‘मुर्ति पार्क जसले मन तान्छ’ (फाेटाे फिचर सहित)
Tags: No Comments
मकवानपुर (हर्नामाडी) । कला अर्थात् अन्तरमनको प्रष्फुटन । कला अर्थात विगतको स्मरण र आगतको प्रक्षपण गराउने अन्तर “वस्तु” । एउटा कलाकारको अन्तरमनले कोरेका सांकेतिक कलाको अर्थ दर्शकहरुले कसरी बुझ्छन् । अवश्य पनि आ–आफ्नो बुझाइको गहिराईमा भर पर्छ यसको अर्थ । कलाको मूल्य या त कुनै नयाँ कुरा सिक्दा थाहा हुन्छ या त बिर्सिएको याद पुनः फर्काउन खोज्दा । कलाको साधना चाहेर पनि सबैले सहजै गर्न सक्ने पाटो हैन । यसको लागि अद्वितीय सामथ्र्य निरन्तरको लगाव र अविचलित धैर्यता अपरिहार्य छ ।
तयारी कलाको प्रभाव हाम्रो आँखाबाट प्रवेश गरी मन मस्तिष्कमा गहिरो प्रभाव छाड्ने हुन्छन् । कलाले सिङ्गो जीवन बोलेको हुन्छ । सिङ्गो संसारको भाव बोकेको हुन्छ । चित्रकला, मूर्तिकला, वास्तु, गायन, नृत्य, हाँस्य, वाचन, वाक् वा भाषण, अभिनय, शिक्षण वा प्रशिक्षण, जादुगरीजस्ता विविध कलाका रुप हुन्छन् । कलामा अनुकरण सपाट मात्र भयो भने त्यसले कलात्मकताले अझै भव्यता पाउँछ । भव्य तर अनुकरण भनेको कुनै पनि वस्तुको चित्रण गर्दा त्यसका सुन्दर पक्षको मात्रै होइन, कुरूप पक्ष वा कमी–कमजोरीहरूको पनि ढाकछोप गरेर सौन्दर्यमूलक ढङ्गले चित्रण गर्नु हो । पाश्चात्य जगतका महान् दार्शनिक अरिस्टोटलले भनेको छन् “कला प्रकृतिको अनुकृति हो ।”

कलाको एउटा पाटोको कुरा गरौः मुर्तिकला । नेपालमा मूर्तिकलाको विकास मल्लकालमा उत्कर्षमा पुगेको इतिहासमा ब्याख्या गरिएको छ । त्रिबिक्रम मल्लले बनाएको मानदेब कालिन वामन मुर्ति नै नेपालको प्रामाणिक सबभन्दा पुरानो मुर्ति मानिन्छ ।
झण्डै ४० लाख खर्चेर ललितकला अनुसन्धान स्थलको रुपमा विकास गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको मूर्तिपार्क हेटौंडा उपमहानरपालिकाको वडा–१८ मा अवस्थित छ । नेपालमै पहिलो पटक मकवानपुर जिल्लाको हर्नामाडी गुम्बा डाँडामा अन्तराष्ट्रिय मूर्तिकला महोत्सव आयोजना गरी कोरीएका २३ वटा मुर्तिहरु खुला चौरमा राखिएका छन् ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिका मुख्य बजारबाट १८ किलोमिटर पूर्वमा पर्ने हर्नामाडीको साविक गुम्बा डाँडा सल्लाघारी सामुदायिक वनमा मुर्ति पार्क निर्माण गरिएको थियो । अन्तराष्ट्रिय मुर्तिकला महोत्सव चलिरहँदा देश विदेशमा चर्चा पाएको यो स्थल अहिले गुमनाम जस्तै बन्दै आएको छ । मूर्तिहरुको व्यवस्थापन तथा पर्यटकीय पूर्वाधार विकास गर्न नसकिएपछि महोत्सवताका चर्चित यो स्थलको चर्चा विस्तारै हराउँदै गएको हो । नेपाल सहित विभिन्न ६ राष्ट्रका २३ जना कलाकारहरुले ढुङ्गामा कुदेको २३ वटा मूर्ति छन् । प्रकृतिका अनेक रुपहरुलाई मुर्तिकाहरुले ढुङ्गा कुदेर जिवन्त बनाएका छन् । जहाँ पुग्दा प्राकृतिक रुपमा शरिरले त शितलता आभाष गर्दछ नै, मन र अन्तष्करणमा पनि उत्सुकता जन्माउँछ ढुङ्गामा कोरिएका मुर्तिहरुले ।

यस्ता छन् मुर्तिहरुः
मुर्तिपार्कमा २३ प्रकारका मुर्तिहरु छन् । जसमा प्रकृतिका अनेकन रुपहरु र मानवीय शक्ति देखाउने जमर्को गरीएको छ । इटालीका मुर्तिकार बेटीनो फ्रान्सीनीले विश्वको पहिलो आमाको परिकल्पना गरी ढुङ्गाको मुर्ति बनाएका छन् । जसलाई मुर्तिपार्कको मध्यभागमा राखिएको छ । यसैगरी दक्षिण कोरियाका मुर्तिकार शीम जूम् शूले औद्योगिक वातावरणको परिकल्पना गरि एउटै ढुङ्गामा कलाको प्रस्तुति गरेका छन् । जापानका मुर्तिकार सूगीमोतो जुन यूचीरोले प्रकृतिमा पुष्ट छिप्पिएको भटमासको कोसा बनाएका छन् ।

यसैगरी मकवानपुरका स्थानीय कलाकारहरु लक्ष्मण भुजेलले उत्सुकताको मुर्ति र अर्का स्थानीय कलाकार ओमभक्त भण्डारीले भगवान गणेश एवम् कछुवाको स्वरुपको मुर्ति बनाएका छन् । यसैगरी रुपन्देही जिल्लाका बुद्ध थारुले ढुङ्गाको आकारलाई कुदेर “बुद्धको अर्थ आकार एवम् अष्टमंगल” बनाएका छन् । काठमाडौका पूर्णकाजी शाक्यले तयार पारेको “शान्तिभूमी नेपाल”, मकवानपुरको बाबुलाल वाइबाले “हामी सबै मिलेर बसौ” भन्ने साँकेतिक मुर्ति तयार गरेका छन् ।
नेपालकै अग्लो बुद्ध प्रतिमा अर्को आकर्षणको केन्द्र
पार्कको उत्तर तर्फ निर्माण गरिएको बुद्धको प्रतिमा अर्को आकषर्णको केन्द्र विन्दु बनेको छ । करिब १ करोडको लागतमा २५ फिट अग्लो ढुंगाको मुर्ति निर्माण कार्य सकिएको छ । कोरोना सन्त्रासका कारण औपचारीक रुपमा मूर्ति उद्घाटन भने गरिएको छैन । ललितपुरको बालकुमारीमा मूर्तिकार अमर शाक्यले ढुंगाको मूर्ति कुँदेका थिए । महामारीको कारण अनावरण गर्न नसकिएको बुद्धमूर्ति निर्माण संयोजन समिति संयोजक कमलचन्द्र सुमनले बताए ।
करिब २ करोड बढी जुटाएर बुद्धमुर्ति बनाइएकाे हाे । बागमती प्रदेश सरकारले मूर्ति प्रतिस्थापन गर्ने स्थान निर्माण र मूर्ति रहने स्थानसम्म पुग्ने सिँढी निर्माणका लागि ३५ लाख रुपियाँ उपलब्ध गराएको थियो । १८ नम्बर वडाले भने ५ लाख रुपियाँ उपलब्ध गराएको थियो । २०७६ को बुद्ध पूर्णिमाका दिन शिलान्यास गरिएको मूर्ति निर्माण तथा स्थापना र उक्त स्थानमा पार्कलगायत संरचना निर्माणका लागि करिब ३ करोड खर्च गरिएको थियो ।

बुद्धमूर्ति निर्माण संयोजन समिति संयोजक सुमनका अनुसार मूर्ति स्थापनासँगै उक्त क्षेत्रमा विभिन्न स्तुपा, ९० किलोको घण्टी, भवनहरु, पानीट्यांकी, मनोरञ्जन पार्क, कम्पाउण्डवाल र अन्य संरचना बन्ने क्रम जारी छ । नेपालमा पहिलो पटक ९० किलोको घण्टी यहाँ राख्न लागेको बताए । ठुलो घण्टी विश्वमा ६० स्थानमा छ हेटौंडामा भने ६१ औं स्थान हुनेछ उनले भने ।

रमणीय वातावरण
यातायातको सहज पहुँच, सल्ला, साल र स्थानीय प्रजातिका बोट विरुवाहरुले हरियारी सामुदायिक वनको काखमा अवस्थित यो पार्क मनोरम छ । धरान चतरा हेटाैडा मार्गकाे हर्नामाडी सडकखण्ड अन्तरगत मुख्य हाइवेबाट झण्डै १ किमी दक्षिण तर्फ , स्थानीय बस्तिभन्दा पनि केही पर रहेको शान्तमय रमणीय वातावरणमा पुगेपछि अन्य साहित्यिक लगायतका रचना गर्नको लागि समेत उपयुक्त वातावरण बन्न सक्दछ । पिकनिक खानको लागि, चिलचित्र तथा भिडियो सुटिङ्गको पनि यो क्षेत्र महत्वपूर्ण रहेको छ । “पार्क धेरै दृष्टिकोण उपयुक्त छ, अझै केही व्यवस्थापान गर्न सकेमा चर्चित स्थल बन्ने थियो” पार्कमा भेटिएका मकवानपुरका पत्रकार दीपकसिंह रुम्बाले बताए ।

