटा कडि हो ।
आर्थिक अवस्था सुधारको लागि मनहरी गाउँपाललिकाले रिमालाई २ वर्ष पहिले अनुदानमा पाडी दिएको थियो । जसलाई रिमाले ३ हजार ५ सय ६० रुपैयाँ मात्रै लगानी गरिन् । स्थानीय सरकारबाट उनले लिएको यो अनुदान पहिलो पटक हो । “यसरी सरकारले हामी दुखी गरिबलाई राहत दिन्छ भन्ने नै थाहा थिएन, आफैंले पाएपछि थाहा भयो” रिमा भन्छिन् “अहिले बेच्यो भने पनि ६० हजार माथि नै आउँछ, तर बेच्दिन, यसबाट दुध विक्री गर्ने र पाडापाडी बढाउने विचार छ।”
विकट वस्ति बासोबास गर्ने उनले यसअघि गाउँपालिका जान नै डर लाग्ने गरेको बताइन् । “कसरी जाने कसलाई भेट्ने के भन्ने थाहै थिएन, बच्चाको जन्मदर्ता गराउन जाँदा पनि कति पटक भित्र बाहिर गरेर धेरै कष्टले बनाएर आएँ” उनले सुनाइन अब त चाहिएको कुरा भन्न सक्छु । आफ्नो टोलमा समूह गठन भएपछि,केही समस्या राख्न र आफ्ना जनप्रतिनिधिसँग बोल्न सक्ने भएको उनले बताइन् ।
“एक साता अघि पनि गाउँपालिकाले चुल्हो बाँडिरहेको छ तर यहाँ १५ रुपैयाँदेखि ६० रुपैयासम्म पैसा उठाएको पाएँ, अरु वडाहरुमा बुझ्दा पैसा नै नपर्ने रहेछ, निशुल्क चुल्होलाई यता किन पैसा उठाएको उजुरी गर्दिउ भनेपछि पैसा लिएन” रिमा भन्छिन् “संसार बोल्नेको मात्रै रहेछ, गाउँपालिकाको सेवा सुविधा अरु वडामा के के छ बुझेर हामी अघि बढ्छौ ।” रिमाले अर्को भैसी, एक हल गोरु पनि पालेकी छिन्, बाँकी समय खेती र ज्यालामा लगाउँछिन् । आर्थिक सशक्तिकरणको पाइलाहरु मजबुत बन्दै छन् रिमाको ।
ठाडो खोला कृषक महिला समूहको सचिवको जिम्मेवारी रिमामाथि नै छ, उनी अहिले गाउँपालिकाको अध्यक्ष उपाध्यक्षसँग समूहको भलाइको लागि आवाज उठाउन सक्ने भएकी छिन् “आफ्नो कुरा नराखेसम्म अरुले तलाइ ला भनेर त कहाँ दिने रहेछ र ?” रिमा भन्छिन् “आफैं तातेपछि केही राहत त हुने रहेछ ।”
रिमाको जस्तै घर चलेको छ ३८ वर्षिया अविना प्रजाको पनि क्षयरोगको कारण ३५ वर्षकै उमेर ५ वर्ष अघि उनको श्रीमान माइला प्रजाको मृत्यु भयो । अहिले १५ वर्षिय छोरालाई पनि क्षयरोगको संक्रमण देखिएको छ । वडाबाट २ वर्ष पहिले ५ वटा बाख्रा सहयोग पाएकी थिइन् अविनाले । जसले छोराछोरी पढाउन र घर चलाउन आर्थिक रुमपा सहज भयो । ज्यालमजदुर गरेर भए पनि श्रीमान् हुदा घर चलेको थियो, उहाँ बिरामी भएपछि उपचारमा खर्च गर्न पनि सकिएन, बितेर गएपछि झन् मलाई शंकट नै थियो” अविना भन्छिन् “समूहका साथीहरुको पहलमा वडाले सहयोग गरेपछि मैले छोराछोरी पढाउन र घर धान्न सकेको हुँ ।” वडाले दिएको ५ वटा बाख्राबाट अनिवाले २१ वटा पु¥याइन्, हुर्केका बाख्राहरु बेचिन्, अहिले साना ठुला गरी ११ वटा बाख्रा छन् । छोराको उपचारमा पनि यही बाख्राको आम्दानीले राहत भएको बताउँछिन् अविना ।
अविनाको लागि बाख्रा बाहेक अरु आय स्रोत छैन, तरकारीको लागि उनको बस्तिमा पानीको समस्या छ । “सुख्खा मौसममा पिउने पानी नै हुदैन, पाखो बारी छ बाख्रा सजिलो छ” राधिकाले भनिन् । २०८१ भदौमा २ वटा बाख्रा चाँही बाघले खायो, त्यसको पैसा आउँछ भनेर आश्वासन पाइन् तर क्षतिपुर्ति भने पाइनन् ।
