फेन्चु लामा मकवानपुरका व्यवसायिक अगुवा कृषक अन्तरगत पर्दछन् । कृषिलाई पर्यटनसँग जोडेर अगाडि बढ्ने सोच सहित लागि परेका लामा र उनीकाे पत्नी सपनासँग सहीवार्ताको लागि गरेको कुराकानीको सारः
शिक्षण पेशा छाडेर किन कृषिमा आउनु भयो ?
शिक्षण पेशमा ६ वर्ष बिताए, कम्प्युटर विषयको शिक्षक । शिक्षण पेशा दीर्घकालिन भविष्य देखिन । निजामतिको जागिरे हुने भुत चढ्यो । काठामाडौ बसेर लोक सेवाको तयारी गरे । लोक सेवा आयोगको परीक्षा दिए, नाम निस्केन । बुबाले २७ वर्ष पहिले खुल्नु भएको एग्रोभेट पसल थियो । जहाँ म स्कुल पढ्दा देखि नै बुबालाई सघाउने क्रममा औषधिहरुबारे सतही ज्ञान हासिल गरिसकेको थिए । औषधिहरु चिन्थे, तिनीहरुको प्रयोगबारे पनि सतही जानकारी थियो ।
निजामतिमा नाम ननिस्केपछि बुबाको व्यवसाय सम्हाल्ने रुचि बढ्यो । यो बिचमा विवाह भइसेको थियो । बुबाको पसल श्रीमती (सपना) लाई जिम्मेवारी दिने हिसाबले श्रीमतीलाई कृषि तथा पशु भेटेरेनरी पढाउन सुरु गरिसकेको थिएँ । उनी जोड दुईसम्म वाणिज्य पढेको मान्छे । बाली तथा भेटेरेनरी पढ्न प्रोत्साहित गराएँ । उनले पनि रुचिका साथ पढीन् । कृषि तथा भेटेरेनरी पास गरेर पसलको जिम्मेवारी सम्हाल्ने भैसकेको थिइन् ।
निजामतीबाट सरकारी जागिरे हुन नसकेपछि म फर्केर फेरी बुबाकै व्यवसायमा आकर्षित भए । तर पुरानै ढर्रामा हैन, नयाँ शिराबाट कृषिमा केही गरौ भन्ने सोच आयो । बुबाले प्रसस्त जमिन जोड्नु भएको थियो । यसैबाट नयाँ कामको थालनी गरौं भन्ने सोच आयो ।
पढेको व्यक्तिले कृषि पेशा हत्तपत्त अवलम्बन गर्दैनन् तपाई पनि पहिले नोकरी कै खोजिमा हुनुहुँदो रहेछ, त्यही सोचाइले हो ?
पढेको छु किन कृषिमा लाग्नु भन्ने सोच त हैन, तर जागिर खाउँ भन्ने चाहि थियो त्यो बेला । तर, जागिर खाने सोच धेरै टिकेन । एक पटक नाम ननिस्केपछि फरक तरीकाले कृषिमा केही गर्न सकिन्छ भन्ने सपना सहित व्यवसायिक रुपमा कृषिमै लाग्ने सोच बनाएको हुँ । आफूले काम नगरी रियल किसानको पीडा के होला भन्ने भन्न सकिदैन । पहिले पनि हामीले ३० वटाभन्दा बढी बाख्रा पालेका थियौ ।

यसैलाई बढाएर ठुलो गरी बाख्रा फर्म खोल्ने तयारी ग-यौ । फार्मसँगै पसल गर्ने विचार आयो । कृषि पढ्दै नपढेको, अन्त जागिर नपाएपछि गर्ने पेशा हैन । भनेर अरुलाई पनि प्ररित गर्ने सोच आयो अहिले ७० वटा बाख्रा छन् । यसबाट वार्षिक रुपमा राम्रो आम्दानी छ । ड्रागन फुडको लागि झण्डै करोडको लगानी छ ।
गतसाल बाख्र फर्मसँगै मेवा खेती गरेको थिए राम्रो फाइदा बस्यो । यसबाट १ विगाहा भन्दा बढी जमिनमा ड्रागन फुड लगाएका छौ । वर्षमा वर्षैभरी दुख गर्नु नपर्ने कृषि खेतीको खोजिमा थिए । यसै बिचमा हामीले ड्रागन फुड खेतीले मन तान्यो । यो लगाएपछि २० वर्ष फल्छ, वर्षमा ३ पटक मल हाल्नुपर्छ, गोडमेल र सिचाइ दिनु पर्छ । अरु दुख छैन । राम्रो आम्दानी हुन्छ । ड्रागनमा अन्तरबालिको रुपमा मेवा, खोर्सानी, स्टोबेरी, खरबुजा पनि लगाउन सकिन्छ । यसपाली यस्तै भयो, अब ड्रागन फुड भित्र लोकल खुकुरा राख्ने सोच बनाएको छु ।
लगानी कति छ ड्रागनमा ?