अझै अधुरो छ पार्क
करिब सवा ४ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको गुम्बाडाँडाको अवस्था उक्त महोत्सवताका चर्चा भएपनि पछिल्लो समय अधुरा संरचनाहरु निर्माणमा ध्यान पुगेको छैन । पछिल्लो समय कोरोना महामारीको कारण पर्यटनहरुको आवागमन पनि घटेको छ । “महामारीको कारण पर्यटनको आवागमन घटेको छ, केही संरचना चालु आर्थिक वर्षमा बनाइने तयारी भएको छ” पार्कको सहयोगी जमुना कोइरालले भनिन् ।
नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठान, पर्यापर्यटकीय पार्क गुम्बाडाँडा र समसामयीक नेपाली मूर्तिकार समूह (आरम्भ) को संयुक्त आयोजनामा २०६९ मंसिर ११ गतेदेखि २३ गतेसम्म प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय मूतिर्कला कार्यशाला–२०६९ भएको थियो ।

मकवानपुर जिल्लाका तत्कालिन स्थानीय विकास अधिकारी भुवनप्रकाश विष्टको संयोजकत्वमा कार्यशाला मूल आयोजक समिति गठन गरिएको थियो । सडक सुविधा नभएको उक्त गूम्बा डाँडामा मूर्तिपार्क बनाउनका लागि २ वटा ग्राभेल सडक निर्माण गरिएको थियो । “विकास होला भनेर आफ्नो नम्बरी बारी नै काटेर बाटो दिएको तर अहिले न विकासको कुनै रुप देख्न पाइयो न आफ्नो जग्गाबाट आम्दानी लिन पाइयो” स्थानीयले गुनासो गरे । मुर्ति पार्कमा पुग्ने कच्चिबाटोहरु पक्की बनाइएका छन्, पार्क प्रवेश गर्ने मुल गेट निर्माण गरिएको छ । तर मुर्ति राखिएको स्थलहरु आकर्षक बनाउनतर्फ भने लगानी गरिएको देखिदैन ।

खुल्ला चौरमा रहेको ढुङ्गाका मुर्तिहरु घाम पानीको कारण डिसकलर भएका छन् । मुर्ति वरपरको ग्राउण्डको व्यवस्थापन गर्न सकिएको छैन । “मुर्ति नियालेर फर्के जुत्ता हिलाम्य र कपडाभरी काँडा नै काँडा भयो” पार्क घुमेर फर्केकी हेटौंडा–५ की स्वरुपा गुरागाईले भनिन् “पिउने पानीको व्यवस्था पनि रहेनछ ।”
पार्कको नियमित रेखदेखको लागि समिति निर्माण गरिएको छ । विश्राम स्थल, पानीको फहरा, पुष्प बगैचा लगायतको निर्माणको काम सकिएको छ । “यसवर्ष बाल उद्यान बनाउने योजनामा छौ” पार्कका अध्यक्ष हर्क रम्तेलले भने । पार्कको व्यवस्थापनको लागि धेरै योजनाहरु भएपनि आर्थिक अभावको कारण योजना अनुसारको काम गर्न समस्या भएको अध्यक्ष रम्तेलले बताए । अबकाे केही समयमा नै धेरै कुराको ब्यबस्थापन गर्ने रम्तेलले जनाकारी दिए ।
अबकाे याेजना
पार्कलाइ अझै व्यवस्थित गर्न यस वर्ष पेन्टिङहरु फ्रेमिङ्ग गर्ने काम, चिल्ड्रेन पार्क बनाउने कार्य, मुर्तिहरु अझै ब्यबस्थापन गर्ने काम गरिने अध्यक्ष रम्तेलले बताए । यसैगरी आगामी भदौ १ गतेबाट पार्क प्रवेशमा प्रतीब्यक्ति १० रूपिया शुल्क लगाउने तयरी भएकाे उनले बताए । प्रवेश शुल्क हेटौंडा-१८ भित्र बसोबास गर्ने लाई भने लाग्ने छैन ।



साउन महिनाको पहिलो प्रहर । सदा झै मर्निङ्ग वाकबाट फर्किए, नित्य कर्म सकें । ८ बज्यो । केजी कक्षामा अध्ययनरत छोरोको अनलाइन कक्षा सुरु भयो । उसलाई सहजिकरण गर्दै खाना बनाउँदै थिए । सँगसँगै मोबाइलमा राष्ट्रिय तथा स्थानीय समाचारहरु हेरें । त्यसपछी सामाजिक सञ्जालमा आँखा लगाउँदै थिएँ । केही महिला साथीहरुको टाइम लाइनमा मेहेन्दी, हरिया पंहेला चुरा तथा पोशाक लगाएको तस्बिर र टिकटकहरु छ्यापछ्याप्ती देखिरहेको थिए । खास्सै वास्ता लागेन । अक्सर यस्ता लुगा गहना, मेकअप जस्ता बाहिरी आवरण सजिने कुराले मेरो ध्यान कहिल्यै खिच्दैन।
आज पनि यि तस्बिर र टिकटकले मेरो आँखालाई अलमल्याएन । मन खिचेन । स्कृन सार्दै गएँ । एक जना दाइको स्टाटसमा टक्क आँखा रोकिए । आँखा मात्रै हैन, मन पनि खिच्यो ।
स्टाटस यस्तो थियोः ‘हाम्रो कामः ‘११ महिना कुरा लाउने, १ महिना चुरा लाउने ।’ एउटी बहिनीको स्ट्याटस खासमा दमदार थियो ।