सबैभन्दा ठुलो कुरा त आफ्नो लागि आफैं लाग्नु पर्ने रहेछ भन्ने बुझाइ भएको छ स्थानीय राधिका प्रजालाई पनि । मकवानपुर महिला उत्थान समूहको सहजिकरणमा कृषक समूह गठन भएपछि यहाँका समुदायले तरकारी खेती, बाख्रा पालन, पाडा पालन गरिरहेका छन् । पाखोबारीमा कृषि उपज राम्रो हुदैन, वर्षमा ३ महिनामात्रै खान पुग्छ, त्यसैले उनले २५ कठ्ठा खेत अरुको कमाएकी छिन्, जसको भाडा दिएर आफूलाई बर्षभरी पुग्ने अनाज उत्पादन हुन्छ । स्थानीय सरकारले धानको बिउमा पनि अनुदान दिन्छ, यसले पनि धेरै राहत हुन्छन् ।
स्थानीय सरकार र स्थानीय सर्वसाधारणबीच पूलको काम गरेको छ ठाडोखोला कृषक महिला समूहले । सरकारको संरचनाकै रुपमा रहेको टोल विकास समूह भने यहाँ सकृय छैन । टोल विकास समूह नभएपछि टोलको भलाइको लागि अन्य विकास निर्माणको पाटो भने ओझेलमै छ । २ वर्ष अघि टोल विकास समिति गठन गरेको तर, को को समितिमा छन् भन्ने समेत जानकारी छैन ।
टोल विकास समुह सक्रिय भएमा स्थानीय ठाउँमा बाटो निर्माण, हानिकारक अभ्यास निवारणको लागि पनि पहल हुने अपेक्षा गर्छन महेश प्रजा । यो बस्तिमा जानको लागि गोरेटो बाटोको अरु विकल्क छैन । सामान्य ट्याक्टर आउने ट्रयाक मात्रै पनि नभएपछि खेतसम्म मल लैजान पनि सकस छ स्थानीयहरुलाई । “आर्थिक रुपमा हामी पछाडी छौ, दिनहुँ ज्याला मजदुरीमै जाने हो, अरुको जग्गा कमाएका छौ, मल लैजान पनि व्यक्तिले बोक्नुपर्छ, वडासम्म व्यक्तिले लगेको आवाजले बल पुग्ने रहेनछ” स्थानीय राधिका प्रजाले भनिन् । वडा सरकारले पार्टीगत रुपमा टोललाई विकासबाटै पक्षपात गरेको आभाष पनि छ स्थानीयहरुलाई । “वडा सरकारको पनि केही गलत कदम छन्, तर हामीले गरेको कुराको सुनुवाइ हुदैन, टोल विकास छैन, हाम्रो पहुँच पुग्दैन” उनले भनिन् ।
वडा र गाउँपालिकाले दिने अनुदानमा कहिले काँही धरौटीको व्यवस्था गर्दा प्राप्त अनुदान पनि स्थानीयको पहुँचभन्दा बहिर रहेको मकवानपुर महिला उत्पान समूहकी सामाजिक सहजकर्ता विष्णुमाया तितुङ बताउँछिन् । “केही समय अघि वडाबाट ५ वटा बाख्राको लागि २० हजार पैसा डिपोजिट गर्नेगरी सहयोग आएको थियो, २० हजारको जोहो गर्न नसक्दा कसैले पनि बाख्रा लिनु भएन” विष्णुमायाले भनिन् ।
स्थानीय विकासको लागि टोल विकास समितिहरुलाई सक्रिय बनाउन नसक्दा विकासमा सहकार्य गर्न समस्या भएको वडा अध्यक्ष प्रकाश थापाले स्वीकार गरे । केही टोल विकास समितिहरु सक्रिय छन्, विकासका योजना निर्माणमा पनि सहकार्य गर्छन, केहीलाई अब हामीले थप शसक्त बनाउनु पर्ने छ, त्यो हामी गर्दैछौ” थापाले भने ।
विकट बस्तिहरुमा योजना बनाउँदा टोल विकाससँगै समाजको अगुवाहरुसँग समेत छलफल गर्ने गरेको उनले बताए । यता मनहरी ६ प्रतापपुरमा गठिन शुभकामना पुरुष समूहको अध्यक्ष बुद्धि राईलगायतको पहलमा टोलमा तरकारी खेतिको लहर चलेको छ । तरकारीको लागि आवश्यक सिंचाइको व्यवस्थापन भएको छ । मौसमअनुसारको तरकारीको लागि बिउ तथा मल्चिङ प्लाष्टिकहरुमा स्थानीय सरकारबाट अनुदान पाएपछिको सहयोग र समन्वयले स्थानीयहरुको आर्थिक अवस्था मजबुत बन्दै आएको छ । आवश्यकता अनुसार धारा, ट्युबेल छन्, खोलाको पानी कुलो मार्फत ल्याउने व्यवस्था पनि छ । तरकारीबाट राम्रै आम्दानी हुन्छ स्थानीय इश्वरी राइले भनिन् ।राइले ३ कठ्ठा जग्गामा भण्टा लगाएकी छिन् ।