हामीले यहाँ ६ हजार बोट रोपेका छौं । प्रति पोल ५ हजार लगानी भएको छ । यसबाट लगभग ७५ लाख लगानी भैसकेको छ । पहिलो बर्ष गुज्रिएको छ दोस्रो बर्ष २० लाख र तेस्रो बर्षबाट ५० लाख आम्दानी हुने निश्चित छ ।
यसको खेतिबाट कसरी प्रेरित हुनुभयो ? खेती गर्ने तरीका कहाँ सिक्नुभयो ?
मैले यसबारे यु टुबमा हेरे सिकेको हुँ । यसको जरा कतिमा जान्छ, माटो हावा पानी कस्तो हुनुपर्छ, प्रतिवोटमा कति केजी फल्छ भन्ने जस्ता बारेमा लकडाउनमा अनलाइन क्लास पनि लिएँ ।
बजारीकरणको लागि समस्या के छ ?
अहिले छैन, अब धेरैतिर लगाउनु थाल्नु भयो । सायद विस्तारै बजारीकरणको लागि समस्या हुने पक्का छ । अहिले राम्रो छ सहज छ । अबको ५ वर्ष ड्रागन फुडको बजारीकरणको लागि चिन्ता हुदैन होला सायद । त्यसपछि भने समस्या हुनेछ । किनकी अहिलेको आकर्षण भनेको यत्रतत्र ड्रागन फुडकै छ । एउटै प्रकारको खेतीमा सबैको आकर्षण हुनु राम्रो हैन । नेपालमा यसै कारण कृषि क्षेत्र पछाडि छ ।
कृषिमा मार्केट यसैले छैन । मैले ड्रागन फुड लगाए भने अर्कोले यसको प्रशोधन गर्ने सेकेण्डरी उपादन गर्ने काम गर्ने हो भने एक अर्कालाई सहज हुनेथ्यो । यसको सेकेण्डरी उत्पादनमा पनि प्रयाप्त हुन्छ । यसको मुन्टाको तरकारी, चियापत्ति, फलको बोक्राहरु कस्मेष्टिक उत्पादनहरु बन्छ । यस तर्फको सोच कसैले नल्याएको कारण खेर गइरहेको छ अहिले । यहाँ आपसमा देखासिकी बढी, लगाब कम हुने गरेको छ ।
नेपालमा नै कृषि अनुसन्धान कार्यलाई प्राथमिकता दिन पाए किसानहरु विस्थापित हुनु पर्दैनथ्यो । धेरै किसानहरुले हामीलाई नै कृषिमा यति धेरै लगानी किन गरेको डुबिन्छ भनेर सल्लाह दिने गरेको छन् । हामी हिम्मत हारेका छौनौं भोली के होला हेर्दै जाउँ ।
एग्रो–पर्यटनको रुपमा विकास गर्ने लक्ष्य लिनु भएको रहेछ । यसबारे पनि बताइदिनु होस् न ।
हो, हामीले कृषिलाई पर्यटनसँग जोडेर अगाडि बढ्न चाहेका हौं । कृषि कर्मले पनि पर्यटनलाई आकर्षित गर्न सकिने छ । एग्रोमार्टको रुपमा अगाडि बढ्दा हामीले कृषिको विद्यार्थीहरुलाई पनि ओजिटी गर्ने अवसर दिने गरेका छौं । अहिले पनि ४ जना विद्यार्थीहरु हामीसँगै बस्नु भएको छ । जनप्रिय प्राविधिक शिक्षालय हेटौंडाका ४ विद्यार्थी हाम्रो परिवारसँगै बस्नुहुन्छ । ६ महिना ओजीटी यहाँ गर्नुहुन्छ । उहाँहरुले पढेको कुरा हामी सिक्छौ, हामीले गर्दै आएको उहाँहरुले सिक्नुहुन्छ ।
खेती कसरी गर्ने, पशुपालन कसरी गर्ने भन्ने कुराको सिकाइ गर्ने थलोको रुपमा विकास गर्ने लक्ष्य छ।
यो ड्रागन फुडको बिचमा आन्तरबालिको रुपमा हामीले स्टोबेरी, खरबुजालगायत लगाउँदै छौं । विद्यार्थीहरुलाई फिल्डमै गएर सिक्ने अवसर दिने र आन्तरीक पर्यटन गर्न चाहनेहरुलाई कृषिको हराभरा भूमिमा पुगेर आनन्द लिने वातावरण हामी बनाउने छौ । यसैको तयारी गर्दै छु अहिले चाँही। ड्रागन फुड लगाएको जग्गा पुरै हेर्न मिल्ने गरी स्टोशन टावर बनाएको छु । यसलाई व्यवस्थापन गर्न बाँकी छ । यहाँ बसेर फलफूलको स्वाद लिंदै आनन्द लिन सकिन्छ ।

विदेश जाने मन चाँही लागेन ?