स्टाटसले पढें । खिन्नता आभाष भयो । वास्तममा जो बहिनीले लेखेको र उहाँ दाइले साभार गर्नु भएको भएपनि कुरा घत लाग्दो थियो । स्टाटस को बहिनीले लेखिन् वा उहाँ दाइले बहिनीको हवाला दिंदै आफैं लेख्नुभयो यसले कुनै अर्थ राखेन, बरु अर्थ खोज्यो, महिनाको पहिचानको । के यही हो त महिलाको पहिचान ? महिलाहरुको कामै छैन ? कुरै काटेर ११ महिना बिताउँछन् र मेहेन्दी चुरा लगाएर सजिएरै मात्रै १ (साउन) महिना बिताउँछन् ?
महिलाको हैसियत नङ्ग्याउने यो सवाल । महिला मेकअप गरेर राम्री बनेर मात्रै बस्छन् भन्ने अर्थ लाग्ने यो कुराले महिलालाई कत्ति हेलित गरेको छ ? मेरो मनमा गडिरह्यो । हामी महिला सशक्तिकरणको सवाल उठाइरहेको छौ । महिलाको सशक्तिकरण महिलामात्रै लागेर संभव छैन । महिलाको हैसियतको प्रश्न उठ्दा महिलामात्रै नाङ्गिने भन्ने पनि हैन । महिलासँगै पुरुषको पनि हैसियत जोडिएर आउँछ । सबै महिलाहरु जो चुरा मेहेन्दी र मेकअपमा चासो राख्छन् रुचि राख्छन् उनीहरु बेकम्म छन् भन्नेमा पनि कहाँ तुक छ र ? आफैं आर्थिक उपार्जन गरेर सिङ्गाे घर एक्लै धानिरहेका महिलाहरुको पनि यस्ता सवालमा रुचि हुनसक्छ । त्यो आ–आफ्नो रुचिको कुरो हो । मलाई मन पर्दैन भन्दैमा मैले अरुको रुचिलाई कदापि घृणा गर्दिन, र मलाई मन पर्दैन भन्दैमा मलाई अलग सोच्नु पनि म माथिको न्याय हैन ।
आफ्नो सजावटको लागि श्रीमान् को पसिना खेर फालेको भन्ने आरोप बढी आउँछ महिलाहरुलाई । तर, मैले सामाजिक सञ्जालमा भर्खरै जस्को टिकटक र साउने सजावटको तस्बिरहरु देखिरहेका थिए सबै कामकाजी महिला नै थिए । एक दर्जन चुरा, एक प्याकेज मेहेन्दी र एकसेट कपडाको लागि श्रीमानकाे पर्स खोज्नु पर्ने महिला अब कमै छन् । जसलाई यस्ता खर्चको लागि श्रीमानको भर पर्नुपर्छ उनीहरु त्यस्तो सवालमा धेरै सौखिन रहेको पनि मैले पाएकी छैन ।
हामीले सशक्त समाज कल्पना गरेका हौं, जहाँ महिला र पुरुषलाई लिङ्गको आधारमा छुट्टाछुट्टै नजरले हैन समावेशी सोच र कल्पनाले हेरियोस् । पुरुष भएकै कारण उ जतिबेला पनि काम नै गर्छ, भन्ने सोच र महिला भएकै कारण उ जतिबेला पनि बेकमी बस्छे, आफ्नौ सौन्दर्यको मात्रै ख्याल गर्छे भन्ने निच सोच कहिलेसम्म हाबि होला हामीमा ?
अघिल्लो वर्ष असार मसान्त लाग्दै गर्दाको कुरा याद आयोः
एक जना पुरुष साथीले श्रीमतीको लागि चुरा रोज्न जान मलाइ अफर गरे, मैले आफूमा त्यो सिप नभएको बताएँ । उनले भने “तिमी त महिला जस्तो पनि छैनौ, जहिले मेकअप विहीन।” मलाई बाहिरी सजावटको सवालमा धेरैले यसै भन्नुहुन्छ । यसमा चित्त दुखाइ हुन्न मलाई । तर, आम महिलाको सवालमा समाजमा जुन सोच, चिन्तन र विश्लेषण गरिन्छ यसमा अझै धेरै साँघुराेपना देख्छु म । धेरै सुधारको खाँचो छ।
पुरुषहरुसँगै काँधमा काँध मिलाएर जिम्मेवारीको भारी बोक्न तयार हुँदा पनि महिला कै कुरा काटिन्छन् । यसको उदाहरण अहिले राजनीतिक नेतृत्वमा आएका महिलाको चर्चाको सवाललाई नै हेरौं । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी, सांसद कोमल ओलीलाई कमजोर बनाउने अश्रको रुपमा किन लिङ्ग नै विषय वस्तु बन्यो ?
महिलालाई उसको प्रगतिबाट स्वाट्टै तल झार्नको लागि बलियो अश्रकाे रुपमा लिने गरिन्छ उसको लिङ्ग । लिङ्ग / इज्जतकै सवालमा प्रश्न उठाइदिएपछी महिला आफैं ब्याक हुन्छन् भन्ने सोचले गलत प्रचार र गलत आक्षेप लागाउने परिपाटीको अन्त्य नभएसम्म महिला जगतको प्रगति संभव छैन ।
चुरा र कुराको सवाल यहाँ पनि जोडिन्छ । भए नभएको कुरा लगाएर आफू पदमा पुग्ने र चुरा लगाएर (पुरुषलाई आकर्षित गरेर) फाइदा लिने भन्ने सवालमा यो कुरा उठेको हो । आफ्नो दक्षता र योग्यताको आडमा उभिएका महिलालाई पनि कुनै न कुनै रुपमा कुनै निकट पुरुषसँगको नाता सम्बन्ध जोडेर ब्याक हुन जबरजस्ती गरिने परिपाटीको अन्त्य हामीले नगरे कस्ले गर्छ । फरक लिङ्ग हुँदैमा सहकार्यमा साथसाथै हुन नहुने विकृत सोचको कारण महिलाको मात्रै हैन पुरुषको प्रगतिको बाटोमा पनि अवरोध सिर्जना भएका छन् ।
सजावटकै कुरा अलिकति जोडौं । महिला मात्रै हैन, आफू राम्रो देखिउँ, आकर्षित देखिउँ भन्ने सोच पुरुषमा पनि हुन्छ । यो कुनै गलत वा नराम्रो कुरा हैन । आत्म सन्तुष्टिपूर्ण आकर्षणले व्यत्तिको क्षमतामा निखारता ल्याउँछ । आत्मसन्तुष्टिले व्यत्तिको आन्तरीक क्षमतामा निखारता ल्याउँछ, यसले स्वातः कार्यदक्षतामा वृद्धि र सफलताको कडी जोड्दछ । आपसी सम्बन्धमा मिठास ल्याउँछ । चाहे पारीवारिक होस् वा साथी भाई बिच मिठासपूर्ण सम्बन्धले नै हो व्यक्तिलाई प्रगतिको शिखरमा डाे-याउँने।
अहिलेको महामारीको समयमा सबैजसो व्यक्तिमा एक प्रकारको मानसिक ‘प्रेसर’ चिच्याहट, हतास, तनाव व्याप्त छ । मानसिक रुपमा आफूलाई ‘फ्रेस’ राख्न स्वास्थ्य राख्न सक्नु नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय बनेको छ । जसरी जुन काम गरेर व्यक्ति खुसी हुनसक्न त्यही गरेर स्वस्थ्य रहनु पर्ने अवस्थामा छ । यो बेला पहिरनको सवाल जोडेर एउटा वर्ग समूदाय र लिङ्गको पहिचानमा अनावश्यक विषय जोडेर गिज्याउनुभन्दा आफ्नै सिर्जनशिलतामा समय लगाउनु धेरै गुणा बेश हुनेछ।
महिलाको सिर्जनशिलताको चर्चा गरौं, उनीहरुलाई प्रेरित गरौं अझै सिर्जनशिलताको लागि साथ दिऔं । परिवारको कुसल व्यवस्थापन गरेर पुरुषकै हाराहारीमा जिम्मेवारी निर्वाह गरेको कुराहरुलाई सकारात्मक रुपमा लिने प्रयास गरौं । चाडपर्व विशेषमा सजिएका, आकर्षित बनेका सवालभन्दा महिलाले परिवार, समाज र राष्ट्रको लागि गरेको योगदानको सवाल पक्कै बढी छ ।
घटना १,
१३ वर्षीया बालिका आफ्नै दाजुबाट बलात्कृत भइन् । छिमेकीको उजुरीपछी ११ वर्षीय दाजुलाई प्रहरीले नियन्त्रणमा लियो । यो घटना हो ०७७ माघ २ गतेको । मकवानपुर जिल्ला थाहा नगरपालिका ११ का ति १८ वर्षीय दाजुलाई हाल हाडनाता करणी कसुरमा मुद्दा चलिरहेको छ । आरापित दाइले घरमा एक्लै भएको समय मादक पदार्थको सेवन गरी बहिनीलाई बलात्कार गरेको छिमेकीलाई भनेपछि छिमेकीको सहयागमा माघ ५ गते इलाका प्रहरीमा जाहेरी दिएकी थिइन ।
घटना २
१६ वर्षीया अर्की बालिका आफ्नो मामाबाट बलात्कार भइन् । यो घटना हो हेटौंडा उपमहानगरपालिका–६ को । २८ वर्षीय मामाले ०७८ जेठ १७ गते भान्जीलाई बलात्कार गरेका थिए । आरापित मामाले घरमा एक्लै भएको अवस्थामा भान्जीलाई ०७८ जेठ १५ गते बलात्कार गरेका खुलेको छ । आरोपितलाई ०७८ जेठ १६ गते प्रहरीले नियन्त्रण लिएर हाडनाता करणीमा मुद्दा चलाइको छ ।
घटना ३
१६ वर्षीया बालिकालाई बलात्कार गर्ने प्रयास गरेका २६ वर्षीय निरोज मनिहारबाट बच्न सफल बालिकाले प्रहरीमा उजुरी दिइन् तर निरोज हालसम्म फरार छन् । यता ११ र १३ वर्षीया बालिकाहरुलाई यौन दुव्र्यवहार गरेको आरोपमा प्रहरीले मकवानपुर बकैया गाउँपालिका–३ का २२ वर्षीय इकस थिङलाई २०७७ चैत ६ गते नियन्त्रणमा लिइ, चैत ८ गते बाल यौन दुव्र्यवहार मुद्दा दर्ता गराएको छ ।
यसैगरी १६ वर्षीया छात्रालाई (फागुन २९ गते) दुव्र्यवहार गरेको आरोपमा मकवानपुर गढीगाउँपालिका–३ को भानु माविका शिक्षक किरण पाण्डेलाई प्रहरीले ०७७ चैत ११ गते नियन्त्रणमा लियो । शैक्षिक भ्रमण जाने क्रममा विद्यालयमा अध्ययनरत छात्रा माथि शिक्षक किरण पाण्डेले दुव्र्यवहार गरेको भन्दै पीडित परिवारले ०७७ चैत ११ गते शिक्षकविरुद्ध उजुरी दिएका दिए।
यि केही प्रतिनिधि घटना हुन् । मकवानपुर जिल्लामा अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा हिंसाजन्य घटनाहरु झण्डै दोब्बरले बृद्धि भएको तथ्याङ्कले देखाएको छ । मकवानपुरमा विगत ६ महिनामा मानव अधिकार उल्लङ्घन तथा ज्यादतीका ४९ वटा घटनाहरु भएका छन् । जसबाट ४७ जना महिला र ३ पुरुष गरी ५० जना पीडित भएका छन् ।
सन् २०२१ को जनवरीबाट जुनसम्ममा बाल अधिकार उल्लङ्घनका घटनामा २३ जना बालिका पीडित भएका छन् । जसमा १८ जना बालिकाहरु बलात्कारको शिकार भएका छन् भने ५ जना बालिका यौन दुव्र्यवहारको शिकार भएका हुन् । यसैगरी महिला अधिकारका घटनामा १९ जान पीडित भएका छन् । जसमा १३ महिला बलात्कार शिकार भएका छन्, ३ जना बलात्कार प्रयास र ३ जना बहुविवाहको घटनाबाट प्रताडीत भएको अनौपचारीक क्षेत्र सेवा केन्द्र इन्सेक बागमती प्रदेश कार्यालय हेटौंडाले जनाएको छ । यद्यपी जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरका अनुसार यस बिचमा बहु विवाहका ५ वटा दर्ता भएका छन् ।
यसै अवधिमा ५ जना महिला र २ पुरष हत्याको शिकार भएका छन् । यस बिचमा परिवार भित्रकै सदस्यहरुबाट ३ जना बालिका बलात्कारको शिकार भएको इन्सेक मकवानपुरका प्रतिनिधि पुष्पराज अधिकारीले बताए ।
इन्सेकको अभिलेख अनुसार गतवर्ष सन् २०२० मा मकवानपुरमा ६२ वटा मानव अधिकार उल्लङ्घन तथा ज्यादतीको घटनामा ५० जना महिला, १२ जना पुरुष र एक लैङ्गिक तथा अल्पसंङ्ख्यमक महिला पीडित भएका थिए । यसवर्ष ६ महिनामै झण्डै हाराहारीमा पीडितको सङ्ख्या पुगेको तथ्याङ्कले देखाएको छ ।
इन्सेकले विहीबार अर्धबार्षिक समिक्षा कार्याक्रममा यो तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेको हो । विभिन्न महामारीको समयमा यस्ता प्रकारको हिंसाजन्य घटनाहरु वृद्धि हुने गरेको र यो चुनौतिलाई सबै मिलेर सामना गर्नुपर्ने जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरका सूचना अधिकार देवचन्द्र गर्तौलाले बताए । इन्सेक बागमती प्रदेश संयोजक कृष्ण गौतमको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचविखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल अध्यक्ष आरती पाठकले संक्रमणकालमा हिंसाको उजुरी बढेको तर प्रहरीसम्म दर्ता हुने क्रममा भने कम देखिएको बताइन्।