जुवातास खेल्ने रक्सी खानेहरु पनि पछिल्लो समय तरकारी खेतितर्फ आकर्षक भएको सामाजिक सहजकर्ता विष्णुमाया तितुङ बताउँछिन् । मकवानपुर महिला उत्थान समूहले टोलमा पुरुषहरुमात्रै रहेको शुभकामना पुरुष कृषक समूह गठन गरेको छ । महिलाहरुलाई पनि आर्थिक तथा नेतृत्व विकासमा सशक्त बनाउन गोदावरी महिला कृषक समूह गठन गरिएको छ । टोलको हानिकारक अभ्यास उन्मुलनको लागि महिला समूह र पुरुष समूह साथसाथै लागि पर्ने गरेका छन् । स्थानीय सरकारले टोलको विकासका लागि गर्नुपर्ने काममा पनि हामी सँगै खबरदारी गछौं, सँगै योजनाहरु माग्ने गरेको छौ” गोदावारी महिला कृषक समूहकी अध्यक्ष दुर्गा राइले भनिन् “अहिले त वडाले नै हामीलाई बोलाएर आफ्नो योजनाहरु सुनाउँछ, पहिले वास्तै गर्दैनथ्यो, हामीले पनि चासो नदिएर हो की ?” वडाबाट प्राप्त अनुदान तथा सहयोगले आफूहरुको जीवनस्तरमा धेरै राहत भएको दुर्गाले बताइन् ।
यहाँ गठित प्रतापपुर टोल विकास समूह अध्यक्ष कालेबहादुर राइका अनुसार वडाले टोल विकासलाई भने खासै समन्वय गर्ने गरेको छैन । सबै जानकारी शेयर हुदैन, सहयोग त गर्ने योजना यसपाली पर्छ भन्ने आश्वासन हामीले पाएका छौ” उनले भने । मनहरी ६ का वडा सदस्या विष्णु भक्त राईले सबै स्थानीयहरु सचेत भएको कारण योजना बनाउँदा र बजेट राख्दा पनि सल्लाह हुने गरेको बताए । यो बस्तिमा ३६५ भन्दा बढी परिवारको बसोवास छ । “सबैले एकजुट भएर माग राख्छन्, केही सुनुवाइ हुन्छ, सबै त पु¥याउन पनि समस्या हुन्छ” उनले भने । समूहले समसामयिक सवालमा स्थानीय सरकारका प्रतिनिधिहरुलाई राखेर सावजनिक सुनुवाइ गर्ने गरिएको सहकर्ता तितुङले बताइन् । “स्थानीय तहहरुले बल्ल चासो दिन थालेका छन्, अब चासो दिन थालेपछि उताबाट पनि मर्यादा गर्ने रहेछन्” तितुङले भनिन् ।
आकर्षक गन्तव्यमा डङ्गुर फोहोर
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरगढी गाउँपालिका ४ को मनकामना मन्दिरतिर उकाली लाग्नेहरूलाई पहिला सुन्दर हरियाली, चरीको चिरबिर, चिसो हावाले स्पर्श गर्छ । तर त्यो अनुभूति धेरैबेर टिक्दैन किनकि केही मोड पार गर्नासाथ भेटिन्छ, प्लास्टिकका खोल, पानीका बोतल, बियरका सिसा, र मनभरिको निराशा।
हेटौंडा शहर नजिकैको यो लोकप्रिय गन्तव्य दिनदिनै आकर्षणले होइन, फोहोरले चिनिन थालेको छ । यात्रुको भीड जति बढ्छ, फोहोरको थुप्रो त्यति नै बाक्लिँदै जान्छ। पहिले वनको सुगन्ध आउने ठाउँमा अहिले दुर्गन्धले दिक्दारी थप्छ । मनकामना मन्दिरको चहलपहल, बिहानपख योग गर्ने, चिया पिउँदै सूर्यदय हेर्नेहरूको भीड अझै पनि यहाँ उपस्थित हुछन्। तर ती सबैको अनुभूति बिगार्ने मुख्य तत्व एउटै छ अव्यवस्थित फोहोर।
गन्तव्य आकर्षक छ, तर उंभो लाग्ने बाटोमा थुप्रिएका फोहोरले यात्रुको मनमग्नतालाई विथोल्ने गर्छ । प्रकृतिको मधुरतामा मानवीय गतिविधिले थुप्रेको फोहोर वाधक बनेको छ। हाइकिङ गर्नेहरु, मर्निङ वाक गर्नेहरु, ड्राइ पिकनिकमा आउने समूहले प्याकिङ गरेको प्लाष्टिक, पानीका बोटल, वियरका सिसाहरु तथा कार्टुनहरु फाल्ने गरेको कारण बाटो र प्रतिक्षलयमा फोहोरको डङ्गुर थुप्रिएको छ । जसले गर्दा बाटो मात्रै हैन वातारण दुर्गन्धित भएको छ । वन्यजन्तुको स्वास्थ्य र वातावरणीय स्वच्छतामा असर परेको छ ।