लागेन । केही कारण छन् । जस्तो कि एक त मलाई घरमा अभाव थिएन विदेश नै गएर जीवन चलाउने बाध्याता भएन । अर्को कुरा मेरो ३ दिदीहरु हुनुहुन्छ । ३ जनै भिनाजुहरु बाहिर हुनुहुन्छ । उहाँहरुको परिवारीक विखण्डन, दुर हुँदाको न्यास्रोपना, विदेशमा गर्नुपरेको दुख कष्ट आम्दानी जस्ता सबै थाहा पाएको छु । त्यसैले पनि केही गर्छु यही गर्छु भन्ने लाग्यो ।
नयाँ पुस्तालाई के सुझाव छ ?
कृषि कर्ममा आउनुस् । यो नै सबैभन्दा आनन्दाको कर्म हो । देशले काँचुली फेर्नको लागि कृषि मै कान्ति हुनुपर्छ । यसको कुनै विकल्प छैन । र कृषिमा कान्ति ल्याउने भनेको युवाले हो, नयाँ नयाँ पुस्तको आकर्षणले हो । निर्वाहमुखी, परम्परागत शैली हैन, प्रविधिको प्रयोग गरेर कृषि कर्म गरौं । इजरायलमा २ प्रतिशतले कृषि पेशा अवलम्बन गरेका छन्, ९८ प्रतिशतलाई खान पुगेको छ, उहाँहरुले अन्य देशमा पनि निर्यात गर्नुहुन्छ । तर हामी ६५ प्रतिशतले उत्पादन गरेको भन्छौ, ९० प्रतिशतको हाराहारीमा आयात गर्छौ, यो लाजैमर्दा अवस्था छ । दलहन, तेलहन, फलफूलहरु बाहिरबाटै ल्याउनु पर्छ । यो विडम्बना छ । नयाँ पुस्ताहरु सँग म हातेमालो गर्न चाहन्छु, नयाँसँग सिक्न चाहन्छु । सकेसम्म अरुको सिको नगरौ । नयाँ नयाँ काम गरौं भन्न चाहन्छु ।
सरकारसँग केही अपेक्षा छ ?
अरु त केही अपेक्षा छैन । सरकारले कृषिलाई पहिले जस्तो बेवास्ता गरेको छैन । अहिले अनुदान, सहुतियतमा ऋण जस्ता अवसरहरु पनि छन् । तर भन्नै पर्ने कुरो चाँही सरकारले कुन क्षेत्रमा कुन बाली कति लगाउने र कहाँ मार्केट गर्ने भन्ने निधो गरेन । यसले गर्दा उत्साही किसानहरु पनि केही समयमा विस्थापित हुनुपर्ने बाध्याता आउँछ । अब मैले ड्रागनमा करोड लगानी गरेको छु । अर्कोले यहीका यसैगरी लगानी गर्छ, अनि उस्को पनि मार्केट हुन्न मेरो पनि हुन्न । अन्नतः दुबै विस्थापित हुनुपर्छ । यस्तो नहोस् भनेर सरकारले आवश्यकता अनुसारको उत्पादनमा विविधिकरण र बजारीकरणमा सहयोग गरिदिए कृषकहरु विस्थापित हुने अवस्था आउने थिएन ।
काममा व्यस्त हुँदा त्यही रमाइलो लाग्छ: सपना लामा
बाख्रा फार्म तर्फ व्यस्त हुनुहुन्छ । कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?
व्यक्तिगत रुपमा एकदम सन्तुष्ट छु । भन्नेहरुले, देख्नेहरुले दुख पाएको देख्छन्, दुख पाइस् भन्नुहुन्छ तर मलाई बाख्रासँगै रमाउने बानि परिसक्यो । ७० वटा बाख्रा छन् । यिनिहरुको उमेर समूह अनुसार छुट्टाछुट्टै खोरमा राखेर आहार दिने गरेको छौं । राम्रो उत्पादन हुन्छ । एक जनालाई रोजगारी दिएर राखेको थिएँ । अहिले उहाँ हुनुहुन्न र म अलि बढी व्यस्त हुनु परेको छ । तर मलाई त्यस्तो धेरै भ्याइ नभ्याइ छैन । एक दिन २÷३ जना मान्छे लगाएर घाँस काटेपछि एक सातालाई ढुक्क हुन्छ । झण्डै एक रोपनि जग्गा भाडामा लिएर घाँस लगाएका छौं ।

तपाई त कृषि, जेटिए नै पढेको मान्छे, भेटेरेनरी तर्फ सरकारी जागिरे हुने रहर जागेन ?