यसैगरी जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुर महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक सेवा केन्द्र प्रमुख प्रहरी निरीक्षक चुडाकुमारी खड्काले बाल विवाहको उजुरीपछी नियन्त्रणमा लिएर परामर्शपछी घर फर्काउन समस्या हुने गरेको बताइन् । बाल विवाहको केसमा बलात्कारलगायतको घटना जोडिने गरेर कारण परिवार र समाजमा पुनस्र्थापना गराउन समस्या भएको उनले बताइन् । “मुद्दा दर्तासम्मको प्रकृयामा पुगेपछि अभिभावक नै सन्तान स्वीकार गर्न अनाकानी गर्नै गर्छन्, समाजमा इज्जतको सवाल छ भन्छन्” खड्काले भनिन् ।
घरेलु हिंसाले आत्माहत्यासम्मको घटना भएको बताउँदै खड्काले भनिन् “घरेलु हिंसा नै मुख्य जड हो, जसबाट बालविवाह, हत्या, आत्महत्या बढीरहेको छ ।” चालु आवमा मकवानपुर प्रहरीमा बाल विवाहको घटना भने दर्ता नभएको उनले बताइन् ।
यसैगरी बाल कल्याण समाज मकवानपुरका प्रमुख प्रकाश खतिवडाले निषेधाज्ञामा महिला हिंसा बढेको बताउँदै कानुनी सेवाको लागि पहल थोरैले मात्रै गर्ने गरेको बताए । जो विरुद्ध उजुरी गरिन्छ उहीसँगै बस्ने परेको कारण पनि हिंसा सहने गरेको उनले बताए । “निशुल्क र गोपनीयताको सुनिश्चिता भएमा उजुरी बढ्ने छ” खतिवडाले भने ।
सिविन बाल हेल्प लाईन मकवानपुरका प्रमुख झविन्द्र ज्ञावलीले यस्ता घटनाहरुमा मुद्दा चलेका मात्रै हेर्दा थोरै देखिन्छ तर वास्तविक घटनाहरु दर्ता प्रकृयामा नआएको बताए । “गहिरो अनुसन्धान गरेर स्थानीय तहहरूले रणनीति योजना बनाउनु पर्ने ज्ञावलीले बताए ।
कार्यक्रममा इन्सेक बागमती प्रदेश कार्यालयका प्रलेख अधिकृत गणेश भण्डारीले मानव अधिकारको अवस्था जटिल हुँदै आएको बताए । स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय सरकारले घटनाको ट्रेण्डलाई हेरेर न्यूनिकरणको लागि रणनीतिक योजना बनाउनु पर्ने भण्डारीले बताए ।

१० वर्षीया छाेरीकाे सपनाकाे त्याे स्कुल ….
Tags: No Comments
दैनिक व्यवस्तता पन्छाएर, साँझपख समाचार बनाउने क्रममा थिए । सामाजिक साइड पनि “अन” थियो । स्कृनमा म्यासेज देखियो । म्यासेज थियोः हेटौंडा उपमहानगरपालिका शिक्षा विकास महाशाखाले बाल प्रतिभा पहिचान कार्यक्रमबारे अनलाइन सूचना जारी गरेको बारे ।
सूचना आँखाले सरर्र स्क्यान ग-यो, राम्रोसँग नपढ्दै छोरीलाई सहभागी गराउने हुटहुटी मनमा चल्यो । छोरी चित्र बनाउनमा सामान्य रुचि राख्दछिन् । र, सूचना राम्रोसँग बढे । कक्षा ५ मा पढ्ने छोरीलाई अवसरको बारेमा बताए । प्रतियोगिताको लागि प्राथमिक तहको विद्यार्थीहरुको लागि चित्रकलाको विषय थियो ‘मेरो विद्यालय’ ।
छोरीलाई आफूले पढ्दै गरेको स्कुल भौतिक रुपमा कस्तो छ, त्यसलाई चित्रमा उतार्नुभन्दा तिम्रो कल्पनामा तिमीले पढ्ने स्कुल कस्तो भइदियोस् भन्ने लागेको छ, त्यो बनाउन सल्लाह दिए ।उनी चित्र कोर्नको लागि तत्कालै तयार हुँदै भनिन्ः ‘एउटा बनाएर देखाउँछु, कस्तो लाग्छ हेर्नुस् अनि कलर गरुम्ला ।’
म सञ्चारकर्म नै व्यस्त थिए, यत्ति भने ‘ओके ।’
त्यसपछि उनी पेन्सिल र सेतो कागज लिएर बसिन् चित्र कोर्न ।
मैले आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिन थाले । निषेधाज्ञाको समयमा यसो सिर्जनशिल हुने अवसर होस् भन्ने सोचेर मैले यो सल्लाह दिएको थिए ।
१० वर्षीया कलिलो मनस्थितीले आफ्नो स्कुल कस्तो होस् भन्ने सोच्ला ? मैले खासै धेरै चासो राखिन पनि । ध्यान आफ्नै कामतिर ध्यान मोडे । एउटा पिन्सिल र ए थ्री साइजको सेतो पेपर लिएर चित्र कोर्न बसेकी छोरीले करिब ३५ मिनेटमा ‘रफ’ (उनको भाषामा) चित्र तयार गरिन् । मैले ३५ मिनेट अगाडि लेख्न सुरु गरेको समाचार आधा सकेको थिइन, उनले चित्र पुरा गरेर दौडेर देखाउन आइन् । चित्र सर्सर्ती हेरे, जत्ति हे-यो उत्ति एक एक गरेर हेर्न मन लागिरह्यो । उनैलाई उनको चित्र वर्णन गर्न लगाएँः उनी भन्दै गइन् । (चित्र यस्ताे थियाे ।)

मेन गेटः गेटको वालको एकातर्फ छोरोछोरी पढ्न जादै गरेको चित्र, छेउमै लेखिएको थियो ‘नो डिक्रिमिनेशन अन सन एण्ड डटर’ अर्कोतर्फ थियो पठन सामग्रीहरु, गेटमा लेखिएको थियो आफैंले पढ्दै गरेको स्कुलको नामः श्री सिद्धार्थ सेकेण्डरी स्कुल ।
मेन गेटको बाहिरैबाट सूरु भएको दुबे चौरले विद्यालयको प्रार्थना चौरलाई पनि शोभा बढाएको थियो । भित्र प्रवेश गरे लगत्तै बाल उद्यान (साना कक्षमा अध्ययनरत बालबालिकाको लागि), बस पार्की·, सरस्वती मन्दिर, प्रार्थाना गरिरहेका विद्यार्थी र सहजिकरणमा लागेका गुरुहरु, स्टेजमा ठुलो आकारको नेपालको राष्ट्रिय झण्डा, प्रार्थना चौरसँगै खेल्ने मैदान (ठुला कक्षमा अध्ययनरत विद्यार्थीको लागि) लहरै मिलाएर राखिएको गमलामा फक्रिएका पुष्पहरु, गमला नजिकै विद्यालयको अतिरीक्त क्रियाकलापको लागि हल, स्वस्थ्य पिउने पानी सहितको क्यान्टिन, ल्याब, लाइब्रेरी, प्राथमिक उपचार कक्ष, स्टोर रुम, बालमैत्री शौचालय, शौचालयको बाहिर धारा, शितलता प्रदान गर्ने केही ठुला ठुला रुखहरु, उड्दै गरेका पुतलीहरु ….. ।
खासमा उनी अध्ययनरत स्कुलमा यि मध्ये धेरै भौतिक संरचनाको अभाव नै छ, उनले देखेर यो बनाएकी हैनन् । बस् कल्पनामा यो रहेछ । चित्रको बयान सुनेपछि यो थाहा पाएँ कि, उनको कल्पनामा आफ्नो स्कुल यस्तो भए हुने भन्ने कत्रो चाह रहेछ ।
एउटी १० वर्षीय बालिकाको मनमा आफ्नो कल्पनाको स्कुल यस्तो रहेछ । जहाँ प्राथमिक उपचार कक्षदेखि, ल्याब, लाइब्रेरी, सानाठुला विद्यार्थीको लागि छुट्टाछुट्टै बाल उद्यान, खेल मैदान, अतिरीक्त कार्यक्रम हल, छोराछोरीलाई विभेद नगरौ भन्ने सन्देश वास्तममा नै मर्मस्पर्शी थिए । मैले त्यही चित्रमा र· भर्न भने, उनी चित्रलाई रङ को माध्यमबाट पूर्णता दिन तल्लिन भइन् ।
विद्यालय पोषकमा सहभागी विद्यार्थी र शिक्षकहरु, विद्यालय भवन, बोट विरुवा र फूलहरु, दुबोले ढाकेको खेल मैदान, बाल उद्यान र भलिबल चौर, शौचालय र क्यान्टीन सबैमा रङ भरेपछि झनै आकर्षक र जिवन्त लाग्यो चित्र । प्रतियोगिताको लागि चित्र इमेल गरिदिएँ ।
मनमा कुरा खेलिरहे के यतिमै मेरो जिम्मेवारी सकियो त ? बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको रोजाइ अनुसारको वातावरण र कल्पना अनुसारको अवसरहरु प्रदान गर्ने हो भने कस्तो हुँदोहोला उनीहरुको प्रगतिको चरणहरु । १० वर्षको नानीलाई हालसम्म शिक्षण शिकाइको क्रममा ३ वटा स्कुलहरु फेरिसके, एउटा मन्टेश्वरी र २ वटा स्कुल । यहाँ केही बाध्यता थिए, केही रोजाई । अहिले जहाँ पढीरहेकी छिन् त्यहाँ राम्रोसँग घुलमिल हुनै पाएकी छैनन्, सबै शिक्षक र केही बाहेक अधिक साथीहरु नयाँ हुनुहुन्छ । सबै शिक्षक चिन्दिनन् । स्कुलको भौतिक अवस्था देखेर पहिलो दिन नै छोरीले स्कुल मन नपरेको गुनासो गरेकी थिइन् । निर्माणाधिन भौतिक संरचना र त्यहाँको शैक्षिक अवस्थाबारे बताएर उनलाई ‘कन्भिन्स’ गरेको थिए । आशा छ उनलाई मैले कन्भिन्स गर्ने क्रममा बताए अनुसारको शैक्षिक वातावरण र उनको कल्पना अनुसारको स्कुल बन्नेछ चाँडै त्यो विद्यापीठ ।
वास्तममा चित्रकला अन्तरमनको बह पोख्ने माध्यम पनि हो । मनोसामाजिक पराशर्म गर्ने क्रममा पनि चित्रकलालाई साहारा लिने गरिन्छ । व्यक्ति जो गहिरो पीडाबाट निशब्द भएको हुन्छ उ चित्रकलाको माध्यमबाट बोल्दछ ।
एउटी १० वर्षीया बालिकाको मनमा आफ्नो कल्पनाको स्कुल यस्तो रहेछ । जहाँ प्राथमिक उपचार कक्षदेखि, ल्याब, लाइब्रेरी, सानाठुला विद्यार्थीको लागि छुट्टाछुट्टै बाल उद्यान, खेल मैदान, अतिरीक्त कार्यक्रम हल, छोराछोरीलाई विभेद नगरौ भन्ने सन्देश वास्तममा नै मर्मस्पर्शी थिए ।
मेरो स्मरणमा आए ति बालबालिकाहरुः जो समय समयमा आमसञ्चारमा छापिन्छन् विभिन्न घटनाको पात्र बनेर । कयौ बालबालिकाहरु विद्यालयहमा हुने यौन दुर्व्यवहारको शिकार भएका छन् । कयौ बालबालिकाहरु भय युक्त शिकाइको कारण आजित छन् । नपढेको, गृहकार्य नगरेको, अनुशासन पालना नगरेको बाहानामा धेरै बालबालिकाहरुले शिक्षकबाट हिंसा भोग्नु परेको समाचार बेलाबेलामा आउने गर्दछ । तर किन पढेनन् किन गृहकार्य गरेनन् भन्ने विषयको खोजि शिक्षकहरुबाट पटक्कै भएको देखिन्न । यो वा त्यो बाहानामा गुरुहरुको व्यवहारबाट आजित बालबालिकाको भविष्य कस्तो होला ? गुरुहरुदेखि नै तर्सने बालबालिकाहरुले आफ्नो भविष्य कसरी कोर्न सक्छन्, तिनै डरलाग्दा व्यक्तिहरुको साहारामा ? सिकाइभन्दा बढी भय र त्रासले बास गरेको हुन्छ मनभरी ।