मनकामना क्षेत्रबाट हेटौंडातर्फ मजदुरी गर्न झर्नेहरुले साँझ फर्कदा वियरलगायतको पेय पदार्थ बोकेर उभो लाग्ने र प्रतिक्षालयमा बसेर खाने रमाइलो गर्ने त्यसपछि फोहोर त्यही छाड्ने गर्नाले पनि फोहो बढेको स्थानीय कमल घिमिरेको भनाइ छ । “बाटोमा फालिएका फोहोरले नाकै थुनेर उकालो चढ्नु पर्ने भैसक्यो, पर्यटनकलाई कसरी स्वागत गर्छ यस्तो बाटोले” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ् वाकमा जाने वसन्त थापाले भने ।
पर्यटकीय गन्तव्यमा फोहोर थपिदै गएको प्रति स्थानीय सरकार, स्थानीय सामुदायिक वन, स्थानीय टोल विकास संस्था सबै जानकारी छन् तर फोहोरको दीगो व्यवस्थापनतर्फ भने सबै तै चुप मै चुप छन् । “सम्बन्धित सबैले एक अर्कोको मुख ताकेर फोहोरको व्यवस्थापन नभएको हो” हेटौंडाबाट नियमित मर्निङ वाक जाने पुष्पकल दाहालले भने ।
वनक्षेत्रमा भइरहेको यो प्रदुषणबारे पिप्ले पोखरा सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिले पनि हालसम्म कुनै कार्य नगरेको अध्यक्ष रामहरि चौलागाईले स्वीकार गरे । रोकथामको लागि स्थानीय टोल विकास समूह र वन समिति मार्फत सयुक्त पहल गर्ने अध्यक्ष चौलागाई बताउँछन् । “वन सबैको साझा सम्पत्ति हो, सबैले अपनत्व र जिम्मेवारी लिएर सफा राख्नु पर्छ भन्ने सचेतना जगाउन सकिएको छैन अब हामी पहल गर्छौ” अध्यक्ष चौलागाईले भने ।
यता डिभिजन वन कार्यालय हेटौंडाका वन तथा जैविक विविधता शाखाका वन अधिकृत वसन्तराज गौतम फोहोरको डङ्गुरमा रहेका सिसाले वन्यजन्तुको खुट्टा काट्ने डर बढेको बताउँछन् । “वन्यजन्तुको प्रजनन स्वास्थ्यमा समेत असर पर्न सक्छ, यसलाई निगरानी गर्नको लागि उपमहानगर र मकवानपुरगढी गाउँपालिकासँग समन्वय गर्नु आवश्यक छ, अब पहल गर्छाैं” गौतमले भने “वन ऐन अन्तरगत कारवाही गर्ने तर्फ हाम्रो ध्यानाकर्षण भएको छ ।” यसको लागि समन्वयकारी भूमिका आफूहरुले गर्ने र सबैभन्दा जिम्मेवार स्थानीय तहलाई बनाउने कोशिश गरिने गौतमले बताए ।
वन संरक्षण तथा वातावारणीय स्वाच्छताको पाटोलाई समेत ध्यानमा राखेर आगामी कार्ययोजना बनाउन प्रयास गर्ने उनले बताए । “फोहोरले पर्यटकीय क्षेत्रको शोभामा बाधा पुगेको छ, सरकारी सम्पत्तिको संरक्षणबारे सचेतना जगाउने कार्यक्रम गर्नु पर्ने आवश्यकता बुझेका छौ, तर बजेटको व्यवस्थापन गर्न सकिएको छैन” उनले भने ।
वनमा थुपे्रको फोहोरले पैदलयात्रीलाई मात्रै हैन वन्यजन्तुलाई पनि प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । “वातावरण त यसै पनि दुर्गन्धित भयो नै, वन्यजन्तु, माटोलगायतमा समेत असर परिरहेको छ” प्रातकालिन हिडाइमा भेटिएका हेटौंडाका यातायात व्यवसायी हरि राउतले भने ।
यहाँ थुप्रेको फोहोरले पानीको स्रोतमा समेत असर परेको छ । यसै वनको खोल्सामा रहेको पानीको मुलबाट संकलन गरिएको मनकामना खानेपानी उपभोक्ता समिति मार्फत वितरण गरिएको पानीमा गत भदौमा हैजाको किटाणु देखा परेको थियो । यहाँबाट वितरण गरिएको पानी हेटौंडा ५ सिंचाइ टोलका झण्डै ५० घरले उपभोग गर्छन । “पानीमा हैजाका किटाणु भेटिएपछि उमालेर वा अन्य विधिबाट शुद्धिकरण गरेर पिउनको लागि उपभोक्तालाई हामीले सार्वजनिक रुपमा सूचना जारी ग¥यौ, फोहोरको कारण धेरै समस्या भएको छ” उपभोक्ता समिति अध्यक्ष कृष्ण प्रसाद देवकोटाले भने ।