जागेन । आफ्नो एग्रोभेट छ । बिरामी पर्दा औषधिको के खुवाउने, कसरी स्याहार गर्ने भन्नेमा पनि चिन्ता हुन्न । आफूले पढेको विषयमा काम गर्न पाउँदा झनै राम्रो रमाइलो त हुन्छ नै । २ वर्ष युएसएडको कृषि परियोजनामा पनि काम गरे । अहिले यसैमा खुसी र व्यस्त छु । अब जीवनमा जागिरे हुने सपना छैन । मेरो लागि सबै थोक यही फार्म हो । परिवारसँगै बस्यो, परिवारसँगै काम ग¥यो, परिवारमै रमायो यही छ आनन्द ।

निर्वाहमुखि रुपमा कृषि गर्न रुचाउनेहरुलाई के भन्नु चाहनु हुन्छ ?
खासमा हाम्रो वरपरका दिदी बहिनीहरु चोकमा बसेर कुरा काट्नु हुन्छ । माइतीको एक्लो छोरी घरमा दुख पाई भन्नुहन्छ मलाई केही लाग्दैन । आफूले पहिले पनि यही गरेको भएर होला म खुसी छु । आफैंले केही गर्नुपर्छ । परिवारको भर परेर हात फैलाएर बस्नु हुदैन । कुल बाली लगाउने ? कुन प्रजातिको बाख्रा पाल्ने, कति पाल्ने भन्ने विषयमा हामी श्रमिान् श्रीमती मिलेर सल्लाह गर्छौ ।
हामीले जुन काम गरिरहेका छौ, त्यसैलाई अलि ठुलो परिमाणमा, अलि फरक ढंगले, प्रविधिको प्रयोग गरेर काम गर्दा नाफा हुन्छ । गुजारा चल्ने मात्रै हैन । उदारणीय पनि बन्न सकिन्छ भने किन नगर्ने त ? कुनै पनि काम ठुलो सानो हुदैन ।

घटना नं १ः सिन्धुपाल्चोककी उनी काठमाडौ कपनको फुटपाथमा कपडा व्यापार गर्थिन् । व्यापारको क्रममा हेटौंडाका एक पुरुषसँग चिनजान भयो । चिनजान मायामा परिणत भयो र २ वर्षपछि विवाहमा ।
विवाह गरेको ५ वर्षमा उनीहरुको २ सन्तान भए । ति २ सन्तानको राम्रा शिक्षा र सिङ्गो परिवारको भविष्य सुखद बनाउने सपना सजाउँदै उनी साउदी पुगिन् । तर सपना सजाय जस्तो राम्रो भएन, घरेलु कामदारको लागि गएकी उनलाई श्रम मात्रै हैन मालिकले शारिरीक शोषण पनि गर्न थाले । उनले आफ्नो पीडा श्रीमान्लाई सुनाइन् तर परपुरुषले छोएको भन्दै श्रीमतीको रुपमा श्रीमानले स्वीकारेनन् ।
परिवारको सुदख भविष्यको लागि विदेश गएकी उनी धेरै दुःख र हण्डर खेपेर फर्कदा परिवारकै साथ पाइनन् । सामाजिक संस्थाको सहयोगमा नेपाल फर्केकी उनले श्रीमान्को घर हेटौंडामा प्रवेश नपाएपछि अन्ततःमाइतीघर सिन्धुपाल्चोक नै फर्किइन् ।
घटना न. २ः
मकवानपुरकी अर्की एक महिला अहिले बुटवलमा व्यापार गरेर गुजारा चलाउँदै आएकी छिन् । भारतमा राम्रो रोजगारी दिलाउँने आश्वासनमा आफन्तबाटै बेचिएकी उनी ६ वर्षपछि घर फर्केकी थिइन् । १ वटा बच्चा समेत साथै लिएर आएकी उनको ४ महिनाको गर्भ थियो । यौन शोषणको चरम पीडा खेपेर फर्केकी उनलाई समाज र आफन्तले साहारा हैन, हैरानी दिए । नेपाल फर्केपछि पीडाका दिन सकिएलान् भन्ने सोचेकी उनले अर्को संघर्ष परिवार र आफन्तसँगै गर्न पर्ने भएपछि गर्भपतन गराइन र हाल १ बच्चाको साथमा बुटबलमा व्यवसाय गरेर गुजारा चालउँदै आएकी छिन् ।
घटना नं ३ः
‘के को स्वच्छाले काम गर्न जानु, बेचिएकी रे त, के के भोगेर आई, धन्न परिवारले स्वीकारेका छन् फर्केर आउँदा । उनले आफ्नै कानले आफ्नो बारेमा नराम्रो टिप्पणी सुनिन् । त्यसपछि बेचैन भयो उनको मन । न काम गर्न जोश छ कतै पुराना दौंतरीहरुसँग घुलमिल हुने स्फुर्ति । भन्छिन् ‘घरले त स्वीकार्यो, तर छिमेक, मेरा आफ्ना दौतरीहरु…..।’ बझपन र स्वदेशमा हुँदाको क्षणले अहिले चिथोर्ने र वेचैन बनाउने गरेको बताउँछिन् उनी । ‘सम्हालिने कोशिस गर्दैछु, परिवारले साथ दिएको छ, नातागोताहरु कोहि कुरा काट्छन् कोही चुँ चुँ गर्छन् यस्तै हो ।