घरभन्दा बढी समय बिताउने स्कुल, अनि आमाबाबाभन्दा बढी विश्वास गर्ने पात्र शिक्षकबाट कुटिदा, हिंसाको शिकार बन्नुपर्दा बालबालिकाहरुको कलिलो मानसपटलमा कति गहिरो असर पर्दोहोला ? ‘शिक्षक’को नाममा ति कलंकहरुले शिक्षणजस्तो अति नै पवित्र पेशामा कालो धब्बा लगाएका छन् । यो चुनौति व्यक्तिको हैन, समग्र राज्यकै हो । भलै यस्ता कलंकहरु सबै क्षेत्रमा भेटिन्छन् प्रायः । महामारीको कारण अहिले धेरै बालबालिकहरु सिकाइको लागि अनलाइनसँग जोडिएका छन् । अनलाईन कक्षमा ज्वाइण्ड भैरहदा सिकाइको क्रममा बालबालिकाहरुले पढ्छन् मात्रै कि सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग पनि गर्दैछन् ? यसको निगरानी शिक्षक र अभिभावकले गर्न सकेका छैनन् । भ्याएका छैनन् । यहाँनेर जुनियर बालबालिकाहरु सिनियार बालबालिकाहरुबाट प्रताडित हुने गरेको घटनाहरु बाहिरीन थालिसकेको छ । यसले भोलिका दिनमा भयाबह रुप लिने नसक्ला भन्ने छैन ।
केही दिनदेखि अर्को घटनाले मन बेचैन बनाइरहेको छ ।
जिल्लाको विभिन्न आश्रय गृहहरुमा बसोबास गर्दै आएका अभिभावक विहीन बालबालिकाहरुको अवस्था अनुगमनको क्रममा केही दिन अगाडि मकवानपुरका अधिवक्ता जगन्नाथ सुवेदीसँग भिजिटमा थिए । हामी एउटा आश्रय गृहमा पुग्यौ । धेरै मध्ये एक बालकमा मेरो आँखा प-यो । मेरो छेउमा आएर बसे, मुसुक्क मुस्कुराए, म पनि हाँसे ।
परिचयको क्रम सुरु भयो । उनले भनेः
‘नमस्कार म ………… (नाम गोप्य राखिएको) । ६ वर्षको भए, ३ वर्षदेखि यहाँ बस्दै आएको छु । घर कहाँ हो थाहा छैन, परिवार भन्नु यही आश्रम हो । यहाँ बसेर पढ्छु, ठुलो भएर कलाकार बन्छु ।’
क्रमशः सबैले आ–आफ्नो परिचय दिए । कार्यक्रम सकिएपछि मैले तिनै बालकलाई सोधेः‘ठुलो भएसी कस्तो कलाकार बन्छौ बाबु ?’
‘हसाँउने कलाकार बन्छु, सबैलाई हसाउँछु ।’
आहा, कति मिठो उनको बोली । जवाफ सुनेर म मन्द मुस्कुराएँ । भोली–पर्सी हैन उनले अहिले नै हाँसो को बिजारोपण गरे मेरो मनमा । हाँस्य कलाकार बन्ने सपना बोकेका ति ६ वर्षीय बाबुसँग मैले आफ्नो ४ वर्ष लाग्दै गरेको छोरोलाई सम्झे । मेरो छोराको बालापन, उसले गर्ने अनुत्तरीत सयौं प्रश्नहरु, उसको बालहट, उसको चञ्चलता, उसको सानासाना औलाहरुले कोर्ने बाङ्गाटिङ्गा अक्षरहरु, अक्षरसँगको उसको जिज्ञासाहरु, अक्षरसँगको उसको प्रेम, उसको दिमागले झ्वाट्टै टिप्ने राम्रा/नराम्रा सिकाइ/आनिबानीहरु । घुरीरहे मनमा ।
बालापनमा अभिभावक विहीन भएका ति बाबुहरुले के मेरो बाबुले म र उस्को बाबा दिदीबाट जस्तै माया पाएको होला त ? आश्रम सञ्चालकका अनुसार ति बालक सडकमा बेवारिसे भेटिएका थिए ३ वर्ष पहिले, आश्रमले धेरै प्रयास गर्दा हालसम्म घर पत्ता लागेको छैन । उनी र उनीसँगै बस्दै आएका अन्य बाबुहरु र अर्को आश्रममा सामुहिक बस्दै आएका नानीहरुको दैनिकीले धेरै प्रश्नहरु उब्जायो मनमा जुन सबै कुरा यहाँ उल्लेखन गर्न संभव छैन ।
सबैको आ–आफ्नो कल्पनाको संसार ज्युँदो हुँदो हो मेरी छोरीको कल्पनाको स्कुल जस्तै । ति ६ वर्षीय बाबुको हाँस्यकलाकार बन्ने सपना जस्तै, अनि मेरो देश ? मेरो देशको पनि यस्तै कल्पनाको भविष्य होला ? कल्पना पुरा गर्ने आधार होला ? आधारलाई पुर्णता दिने नीति र कार्यक्रमहरु प्रत्येक वर्ष बन्दछन् तर, कार्यान्वयन फितलो बन्ने गरेको कारण लाखाै बाबुनानीकाे कल्पनाकाे संसार वास्तविकलामा फुल्न पाएकाे छैन ।
बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको बालापनमा रमाउँदै सिक्दै, खेल्दै बुझ्दै गर्ने अवसर आमाबाबा र असल गुरुहरुलेभन्दा अरु कसले दिन सक्ला ? पछिल्लो समय व्यस्त आमाबुबाको कारण बालबालिकाहरु एक्लिने गरेका छन् । काम र आयआर्जनमा मात्रै ध्यान दिने गर्दा बालबालिकाहरु कहाँ के विषयमा हराइरहेका हुन्छन् भन्ने चासो नै कम दिने गरेको छ । विशेष गरी आमाहरुको व्यस्तताले बालबालिकाहरुको सिकाइ अवसर चुकेको छ । ‘छोरीका स्कुलका गुरुहरुले नानी ज्ञानी छिन्’ भन्दा मात्रै पनी औधि गौरव लाग्छ मलाई, अनि ति आमा बाबाहरु सम्झन्छु जो आफ्ना सन्तानलाई सन्तान भन्न पाइरहेका छैनन् ।
वृद्धा आश्रम र शिवालयहरुमा बाध्यकारी समय बिताइरहेका छन् । अग्रज पुस्तासँग लाहाडिँदै नयाँ कुराको सिकाइ कहाँ संभाव छ अहिलेका बालबालिकाहरुलाई ? हजुरबुबा/हजुरआमाहरुसँग उनीहरुको पालाको वीरताको कथा कहाँ सुन्न पाउँनु हाम्रा नानीबाबुले ? एकातिर आश्रय गृहहरुमा बस्दै आएका ति अभिभावक विहीन बालबालिकाहरुको दैनिकी अर्को तिर उसैगरी परिवार विहीन भएर वृद्धा आश्रममा फिका समय बिताउँदै गरेका वृद्धवृद्धाहरू।
सबैको आ–आफ्नो कल्पनाको संसार ज्युँदो हुँदो हो मेरी छोरीको कल्पनाको स्कुल जस्तै, ति ६ वर्षीय बाबुको हाँस्यकलाकार बन्ने सपना जस्तै, अनि मेरो देश ? मेरो देशको पनि यस्तै कल्पनाको भविष्य होला ? कल्पना पुरा गर्ने आधार होला ? आधारलाई पुर्णता दिने नीति र कार्यक्रमहरु प्रत्येक वर्ष बन्दछन् तर, कार्यान्वयन फितलो बन्ने गरेको कारण लाखाै बाबुनानीकाे कल्पनाकाे संसार वास्तविकलामा फुल्न पाएकाे छैन ।
संविधानमा बालबालिकाः
नेपालको संविधानमा धारा ५१ राज्यको नीति अन्तर्गत बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई प्राथमिकताको रुपमा लिइएको छ । मौलिक हकभित्र धारा ३९ अन्तर्गत बालबालिकाको हक शीर्षकमा १० वटा उपधारामा बाल बचाउ, बाल संरक्षण, बाल विकास र बाल सहभागिता एवम् बाल अनुकूल न्याय जस्ता विषयहरु समेटी सर्वाङ्गिण विकासको प्रत्याभूति गरिएको छ । बाल अधिकारको दृष्टिकोणबाट नेपालको संविधान उत्कृष्ट देखिएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको बाल अधिकार सम्बन्धी महासन्धि, १९८९ लाई सन् १९९० को १४ सेप्टेम्बरमा (भदौ २९, २०४७) अनुमोदन गरेपछि महासन्धिको मूलभूत विषयहरु संविधानहरुमा सम्बोधन हुँदै आएको छ ।
बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ मा बालबालिकाका १३ वटा मूलभूत अधिकारहरु सुनिश्चित गरिएका छन् । यो ऐन बाल अधिकार महासन्धिको मूलभूत सिद्धान्तहरु र प्रावधानहरु अनुकूल रहेको छ ।
२०६८ सालको जनगणना अनुसार १८, १६ र १४ वर्षमुनिका बालबालिका क्रमशः ४१.८४, ३७.३७, ३२.३५ प्रतिशत रहेको छ । यिनिहरुको सर्वाङ्गिण हितको सवाल पुर्णतः सम्बोधन भएको छ त ? विल्कुलै छैन । केन्द्रीय तथ्या· विभागबाट सम्पादन गरिएको नेपाल बहुक्षेत्रीय कल्स्टर सर्वेक्षण, २०७१ (सन् २०१४) अनुसार ५ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका ३७.४ प्रतिशत बालबालिका बालश्रममा संलग्न रहेको पाइएको छ । नेपाल श्रमशक्ति सर्भेक्षण २०७४/०७५ (सन् २०१७/०१८) अनुसार १७ वर्षमुनिका करिब २ लाख ८६ हजार बालबालिका आर्थिक लाभको कार्यमा संलग्न भएको देखाएको छ । उनीहरुको हितको विकासको सवाल कहाँ छ ?
पहलको सुरुवात
नेपाल सरकारले सडक बालबालिका संरक्षण तथा व्यवस्थापन मार्गदर्शन, २०७२ जारी गरी आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ देखि काठमाण्डौं उपत्यकामा “बालबालिका सडकमा बस्नु पर्दैन, सडकमा बस्न हुँदैन” भन्ने कार्यक्रम जारी राखेको छ । केन्द्रीय तथ्या· विभागको पपुलेसन मोनोग्राफ, सन् २०१४, भाग २ (सामाजिक जनसांख्यिकी) अनुसार १० देखि १८ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकामध्ये २६.३ प्रतिशतको विवाह हुने गरेको छ । बागमती प्रदेशमा पनि २९ प्रतिशत बालबालिकाहरुको गैरकानुनी विवाह हुने गरेको छ ।
अभिभावकले बालबालिकाहरुको लागि समय दिने, बालबालिकाहरुको सवाल सुनिदिने र सम्बोधन गर्ने परम्पराको थालनी गर्नुपर्छ । शिक्षक /विद्यालयहरुले बालबालिकाहरुको मनोभावनालाई बुझेर सिकाइमा उत्प्रेरित गर्ने, प्रतिभा प्रस्फुटनको लागि उपर्युक्त प्लेट फर्म तयार गर्ने गर्नुपर्छ । विद्यालयहरु तथा सिकाइ केन्द्रहरुलाई स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय तहको सरकारहरुले लगानी गर्नको लागि मन साँघुरो गर्नुहुन्न ।
आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ मा सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तर अभिवृद्धिका लागि माध्यमिक विद्यालयहरु छनौट गरी नमुना विद्यालयका रुपमा विकास गर्न थालेको छ जसमा हालसम्म यस्तो विद्यालयको संख्या ३२२ पुगेको छ । प्रदेश सरकारले एक विद्यालय एक नर्सको कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ । यो अत्यन्त प्रभावकारी पनि देखिएको छ । बागमती प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ को बजेट मार्फत कोभिड–१९ बाट आमाबाबु गुमाएका बालबालिकाका लागि मासिक ३ हजार भत्ताको व्यवस्था गरेको छ । यसबाहेक अन्य कारणबाट आमाबाबु गुमाएका बालबालिकाका लागि मासिक २ हजार शैक्षिक तथा सामाजिक सुरक्षा भत्ताको व्यवस्था गरेको छ ।
अझै पनि बालबालिकाहरुलागि बालमैत्री सिकाइ, जीवनपयोगी शिक्षामा धेरै काम गर्न बाँकी छ । बाल विवाह, बालश्रम तथा विभिन्न धार्मिक प्रथाहरु जसले बाल विकामा प्रत्यक्ष बाधा सिर्जना गरेको छ । यि बाधा अड्चनहरु फुकाउँदै जानु छ ।
अबको आवश्यकता
बालबालिकालाई काँचो माटोसँग तुनला गर्ने चलन छ । उनीहरु बाल्यबस्थामा कहीँ कतै नराम्रो संगतमा लागिहाले पनि मायालु स्वाभाव, प्रेमिल व्यवहारले पुर्णतः सुधार गर्न सकिन्छ । उनीहरुको कल्पना सही छ वा गलत जर्जमेन्ट गर्ने र सही कल्पनालाई साकार बनाउन अभिभावक शिक्षकहरुले उत्प्रेरणा दिने हो भने उनीहरुको भविष्य उनीहरु आफैंले उज्यालो बनाउन सक्दछन् । बालबालिकाको भविष्य उज्यालो बन्नु भनेको भोलीको देशको भविष्य उज्यालो हुनु हो । यसको लागि सही समयमा उचित वातावरण दिने भनेको अभिभावक, शिक्षक र राज्यले नै हो ।
आज बालबालिकामाथि गरिएको लगानीले भोली करोडौ गुणा उच्च प्रतिफल दिनेछ । यो वातावरणको तयारी अभिभाव, शिक्षक र सरकारले नै गर्ने हो । बालबालिकाहरुको निश्चल मनमा निस्वार्थ उब्जेको कल्पना र भावनाहरुलाई साकार रुप दिनमा सरकारले आजै लगानी गर्नुपर्छ ।
यसको लागि त्यस्तो ठुलो योगदान नै पनि आवश्यक छैन, अभिभावकले बालबालिकाहरुको लागि समय दिने, बालबालिकाहरुको सवाल सुनिदिने र सम्बोधन गर्ने परम्पराको थालनी गर्नुपर्छ । शिक्षक/विद्यालयहरुले बालबालिकाहरुको मनोभावनालाई बुझेर सिकाइमा उत्प्रेरित गर्ने, प्रतिभा प्रस्फुटनको लागि उपर्युक्त प्लेट फर्म तयार गर्ने गर्नुपर्छ । विद्यालयहरु तथा सिकाइ केन्द्रहरुलाई स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय तहको सरकारहरुले लगानी गर्नको लागि मन साँघुरो गर्नुहुन्न ।