फोहोर व्यवस्थापनको लागि एक वर्ष अघि स्थानीय अभियन्ता रविन्द्र गौतमको समूहले बाटो छेउमा फोहोर राख्नको लागि टिनको व्यवस्था गरेको थिए । तर हाल ति डष्टविनहरु नै छैनन् । बाटोको सरसफाइको लागि सचेतनामूलक बोर्डहरु पनि राखेको छ, तर बोर्डभएको मुन्तिर फोहोरका डङ्गुर छन् ।
जम्मा भएका फोहोरलाई व्यवस्थापन गर्नको लागि मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा ४ ले पनि केही योजना बनाएको छैन । स्थानीयलाई सेचेत गराएर मात्रै वनक्षेत्र र बाटोको फोहोर कम हुने देखिदैन, पैदलयात्री कहाँबाट आउँछन् फोहार फाल्छन्, हाम्रो निगरानी र नियन्त्रणभन्दा बाहिर भएकोले हामी पनि तनावमै छौ” वडा ४ का अध्यक्ष अजुर्न प्रसाद तिमल्सिनाले भने ।फोहोरको दीगो व्यवस्थापनको लागि केही कार्ययोजना हाल नबनेको उनले पनि स्वीकारे ।
फोहोर दीगो व्यवस्थापनको योजना नभएपछि हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले समय समयमा आफ्नो सफाइकर्मीहरु मार्फत फोहोर संकलन गरेर उपमहानगरको फोहोर डम्पिङसम्म लैजाने गरी आगामी दिनमा काम गर्ने महाशाखा प्रबन्धक जगन्नाथ सापकोटाले बताए ।
किसानको आम्दानीको थलो
पर्यटकीय गन्तव्य मनकामना, स्थानीय किसानको आम्दानीको थलो पनि हो । मन्दिरको आसपासमा पूजा सामग्रीका पसलहरु मात्रै हैन विहानीका खाजाका परिकारहरुले भरिएका पसलहरु पनि छन् । “ल है चिया, कफि, सेल रोटी, चप के लिनुुहुन्छ” धुँवाले रसिला भएका आँखा मिल्दै ४७ वर्षिया विष्णुमाया पुडासैनीले भनिन् । विहान केही घण्टा यहाँ व्यापार गरेर गाईवस्तुलाई घाँस सोतर गर्न जान्छिन् विष्णुमाया ।
विष्णुमायाकै छाप्रे होटलसँगै छ सरला आचार्यको तरकारी पसल । यहाँ सरलाजस्तै सयौले आफ्नो बारीको तरकारी, फलफूल बेच्छन् । “साँझ बारीबाट संकलन गरेर ल्याउँछु, बाहिर सित पर्ने ठाउँमा राख्छु, विहान झिसमिसेमै यहाँ ल्याउने हो, एक डेढ घण्टामा सबै सकिन्छ” सोममाया लामाले भनिन् । आफूले उब्जाएको साग, सिमीलगायतको तरकारी, भोगटे, हलुवाबेद, बेच्न राखेकी छिन् सोममायाले । पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको काखैमा छ मनकामना पैदल मार्ग । यहाँ पैदल यात्रा गर्नकै लागि हेटौंडाको विभिन्न स्थानबाट यात्रुहरु आउँछन् । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाको विभिन्न वडाबाट विशेषगरी दुइपाङ्ग्रे सवारीमा मनकामना पैदल मार्गको फेदीसम्म आइपुग्छन् । सिंचाइ कुनामा सवारी पार्किङपछि तय गर्छन ।
आफ्नो उकालीको पैदल यात्रा । सामुदायिक वनको हरियाली, चराचुरुङीको चिरविर, बाँदर र डेडुहरुको लुकामारी अनि मृग र चित्तलहरुको चरण नियाल्दै उकाली चढ्नुको मज्जा आनन्दमय रहेको बताउँछिन् हेटौंडा ८ कि गंगा लामिछाने ।
मनकामना मन्दिरको आसपास हर विहानी निकै चहलपहल हुन्छ, शनिबार भीड अझै बाक्लिन्छ । मन्दिर दर्शन र प्रातकालिन हिडाइमा सहभागी हुनेहरुको रौनकले सानोतिनो मेलाकै आभाष दिन्छ यहाँ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. ५ सिँचाइकुना, वडा ५ राइटोल, वडा २ सामरी पुललगायतबाट मर्निङ वाकको लागि सिँढी र स्ल्याब बाटोको व्यवस्था छ । मकवानपुरगढी ५ धादिङ, भालुखोला, मक्राञ्चुलीबाट पनि सुविधायुक्त बाटो बनेपछि यस मन्दिरमा आउनेहरु बढेका छन् । मन्दिरबाट सूर्यदयको रमणीय दृश्य हेर्न पाइन्छ । गर्मिमा चल्ने चिसो हावाले पैदल यात्रीलाई आराम दिन्छ भने चिसो मौसममा पनि यहाँको मोह घट्दैन ।