‘विदेशमा छउञ्जेल घर फर्कन पाए संघर्षका दिन सकिन्थे जस्तो लाग्थ्यो, यहाँ आएपछि थाहा भो, जीवनमा संघर्ष अनरवत रहेछ’ उनले भनिन् । विस्तारै पीडा भुल्दै र आफूलाई साहस बटुलेर उभ्याउँदै गरेकी उनले आफ्नो नाम मिडियामा नआइदिओस भन्ने इच्छा जाहेर गरिन् । ‘मिडियाले राम्रो होस भनेरै लेख्दा पनि कहिले हाम्रो जीवनमा नराम्रो भैदिन्छ, त्यसैले नाम नलेख्नु ल ।” उनले छुटीने बेलामा यति भनिन् ।
रोजगार मानवको जीवन धान्ने आधार । परिवारको आवश्यकता धान्ने बाटो नै रोजगारी । कुनै पेशा, व्यवसायबीना मानिसलाई जीविकोपार्जनमै समस्या हुने । यस्तै पेशाको खोजीमा भौतारीदै गाँउबाट शहर, शहरबाट राजधानी र राजधानीबाट वैदेशिक रोजगारमा जानेहरुको सङ्ख्या अनगिन्ती छ । ‘वैदेशिक रोजगार कहाँ सहज छ र ? आफ्नो कोही हुन्न मालिकको निर्देशन, निगाहामा दैनिकी गुजार्नु पर्छ’ कुराकानीको शिलशिलामा वैदेशिक रोजगारबाट फर्केकी अर्की महिलाले भनिन् ‘कति त शारिरीक शोषणा हुने काममा बेचिन्छन् त कोही श्रमिकको रुपमा बेचिन्छ।’

मकवानपुरबाट रोजगारीको शिलशिलामा धेरै युवाहरु विदेशिएकमा छन् । तर यसरी वैदेशिक रोजगारमा गएका मध्ये महिलाहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको छ । महिलाहरु विदेशमा पनि जोखिमपूर्ण अवस्थामा काम गर्न बाध्य हुने गरेको र फर्केपछि पनि समाजमा सजिलै घुलमिल हुन नसक्ने पीडा रहेको आम्कास नेपाल प्रमुख विजया राई श्रेष्ठले बताइन् ।
‘नेपालको प्रत्येक जसो घरले वैदेशिक रोजगारको क्रममा आइपरेको समस्या भोग्नु परेको छ, तर सरकार समस्याको समाधान गर्न बन्द वैदेशिक रोजगारमै प्रतिबन्ध लाउने रणनीति बनाउँन लागि परेको छ, यो समाधानको बाटो विल्कुलै है’ प्रमुख राईले भनिन् ।
विदेशमा समस्या भोगेर आएका महिलाहरुलाई परिवार र समाजका पुर्नस्थापना हुन प्रश्नहरुको ताँती लाग्ने गर्दछन् । ‘घरमा आयो प्रश्नै प्रश्नले अठ्याउँछ’ वैदेशिक रोजगारबाट फर्केकी एक महिलाले भनिन् । बैदेशिक रोजगारबाट विभिन्न समयमा फर्किएका महिलाका लागी समाजमा पुर्नस्थापनामा समस्या हुने गरेको छ । लामो समय बैदेशिक रोजगारीको शिलशिलामा विभिन्न मुलुकमा रहेर काम गरि फर्किएका महिलालाई समाजले हेर्ने दृष्टि कोण नकारात्मक हुने भएकाले समाजमा स्थापित हुन असहजता हुने गरेको ति महिलाले बताइन् ।
न्यायभन्दा इज्जत प्यारो
बैदेशिक रोजगारको क्रममा गठिएका तथा विभिन्न शोषणमा परेका महिलाहरु ठुलो संघर्षपछि नेपाल फर्केर पनि कानुनी रुपमा क्षतिपुर्ति लिन कानुनी बाटो रोज्दैनन् । कतिपयलाई कानुनी अधिकार बारे थाहै नभएको बताउँछन् । कतिपय चाही आफ्नो विगतबारे समाजमा सबैलाई जानकारी होला र इज्जत जाला भनेर विगत लुकाएर नयाँ विहानी कोर्न चाहन्छन् ।