‘जीवनको झण्डै ३ दशक सामाजिक सचेतना अभिवृद्धि अभियानमा बिताइसके तर, आफैंले समाजबाट समानतापूर्ण व्यवहारको आभाष गर्न पाएको छैन’ मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नं ६ निवासी सामाजिक अभियन्ता तथा अधिकारकर्मी कमलकुमार विश्वकर्माको पीडायुक्त भनाइ यतिमा मात्रै सिमित छैन ।
‘बिवाह, ब्रतवन्ध र भोजमा जसलाई सहजै भेदभाव गरेर बेग्लै राखेर खुवाउन सकिन्छ उनीहरुलाई निम्तो गर्छन, जसलाई विभेद गर्न सक्दैनन् आँगन जोडिएर सबेका छिमेकीले पनि निम्तो गर्दैनन्’ उनी भन्छन् ‘कहिले काहीँ त लाग्छ हामी मलामी जान मात्र काम लाग्ने मान्छे रहेछौं । किनकी मलामी जान निम्तो गर्नु पर्दैन, त्यसपछि किरिया बसेकाहरु पनि बोल्दैनन् हामीसँग ।’
जातमा के राखिएको छ यसरी ? कि बोली नै पनि मिसाउनु नहुने ? बेला बखत जातकै कारण सामाजिक सद्भावमा धक्का पुग्ने गरेको छ । जस्तो कि पछिल्लो समय सञ्चारकर्मीलाई जातकै कारण कोठा नदिएको सवालले बहसको रुप लिएको छ । सामाजिक सञ्जालहरुमा मतमतान्तर देखिन थालेको छ । सामाजिक जागरणको अभियानले अझै गहिरो गरी सफलता हासिल गर्न सकेको छैन । कमलकुमार विश्वकर्मा पनि यसै भन्छन् ‘छुवाछूत विरुद्वको सामाजिक जागरणमा लाग्दै गर्दा आफूले भोगेको पीडालाई लुकाएरै भएपनि नयाँ पुस्तालाई धारिलो बनाउने द्येय भने मरेको छैन ।’
अधिकारकर्मी कमलकुमारको जस्तै भोगाइ छ जनप्रतिनिधि गोपिनी बिकको पनि । ‘मेरो छोराले गाडीबाट झारेको तेलको कार्टुन बोकेर छिमेकीको पसलभित्र ल्याइदियो, छोराले तेलको कार्टुन ल्याएको देखेपछि दलितलाई बोकाएर ल्याएको तेल अरुले किनेनन्, घर फर्केर छोराले प्रश्न गरिरह्यो, ‘हामीले छोएको खाँदा के हुन्छ आमा ?’ मैले के जवाफ दिने छोरालाई ? मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका–१२ ठिंगनकी निर्वाचित वडा सदस्य गोपिनी विकको प्रश्न हो यो । केहीले छुवाछूत मान्दैनौ भन्दा पनि समाजका कोही न कोही व्यक्तिले यो व्यवहार देखाउँदा विस्कृतिको जरो उखेलिन सकेको छैन ।