विहानीको उषामा मात्रै हैन साँझ पनि यहाँको भीड उस्तै हुन्छ, साँझमा मन्दिरको प्राङ्गणामा बसेर हेटौंडा बजारको झिलिमिलि हेर्न झनै मज्जा हुन्छ । दिउँसो भने वनभोज खानेहरुको चहलपहल हुन्छ ।
पिप्ले पोखरा सामुदायिक वनको हरिया र मनोरम दृश्यमा रमाउनेहरु यहाँ डूइ पिकनिकको लागि आउने गर्छन । उकालीको विभिन्न बिसौनीहरुमा प्रतिक्षालयको व्यवस्था गरिएको छ । थकान बसौनीको लागि उपमहानगरपालिकाले सिमेन्टको बेञ्च व्यवस्था गरेको छ । कतै समथर, कतै उकालो, कतै सिंडी, कतै प्रतिक्षालय, अनि कतै पिकनिककै लागि व्यवस्थित स्टलहरु पानीको धाराहरुको व्यवस्था छ ।
मकवानपुर । मकवानपुर मनहरी ५ बसन्तपुर कि कान्छिमाया रुम्बा नजिकैको वनमा घाँस काट्न गएको बेला २०८१ पुस १४ गते बाघको अक्रमणमा परिन् । बाघले घटना स्थलमै उनको ज्यान लियो ।
७२ वर्षीया कान्छिमायाको ज्यान गएपछि परिवारले १० लाख ५० हजार रुपैयाँ क्षतिपुर्ति पायो । स्थानीय मनहरी गाउँपालिकाले संस्कार खर्च सहयोग स्वरुप ५० हजार रुपैयाँ सहयोग गर्यो । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जले १० हजार रुपैयाँ क्षतिपुर्ति स्वरुप परिवारलाई उपलब्ध गरायो । तर यो राहतले मात्रै उनीहरुको परिवारको क्षति पुरिएन । “हामीले आमा गुमायौ, पैसाले त्यो कसरी परिपूरण हुन्छ र ?” छोरा समिर भन्छन् ।
यस्तै आक्रमणमा परेकी थिइन मनहरी गाउँपालिका ४ कि ६५ वर्षीय राधादेवी अधिकारी पनि । २०७९ फागुनमा राधादेवीलाई घाँस काट्न गएको बेला जंगली हात्तिले आक्रमण गरेको थियो । २०७९ फागुनमा हेटौंडा १८ का ३० वर्षीय देव वाइवाको पनि हात्तिकै आक्रमणबाट ज्यान गएको थियो । उनीहरु सबैलाई राष्ट्रिय निकुञ्जले १०/१० लाख, प्रदेश सरकारले १ लाख र स्थानीय सरकारले ५० हजार उपलब्ध गराएको थियो । आर्थिक राहत पाए पनि परिवारको सदस्य गुमाउँदाको पीडामा मल्मह नलाग्ने बताउँछन् राधादेवीकी छोरा राम अधिकारी ।
एकसाता अघिमात्रै मकवानपुर मनहरी ४ नयाँबस्तिकी कान्छिमाया प्रजाको २ वटा बाख्रा बाघले खायो । उनलाई यसबारे क्षतिपुर्ति पाइन्छ भन्ने समेत जानकारी छैन । “बेच्ने बेला भएको थियो, अझै ठुलो बनाएर बेचौला भनेर राखेको थिएँ, बाघले खायो” कान्छिमाया भन्छिन् “दशैताका ७ हजार दिंदा नबेचेर राखेको थिएँ ।” मनहरी ४ को नयाँबस्तिमा नै बाघले हैरानी दिने गरेको उनीहरु बताउँछन् । “मान्छेहरु धेरै हुँदा भीडभाड हुँदा खास डर हुँदैन, बस्तिमा सुनसान भयो भने बाघ पस्ने डर हुन्छ, बस्तिकै आडमा वन छ” उनले भनिन् ।
मनहरी गाउँपालिका पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जसँग सिमाना जोडिएकोले पनि यहाँका स्थानीयहरुले वन्यजन्तुको आक्रमण बेलाबेलामा खेप्नु परेको मनहरी ५ का वडा अध्यक्ष दीपन्द्र अधिकारी बताउँछन् । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट आउने बाघले मात्रै हैन, हात्ति, मृग, बाँदरहरुले पनि अन्नबाली नष्ट गर्नेगरेको कारण आफूहरु आजित भएको नयाँबस्तिकी फूलमाया प्रजाले बताइन् । “भिœयाउने बेला भएको बाली नाश गर्छ, कुरेर बस्नु पर्छ, अरु काम गर्नु की बालि कुर्नु हुन्छ” फूलमायाले भनिन् ।
यता मकवानपुर जिल्लाको मकवानपुरगढी गाउँपालिका ५ सोलिथुम भन्ने स्थानमा पनि ३ साता अघि फरक किसानहरुको बाघले ३ वटा बाख्रा मारेको वडा अध्यक्ष दीपेश दाहालले बताए ।