रोजगारीको क्रममा चरम लैङगिक हिसांमा परेर फर्किएका महिलाहरु धेरैजसो त आफ्नो पुरानो समाज र परिवेशमा फर्कन नै नचाहने गरेको अधिकारकर्मीहरु बताउँछन् । खाडी मुलुकमा कामका लागी जाने गरेका महिला सामान्य लेखपढ गरेका हुने भएकाले घरायसी सहयोगीका रुपमा गई हिंसामा परि नेपाल फर्कने अधिक भएपनि न्यायको लडाईमा उत्रनै नचाहने गरेको ग्रामिण एकीकृत विकास सेवा अध्यक्ष सिता विष्टले बताइन् ।
‘कतिपयलाई समाजमा पुरानै हैसियतमा स्थापित हुन नसकेपछि अन्ततः महिलाहरु कि त पुनः वैदेशिक रोजगर कि त अनेत्र बासाइ सर्ने गरेका छन् । विदेशमा हुनेगरेको मानसिक तनाव बिर्सनका लागि आफ्नै देशमा फर्केर आउँदा उनीहरु गाउँमा आफ्नोपन आभाष गर्न पाइरहेका हुँदैनन् । खाडी मुलुकमा घरेलु कामका लागि जाने गरेका महिला सामान्य लेखपढ गरेका वा अनपढ हुने भएकाले समस्या हुने गरेको विष्टले बताइन् । त्यहाँ रहँदा उनीहरु घरेलु हिंसा भोग्नु परेको बताउँछन् । कतिपय घटना त यौनशोषणसँग सम्बन्धित हुने गरेको छ ।
कमजोर आर्थिक अबस्था, घरेलु हिंसा, श्रीमानको दबाबलगायतका कारणहरुबाट महिलाहरु विदेश जाने गरेको र उनीहरु नै विभिन्न समस्यामा पर्ने गरेको मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचविखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल अध्यक्ष आरती पाठकले बताइन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरका अनुसार वैदेशिक रोजगारीको लागि राहदानी बनाउनेहरु मध्ये ४० प्रतिशत सङ्ख्या महिलाको हुने गरेको छ ।
मकवानपुर जिल्लामा दैनिक सरदर १५ देखि २० जनाले राहदानी बनाउने गरेका छन्। पछिल्लो समय घरमा श्रीमान श्रीमतीबचिको पारिवारीक बेमेलका कारण विदेशिनेहरुको संङ्ख्या पनि बढेको छ । कतिपय अवस्थामा त वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिलाको अबस्था निकै दयनिय हुने गरेको माइती नेपाल मकवानपुर संयोजक माया लामा बताउँछिन् । वैदेशिक रोजगारीमा जानु अघि भएको संझौता अनुसार काम नपाएपछि फर्कन चाहदा पनि विभिन्न बाधा अड्चन भएको कारण विदेश मै समस्याग्रत दैनिकी गुजारेर बस्ने गरेको लामाले बताइन् ।
वैदेशिक रोजगारीको क्रममा समस्या नहोस भनेर दैनिक १५ देखि २० जनालाई परामर्श दिने गरेको जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुर आप्रवासन स्रोत केन्द्रको सूचना तथा परामर्शकर्ता पार्वती बिकले बताइन् ।

घरेलु काममा जानेहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको फिल्ड भिजिटमा भेटिएको उनले बताइन् । घरेलु काममा गएका अनपढ महिलाहरुलाई आफ्नो अनुमति पत्रको म्याद गुज्रेको थाहा नहुने, बीमा बारे जानकारी नहुने, आफू बसेको ठेगाना समेत भन्न नसक्नेहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको उनले बताइन् ।
वैदेशिक रोजगारको लागि राहदानी बनाउन जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा आउनेहरुलाई सूचना तथा परामर्श गर्ने, इजाजत प्राप्त मेन पावरबारे, श्रम स्वीकृति लिनेबारे,तालिम तथा सिप, पैसा बुझाउँदा ध्यान दिनु पर्ने कुराहरु, प्रमाण राखेर मात्रै कारोवार गर्नेलगायतको बारेमा परामर्श गर्ने गरेको बिकले बताइन् ।