गोपिनीकै जस्तो पीडा छ, अर्की वडा सदस्य प्रमिला विकको पनि । आफ्नो घरको विवाह कार्यक्रममा पकाएको भोजको खाना खेर फालेर फलफूल ओसार्नु परेको पीडा सुनाइन् उनले । ‘आफैंले विवाहमा बोलाएको पाहुना, भोकै कसरी पठाउँ, पकाएको खाएनन्, तयारी खाना फालेर अर्को खर्च गरेर फलफूल किन्न प¥यो’ बकैया गाउँपालिका–३ की वडा सदस्य प्रमिलाले भनिन्, ‘हामी दलितले तयार पारेको खाना नखाएपछि फलफूल ओसारेर खाना दियौं, पकाएको खाना त्यतिकै खेर गयो ।’
गोपिनी र प्रमिला दुवै जनप्रनिधि हुन्, तर दलित भएकै कारण भोग्नुपर्ने दुव्र्यवहार अरूको भन्दा फरक छैन । कथित उपल्ला जातिका मानिसहरूबाट दलित जनप्रतिनिधिले पाइलैपिच्छे दुर्व्यवहार भोग्नुपरेको छ ।
यस्तै पीडा सुनाउँछन् नेपाली सेनामा कार्यरत अर्का युवाको पनि । ‘बुबाहरुले विष्ट (कथित उपल्ला जाति) हरुको धेरै हतियारमा धार लगाउनु भयो, तर आफूहरु संधै धार विहीन (अबोध) नै बनेर बिताउँनु भयो, हामीले बुझ्ने भएदेखि नै विभेद खेप्दै आयौ’, नेपाली सेनामा कार्यरत प्रेमश विश्वकर्मा भन्छन् ‘समाजका विभेद र हेलाँ खप्नै सकिन, स्कुल पढ्दा पनि विभेद खेपें, प्रावि तहकै पढाइ छोडें पछि नेपाली सेनामा आवद्ध भए, सेवा अवधिमा पनि कतैकतै नमिठा पलहरु यादमा छन् ।’
आफूमाथिको विभेद प्रतिकार गर्ने वा साथी र समाजसँग सम्झौता गर्ने भन्ने दुबिधामा लामो समय विभेद खेप्दै आएको अनुभुति छ प्रमेशसँग । उनी भन्छन् ‘आफ्नै साथीहरुसँग किन दुष्मनी गर्नु भन्ने लाग्ने, फेरी ‘ठुलो कुरा’ पनि त हैन भन्ने बुझाइने सहने बानी प-यो ।’ अझैपनि समाजबाट विभेदपूर्ण छुवाछूत हटेको छैन । मात्र परिवर्तन भएको छ छुवाछूतको स्वरुप ।
जातीय छुवाछूतलाई कानुनले हिंसाको रूपमा स्पष्ट व्याख्या गरेको छ। तर, ‘कथित’ तल्ला जातिका मानिसहरूप्रति गरिने छुवाछूतको व्यवहार अझै हट्न सकेको छैन । कथित उपल्ला जातिका मानिसहरूबाट यहाँका दलित जनप्रतिनिधिले पाइलैपिच्छे दुर्व्यवहार भोग्नुपरेको छ ।
गाउँपालिकामा मात्रै होइन, बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडामै यस्ता घटना प्रशस्त भेटिन्छन् । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाकी नगर कार्यपालिका सदस्य कल्पना विश्वकर्मा छुवाछूतको तरिका फेरिएको, तर नहटेको बताउँछिन्। ‘झन् विकराल बन्दै छ छुवाछूतको संस्कार’ कल्पना भन्छिन, ‘पहिले पहिले ठाडै तँ न’छो, हामी खाँदैनौं भन्थे। अब त्यसरी भन्दैनन्, फरक तरिकाले छुवाछूतको व्यवहार गर्छन्।’
कोही गैरदलितको घरमा पूजा, विवाहजस्ता सामाजिक कार्य हुँदा जनप्रतिनिधिको नाताले बोलाइन्छ। गैरदलित जनप्रतिनिधि जाँदा, अभिवादन गर्दै सिधै भित्र लैजान्छन्, हामीसँगै छौं भने ल ल यता बसौं भन्दै हत्त न पत्त कुर्सी बाहिर ल्याउँछन्’ कल्पनाले भनिन्। कार्यक्रमहरूमा खाजा, पानी ल्याउँदा आफूहरूले छोएको थाहा पाएमा ‘भोक लागेको छैन भन्दै खाजा नलिने, तर तत्कालै केही मिनेटमा भोकले मरिनेभो भन्दै होटलमा पसेर खाजा खाने गरेको हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१ की वडा सदस्य ईश्वरी रसाइलीले गुनासो गरिन्।
‘यस्तो व्यवहार देख्दा नमिठो लाग्छ’ उनले भनिन्, ‘हामीले यो समाजमा सामाजिका जागरको लागि अझै धेरै नै गर्न बाँकी छ, सामाजिक संस्कार, सचेतना कहिले ल्याउने होला ?’ उनले भनिन् । पहिले नछो भन्नेले अहिले आफैं उठेर परसर्ने गरेको रसाइलीले बताइन्। ‘पहिले तँ नछो भन्नेहरु अहिले अर्को शब्दमा त्यही भनिरहेका छन्’ उनले भनिन् ।
झन्डै २ दशकपछि स्थानीय तहको निर्वाचन भयो । जनप्रतिनिधि आए। घरछेउमै आफ्ना प्रतिनिधि चुनिए। जनताले आफ्ना समस्या र गुनासा समाधानको लागि समय र पैसा खर्चेर दुःख गर्दै टाढा धाउनु परेको छैन। अहिले पानी पँधेरा र चोक चौतारामै आÇना प्रतिनिधि भेटिन्छन्। चिया खाँदै र मेला पर्म गर्दै पनि समस्याको फेहरिस्त सुनाउन सकिन्छ। स्थानीय सरकारबाट समस्याको समाधान पनि सहजै हुन थालेको छ। तर, परम्परागत रूपमा गडेर रहेको छुवाछूत प्रथा हटाउन भने समस्या देखिएको छ ।
अहिले स्थानीय तहहरुले स्थानीय परिवेश अनुसारको लिखित नियम कानुन स्थानीय तह आफैंले बनाएर कार्यान्वयनमा ल्याएका छन् । तर, अलिखित रूपमा समाजमा गडेर रहेका यस्ता कुप्रथाहरू हटाउनेबारे पालिकाहरुको योगदान देखिएको छैन ।
बकैया गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष तथा न्यायिक समिति संयोजक सरला बोलखेले भने यस्तो घटना आफूलाई जानकारी नभएको बताइन्। ‘यस्तो घटनाबारे कुनै उजुरी वा जानकारी म कहाँ आएको छैन’ बोलखेले भनिन्,‘त्यस्तो भएको बारे जानकारी आएमा राम्रोसँग बुझेर एक्सनमा गइन्थ्यो’ उनले भनिन् । गाउँमा छुवाछूत उन्मुलनको लागि पालिकाले सचेतना कार्यक्रम जारी राखेको र सामाजिक साँस्कृतिक प्रथा, परम्पराको बारेमा पनि पालिकाले योजना बनाएको बोलखेले बताइन्। पुराना पुस्ताको सोचमा परिवर्तन ल्याउन चुनौती भए पनि नयाँ पुस्तामा यो प्रथा हट्दै आएकोले केही समय अझै लाग्ने बोलखेले बताइन् ।
कानुन बन्यो कागजमा, देखिएन व्यवहारमा
नेपालमा वि.सं. २०२० मा छुवाछूत प्रथा कानुनी रूपमा अन्त्यको घोषणा गरियो । तर, यसको व्यावहारिक पाटो अझै सशक्त बन्न सकेको छैन । मुलुकलाई जातीय छुवाछूतमुक्त राष्ट्र घोषणा गरिए पनि समाजमा भेदभावका घटना रोकिएका छैन। जातकै आधारमा भेदभाव गरिनु कानुनी हिसाबले अपराध सरह हो ।
समाजमा घट्ने यस्ता छुवाछूतको घटनामध्ये थोरै मात्र प्रहरीसमक्ष पुग्ने गरेका छन्। छुवाछूत प्रथा अमानवीय र अक्षम्य अपराधको रूपमा कानुनले परिभाषित गरेको छ।राजनीतिक दलको एजेन्डा बनेर मात्रै छुवाछूत अन्त्य सम्भव नभएको दलित अधिकारकर्मी बताउँछन् । ‘जनप्रतिनिधिले नै छुवाछूतजस्तो हिंसा भोग्नुपर्छ भने हामीले समानताको अनुभूति गर्ने कहिले ?’ मकवानपुरगढी गाउँपालिका–५ की उर्मिला परियारले भनिन्।
नेपालको संविधानको धारा २४ मा छुवाछूत तथा भेदभाव विरूद्धको हकको व्यवस्था गरिएको छ । यसैगरी जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत (कसूर र सजाय) ऐन, २०६८ कार्यान्वयनमा रहेको छ । संविधान तथा कानूनबमोजिम भेदभाव तथा छुवाछूत विरुद्धका अधिकारहरू स्थापित गरिएका छन् । साथै भेदभाव तथा छुवाछूत कार्यलाई कसूरको रूपमा परिभाषित गरी दण्ड सजायको व्यवस्था समेत गरिएको छ । राज्यको सबै निकायमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको आधारमा सहभागी हुने हक सुरक्षित गरेको छ ।