“बेलाबेलामा बाघले किसानलाई दुख दिइरहन्छ, मानवीय क्षति भएको छैन तर भय÷त्रासको अवस्था छ” दाहालले भने । यहाँ बाघले मात्रै हैन, मृग, हरिण, बाँदर, डेडुले हैरान पार्ने गरेको छ किसानलाई । “अन्नबाली खाने र नाश गर्ने समस्या धेरै छ, संगै घरपालुवा जनावरको क्षति पनि हुने गरेको छ” दाहालले भने ।
यि केही प्रतिनिधि घटनाहरु मात्रै हुन्। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज आसापासमा बसोबास गर्नेहरुलाई बेलाबेलामा वन्यजन्तुको आक्रमणले सताइरहन्छ । जब जब वन्यजन्तुहरुले मानव बस्तिमा समस्या सिर्जना गर्छ अनि आवाज सुन्ने गरिन्छ, “जनवारलाई बचाएर मान्छेको नाश गर्न पाइदैन ।” अर्थात मान्छेको हत्या गर्ने जनावरलाई संरक्षण आवश्यक छैन । यस्ता मत बोक्ने एउटा जमात बन्छन्, जसले जनावर र मान्छेबीच द्वन्द्व सुरु हुनसक्छ ।
मानवीय क्षतिको पीडामा आउने यस्ता आक्रोशात्मक आवाजमा केही सत्यता हुनसक्ने भएपनि जनावरलाई माया गर्नै नहुने भन्ने धारणा पनि गलत भएको जिल्ला वन कार्यलयका अधिकृत वसन्त गौतम बताउँछन् । फराकिलो सोच राखेर हेर्दा पृथ्वी सबैको साझा घर हो ।
पर्सा निकुञ्जमा पानीको श्रोतहरु कम छन् । गर्मी र सुख्खा हुँदा पानीको खोजिमा त्यहाँका जनावरहरु बाहिर आउने गरेको हुनसक्ने निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत रामचन्द्र खतिवडा बताउँछन् ।
एउटा उहाहरण हो बाघ । मकवानपुरको सिमाना जोडिएको पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा अहिले ४१ वटा बाघ छन् । निकुञ्जको कारण आफूहरुलाई समस्या भइरहेको गुनासो गर्ने आसापासका स्थानीयहरु बाघको सङ्ख्या बढेकोमा भने खुसी देखिदैनन् ।
“बाघ बढ्यो, हुन त खुसी हुनु पर्ने हो तर जंगलबाट बाहिर आएर हामीलाई सताउँछ दुख दिन्छ”मनहरी प्रतापपुरका सन्त लामाले भने “सरकारले बाघ बढाउनको लागि लगानी गर्छ हाम्रो सुरक्षाको लागि वास्तै गदैन ।” स्थानीयहरुले बाघको सवालमा उत्साह नदेखाउनु र बाघको भविष्य चिन्ताजनक हुनुमा भने संयोग देखिन्छ । पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तनको कारण बाघको प्रजननमै समस्या हुने प्रक्षपण गर्न थालिएको छ । अबको समयमा पनि जलवायु परिवर्तनको असरलाइ ध्यानमा राखेर काम गरिएन भने विस्तारै बाघको अस्तित्व संकटमा पर्न सक्ने एक अध्ययनले देखाएको छ ।
नेपालमा सन् २०१० मा १२१ वटा बाघ थिए । यहीवर्ष नेपालले सन् २०२२ सम्म बाघको संख्या दोब्बर बनाउने प्रतिबद्धता विश्वमञ्चमा गर्यो । प्रतिवद्धताको समय पुरा हुँदा अर्थात सन् २०२२ मा बाघको सङ्ख्या ३५५ मा पुग्यो । नेपालले सन् २०१८ देखि २२ को ४ वर्षमा १२० वटा बाघको सङ्ख्या बढायो । सरकारी तथ्याङ्क अनुसार सन् २०२२ मा चितवन निकुञ्जमा १२८, बर्दियामा १२५, पर्सामा ४१, बाँकेमा २५ र शुक्लाफाँटामा ३६ वटा बाघ छन् ।