मकवानपुरको हेटौंडा उपमहानगरपालिका, थाहा नगरपालिका, मनहरी , र बकैया गाउँपालिकाको नेतृत्वमा एकीकृत ग्रामिण विकास सेवाको सहजिकरणमा सञ्चालित सुरक्षित आप्रवासन परियोजनाले समस्यामा परेकाहरुको न्यायको लागि सहजिकरण गर्दै आएको छ । परियोजना संयोजक अन्जिता थापा मगरका अनुसार संस्थामा चालु आर्थिक वर्षको साउन र भदौ महिनामा मात्रै ३२ वटा केसहरु दर्ता भएका छन् । विदेश जाने सोच बनाएर पासपोर्ट बनाउनेदेखि रोजगारमा लागेपछिसम फलोअप गर्दै आएको थापा मगरले बताइन् । यो वर्ष मात्रै ठगिमा आएको १ लाख फिर्ता गर्न सफल भएको उनले बताइन् । यो परियोजना ३९ वटा जिल्लामा छ । अन्य जिल्लाको भएपनि आएको केस हेर्ने गरेको र यस्ता समस्यामा पुरुषको बढी देखिएको विष्टले बताइन् ।
अन्ततः समस्यामा महिलाहरु नै
वैदेशिक रोजगारको शिलशिलमा महिलाहरुले प्रत्यक्ष पीडा भोगेका छन् । परिवारबाट श्रीमान वा छोराहरु वैदेशिक रोजगारको क्रममा समस्या पर्दा पनि त्यसको मारमा महिला नै पर्ने गरेका छन् ।
‘समस्यामा पुरुष देखिए पनि त्यसको प्रत्यक्ष मारमा महिला छन् । कोरोना महामारीको बेला मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिकाका तुलबहादुर बिकको कोरोनाको कारण साउदीमा मृत्यु भयो । छोरो साउदीमा बित्यो परिवारको भार बृद्ध आमा मनमायालाई प¥यो । कानुनतः कार्य अवधि सकिएको कारण परिवारले कारण क्षतिपुर्ति पाएनन् । घरको गुजारा चलाउने छोरा नै नरहेपछि आमा समस्यामा परिन् । धेरै जसो परिवारले म्याद गुज्रेको कारण बीमा, क्षतिपुर्तिलगायतको रकम पाउनमा समस्या हुने गरेको विष्टको अनुभव छ ।
यता मकवानपुर जिल्ला मनहरीकी चेपाङ किशोरीको पीडा दर्दनाक छ । १८ वर्षीय किशोरीको काखमा ५ महिनाको शिशु, विदेशमा श्रीमानको ज्यान गयो । सुरुमा विवाह दर्ता तथा बच्चाको जन्मदर्ता नभएको कारण क्षतिपुर्ति रकम दावि गर्ने समस्या भयो । सामाजिक संस्थाहरुको सहजिकरणमा क्षतिपुर्ति रकम पाएपछि उनलाई घरैमा असुरक्षा भयो ।
श्रीमानको मृत्युपछि प्राप्त क्षतिपुर्ति रकम पनि परिवारले नदिएपछि पारिवारीक विवाद सुरु भयो । श्रीमान्को मृत्युपछि पाएको पैसाको कारण परिवारभित्र कलह हुँदा आफ्नो ज्यान नै जोखिममा राखेर लागिपरिन् । ‘क्षतिपुर्ति बीमालगायतको गरी २१ लाख पैसा आयो, त्यै पैसाको लागि परिवारले नै ज्यान लिने हो कि भन्ने डरैडरमा छु’ उनले भनिन् ‘बाहीर यही कुरा भन्दा झनै डरलाग्ने त्यसैले कतै भन्न सकेकी छैन ।’
सामाजिकिकरण हुनै समस्या
राम्रो भएर फर्केकाहरुलाई सबैले वा–वा भन्छन्, उसैको पछि लागेर विदेशिन अरुले पनि चाह प्रकट गर्ने गर्दछन् तर जो दुख पाएर फर्केको हुन्छ, जसलाई साथीभाई, परिवार तथा समाजको साथ आवश्यक हुन्छ उसलाई कसैले साथ दिन हत्तपत्त तयार नहुने गरेको पाइन्छ ।
ग्रामिण एकीकृत विकास सेवा (आइभीडीएस) ले साउन र भदौ महिनामा ३२ वटा केसमा सहजिकरण गरेको बिष्टले बताइन् । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा ८९ वटा केस दर्ता भएका थिए । जसमा ५५ वटा केस टुङ्गीएको छ । ५५ वटा केसको फाइनल गर्दा ७९ लाख रकम क्षतिपुर्ति सम्बन्धित व्यक्तिलाई बुझाउन सकिएको अध्यक्ष विष्टले बताइन् ।