अधिवक्त जगन्नाथ सुवेदीका अनुसार सार्वजनिक सेवालगायतका रोजगारीका अन्य क्षेत्रमा सशक्तीकरण, प्रतिनिधित्व र सहभागिताका लागि विशेष अवसर प्राप्त गर्ने बाटो कानूनबमोजिम सुरक्षित छ । प्राथमिकदेखि उच्च शिक्षासम्म कानूनबमोजिम छात्रवृत्ति सहित निःशुल्क शिक्षा प्राप्त गर्ने र प्राविधिक र व्यवसायिक उच्च शिक्षामा सहभागी हुने अधिकार राज्यले व्यवस्था गरेको छ ।
जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत (कसूर र सजाय) ऐन, २०६८ अनुसार प्रथा, परम्परा, धर्म, संस्कृति, रीतिरिवाज, जात, जाती, वंश, समुदाय वा पेशाका आधारमा गरिने देहायका कार्यलाई जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको कसूर अपराध मानेको छ । छुवाछूत गरी सार्वजनिक वा निजी स्थानमा प्रवेश गर्न, उपस्थित हुन वा भाग लिन निषेध गर्ने वा कुनै किसिमले रोक, नियन्त्रण वा प्रतिवन्ध लगाउने, व्यक्तिगत वा सामूहिक रूपमा सार्वजनिक स्थान वा समारोहबाट निष्काशन गर्ने, सामाजिक बहिष्कार वा कुनै प्रकारको भेदभाव गर्ने वा त्यस्तो कार्यमा प्रतिबन्ध लगाउने वा अन्य कुनै किसिमको असहिष्णु व्यवहार प्रर्दशन गर्ने, सार्वजनिक सेवाको प्रयोग गर्न वा उपभोग गर्नबाट बन्चित गर्ने, सार्वजनिक समारोह आयोजना गर्ने वा सार्वजनिक रूपमा आयोजना हुने कुनै कार्य गर्नबाट बन्चित गर्ने कार्यलाई जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको कसूर अपराध मानेको छ ।
प्रहरीमा उजुरीको अवस्था
राष्ट्रिय जनगणना २०६८ का अनुसार नेपालमा कुल जनसंख्याको १२ दशमलब ८ प्रतिशत दलित समुदायको जनसंख्या रहेको छ । सबै नागरिकलाई समान हैसियत प्रदान गर्दै जातीयताको आधारमा गरिने विभेदलाई कसुर भनिएको छ ।
जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको कसूर गरेको वा गर्न लागेको थाहा पाउने जोसुकै व्यक्तिले नजिकको प्रहरी कार्यालयमा उजुरी गर्न सकिने व्यवस्था सुरक्षित गरेको छ । यस्तो कसूर नेपाल बाहिर गरेमा कसुरदार बसोबास रहेको वा निज रहेको जिल्लाको नजिकको प्रहरी कार्यालयमा उजुर गर्न सकिने व्यवस्था छ । तर उजुरी व्यवहारीतामा कमै भएको देखिन्छ ।
प्रहरी कार्यालय, राष्ट्रिय दलित आयोग वा स्थानीय निकायमा समेत उजुर गर्न सक्ने गरी सहजिकरण गरिएको छ । बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडाका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६÷०७७ मा जातिय विभेद गरेको ५ वटा उजुरी दर्ता भएको थियो । जसमध्ये १ वटा अझै कानुनी किनारा लागेको छैन । धादिङ र सिन्धुपाल्चोकबाट २÷२ वटा र चितवनबाट १ वटा जातिय छुवाछूतको घटना प्रहरीमा दर्ता भएको थियो ।

यसैगरी चालु आव २०७७/०७८ को हालसम्म २ वटा उजुरी दर्ता भएको मा १ वटा फस्र्यौट भैसकेको र १ वटा बाँकी रहेको प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडाका एसपी रोशन थापाले जानकारी दिए । जसमा धादिङ र मकवानपुरका १/१ वटा घटना रहेको प्रहरीले जनाएको छ ।
जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत विरुद्धको कानुनी उपचार के छ ?
आफूमाथि भएको अमानविय व्यवहारको उपचारको लागि लड्नु पीडक आफैंको पनि कतव्र्य हो । जातीय भेदभाव तथा छुवाछूत विरुद्धको उपचारको लागि घटना भएको मितिले तीन महिनाभित्र सम्बन्धित जिल्ला अदालतमा मुद्दा दायर गर्नु पर्ने व्यवस्था रहेको अधिवक्ता सुवेदीले बताए । यस्तो मुद्दाको अनुसन्धान गर्दा जातीय भेदभाव वा छुवाछूत पीडितहरूको हक अधिकार वा उत्थानसम्बन्धी कार्यमा संलग्न रहेका स्थानीय अगुवा, नागरिक समाज समेतको सहयोग लिन सकिने छ ।
जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतसम्बन्धी मुद्दाको कारवाही र किनारा गर्दा संक्षिप्त कायविधि ऐन, २०२८ बमोजिमको कायविधिले प्रष्ट पारेको छ । यस ऐन अनुसार प्रतिवादीको वयान भएको वा प्रतिवादी उपस्थित हुने म्याद भुक्तान भएको नब्बे दिनभित्र मुद्दाको किनारा गर्नु पर्दछ ।
यो मुद्दा निःशुल्क कानूनी सहायताबाट नै लिन सकिने व्यवस्था छ । जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको कसूर गर्नेलाई अपराधको प्रकृतिबमोजिम अधिकतम तीन महिनादेखि तीन वर्षसम्म कैद वा एक हजार रूपैयाँदेखि पच्चिस हजार रूपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुने छ ।
सार्वजनिक पद धारण गरेको व्यक्तिले जातीय भेदभाव तथा छुवाछूतको कसूर गरेमा निजलाई पचास प्रतिशत थप सजाय हुन्छ, जातीय भेदभाव वा छुवाछूत गर्न मद्दत गर्ने, दुरूत्साहन गर्ने, उक्साउने वा उद्योग गर्ने व्यक्तिलाई कसूरदारलाई हुने सजायको आधा सजाय हुने व्यवस्था छ ।
साथै अदालतले कसूरदारबाट पीडितलाई पच्चिस हजार रूपैयाँदेखि एक लाख रूपैयाँसम्म क्षतिपूर्ति भराई पाउने, क्षतिपूर्ति बाहेक कसूरदारले पीडितलाई कुनै हानी नोक्सनी पुयाएको रहेछ भने अदालतले सोको प्रकृतिका आधारमा उपचार खर्च वा थप हानी नोक्सानीको मनासिव रकम कसूरदारबाट पीडितलाई भराई दिनसक्ने छ ।
अब के गर्ने ?
दलित अधिकारकर्मी कमलकुमार भन्छन् ‘जागरण हामीले ल्याउने भन्दा पनि सबैको मन मस्तिष्कमा समानता र न्याय अनि आफूलाई मान्छे ठान्नेले सबैलाई समान व्यवहार गर्नु प¥यो ।’ जनप्रतिनिधि तथा सामाजिक अभियन्ताहरुले नै जातिय विभेद भोग्नु पर्ने अवस्थाको अन्त्यको लागि प्रदेश सरकारले सचेतना अभिवृद्धिको पाटोमा निरन्तर काम गरिरहेको बागमती प्रदेश सामाजिक विकास मन्त्रालयको दावि गरेको छ । अन्य अन्य क्षेत्रमा विकासले फड्को मारेको भएपनि सामाजिक विकास तथा सामाजिक जागरणको पाटोमा धेरै काम बाँकी रहेकोले प्रदेश सांसद मुनु सिग्देलले बताइन् ।
तस्बिरहरुः कमलकुमार विश्वकर्मा (अधिकारकर्मी)