बाघले आफ्फ्नो क्षेत्र कायम गर्छ । क्षेत्र त्यहाँको घाँसे मैदान र आहारा प्रजातिको संख्याको आधारमा निक्र्यौल हुन्छ। पर्याप्त आहारा नपाएमा, अर्को बाघसँगको लडाइँमा पराजित भएमा, घाइते, रोगी, बुढो भएमा बाघले आफ्नो क्षेत्र छाड्न सक्छ। त्यसैले बाघका लागि व्यवस्थित वासस्थान महत्वपूर्ण हुन्छ । बाघको संख्या बढाउन ठूलो रकम खर्च गरियो। त्यो अनुसार तोकिएको अवधिमा संख्या झन्डै तेब्बर पुग्यो। तर संख्या बढेपछि त्यसको व्यवस्थापनमा जति काम हुनुपर्ने हो, त्यो हुन सकेको छैन । संरक्षित क्षेत्रका लागि योजना, बजेट पहिलेभन्दा बढी हुनुपथ्र्यो, तर घटाइएको छ यसले गर्दा प्रभावकारी कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्न सकिएको छैन, र मानवसँग बाघको द्वन्द्व बढ्दो छ ।
संरक्षित क्षेत्र विस्तार गर्ने, राम्रो व्यवस्थापन गरेर बाघलाई त्यहाँबाट बाहिर निस्कनु पर्ने जरुरी नै नहुने गरी व्यवस्थापन गरिए मानवसँगको रिसिइवी नै रहदैन । स्थानीयवासीलाई पनि उपयुक्त जिविकोपार्जनका लागि सहयोग गरेमा बाँचे आधारको खोजिमा मानव जंगल प्रवेश नै गर्दैनन् । यसले पनि वन्यजन्तुसँगको सम्बन्ध सुमधुर हुन सक्ने मध्यवर्ति क्षेत्र काउन्सिलका पूर्व अध्यक्ष पदम बहादुर तितुङले बताए । मानव बस्ती नजिकको जंगलमा सिसिटिभी क्यामरा जडान गरेर नियमित निगरानी गर्ने हो भने समस्याग्रस्त बाघबाट हुने क्षति नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।
हालकै अवस्थाको वातारण रहदा र यो भन्दा बिग्रेमा झनै समस्या हुनसक्ने खतिवडाले बताए । “वातावारणीय अवस्था सुधार भएन भने विकराल अवस्था आउन सक्छ,” खतिवडाले भने । वर्तामान अवस्थाको जलवायु परिवर्तनको असरलाई मध्येनजगर गर्दै यससँग मुकाविला गर्नेतर्फ ध्यान नदिएको बाघलाई समस्या हुने देखिन्छ । यसैगरी बढ्दो शहरीकरण, औद्योगिक क्षेत्रको वृद्धि, वन विनाशलगायत गतिविधिहरू बढेको अवस्थामा सन् २०९० सम्ममा संरक्षित क्षेत्रभित्र बाघको स्थान ८२० वर्ग किलोमिटरमा खुम्चिनेछ अनुमान गरिएको छ ।
उनका अनुसार त्यतिखेर हाल संरक्षित क्षेत्रभन्दा बाहिर रहेको ३ हजार १३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रलाई बाघले आफ्नो वासस्थान बनाउन थाल्नेछ । सन् २०५० मा संरक्षित क्षेत्रमा ३ हजार ५०३ र बाहिर ५ हजार ३९२, सन् २०७० मा संरक्षित क्षेत्रमा २ हजार ६ र बाहिर ३ हजार ४१६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्र बाघको वासस्थान बन्न सक्ने आंकलन छ ।
पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै जाँदा वन्यजन्तुको प्रजनन क्षमतामा पनि असर पर्न सक्ने संरक्षण अधिकृत खतिवडा बताउँछन् । “यसको असर बाघमा मात्रै नभएर उसका सिकार प्रजाति र सिकार प्रजातिको आहारा, वासस्थान, वनस्पतिमा पनि पर्छ” उनले भने।
तातोपनाले हिउँ पग्लने सवालमात्रै अहिले चर्चामा छ, यसको असर त सवत्र पर्छ नै । पहिलो असर यस्तै हात्ति, गैडा, गोहीहरुलाई पर्ने उनको तर्क छ । जलवायु परिवर्तनले तापक्रम बढ्छ, हिमालमा हिउँको मात्रा घट्छ अनि नदीमा पानीको मात्रा घट्दै जान्छ। पानी कम हुँदाको सबभन्दा धेरै असर त हात्ती र गैंडाजस्ता ठूला शाकाहारी जनावरलाई पर्छ । हात्तीलाई दिनमै २ सय लिटरजति पानी चाहिन्छ। गैंडालाई आहाल बस्न घोल अनिवार्य हुन्छ । यस्तै असर मृग, हरिणजस्ता साना प्रजाति अनि वनमा पनि पछ । “वन र सिकार नै मासिएपछि बाघ कसरी बाँच्छ, अनि वनबाट बाहिरीने संभावना बढ्छ” खतिवडाले भने “यसले मान्छे, घरपालुवा जनावर टार्गेटमा पर्न थालेका हुन् ।” समग्रमा यसको असर वनस्पति, जीवजन्तु र वातावरण वा इकोसिस्टममा नै पर्ने उनले बताए ।