२० बर्ष पहिले र अहिले अवस्था उस्तै छ, घरेलु काममा जान प्रतिबन्ध लगाउनु नै समाधान हैन, मुख्य समस्य खोज्न तिर लाग्नुभन्दा प्रतिबन्ध लगाउनुमा सरकार लाग्नु राम्रो हैन’ राईले भनिन् ‘बाध्यात्मक रुपमा वैदेशिक रोजगारको लागि जानेहरुलाई फसाउने दलालहरूलाई झनै सहज भएको उनले बताइन् । भारतसँगको खुला सिमानाको कारण नेपालबाट अबैध कामदार लैजान समस्या भएको उनले बताइन् ।
‘गैरकानुनी रुपमा गएका कामदारलाई समस्या परेमा उजुरी समेत नलाग्ने भनेर रोजगारदाताले पनि झन् पेल्छन’ उनले भनिन् ‘सरकारले वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी ऐन नियम राम्रो बनाए पनि कार्यान्वयन पक्ष फितलो भयो ।’ नेपालमा संघ व्यवस्था सुरु भएसँगै अव वैदेशिक रोजगार बारेका सबै समस्यामा स्थानीय सरकारले जिम्मेवारीपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नु पर्दछ । बिदेश जान चाहने नेपालीलाई आफ्नो स्थानीय तहमै तालिम लिने, दक्ष बन्ने र कानुनी प्रकृया सबै पुरा गर्ने वातावरण स्थानीय सरकारले नै तय गर्नुपर्छ । फर्केका आएकाहरुको सिपलाई सदुपयोग गर्ने र उनीहरुको सम्मानजनका पुर्नस्थापनाको लागि स्थानीय सरकारले भुमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । साथै समस्या परेकाहरुलाई सहज न्यायको पहुँच बढाउन पर्ने राइको धारण छ ।
आम्कास नेपालले कोरोना महामासरीको समयमा झण्डै ८ सय महिलालाई सेल्टर प्रदान गरेको उनले बताइन् । महामारीको कारण फर्केकाहरुलाई परिवारलाई मिलाउने, आय मुलक काममा लगाउने गर्दै आएका उनले बताइन् ।
जो फर्केर उदाहरणीय बने

मेरो नाम लिला रुम्बा, ४७ वर्षको भए । निम्न वर्गिाय आर्थिक हैसियतको हाम्रो परिवार । विदेश गएर केही कमाइ गर्ने घर सल्लाह अनुसार विदेश जाने तयारी गरियो । सुरुमा तुर्केमिनिस्तान जान तयारी गरेर घरबाट निस्केको थिएँ । सिन्धुपाल्चोकको एक जना दाईले मलाई तुर्केमिनिस्तान पु-याउने भनेर ४० हजार लिएका थिए । यो कुरा ८ वर्ष अगाडी हो ।
उसँगै लागेर भारतको बाटो हुँदै वैदेशिक रोजगारको लागि पाइला अगाडि बढाएको थिए । उसले भारतमा लगेर ४ दिन राख्यो । त्यहाँ धेरै दुख पाइयो । तुर्केमिनिस्तान पु¥याउँछु भन्ने मान्छे बेपत्ता भयो । मसँग अरु महिलासाथीहरु पनि हुनुहुन्थ्यो । हामीसँग घर फर्कनुको विकल्प थिए । त्यहाँ रहदा मकवानपुरको अर्को युवाले केटीहरुलाई नेपालबाट भारत पु-याउँदै फर्कदै गरेको थाहा पाइयो । उसँग चिनजान पनि यो, उसले कुवेत जाने भने सहयोग गर्छु भन्यो ।
ऋण काटेर गएका थियौ घर फर्कनुभन्दा कुवेतमा जानु उचित भनेर हामी उता लाग्यौ । बेचिने हो कि भनेर औधि डर चाँही लागेको थियो । मेरो बहिनी पहिले नै कुवेतमा कार्यरत थिइन्, त्यसैले पनि कुवेत जाने भनेपछि अलि साहस आयो । कुवेत जाने क्रममा पनि श्रीलंका लगेर ९ दिन राख्यो । भिसा आएको छैन, भन्दै अल्झाउँदै राख्यो । आफू न अंग्रेजी बुझ्थे न हिन्दी । बल्ल कुवेत पुगियो तर काम पाउन गाह्रो । बस्ने खानेको टुड्डो हुदैनथ्यो । काम गर्नको लागि पनि छानेर लैजाने रहेछन् । साथीहरुले ४/५ दिनमा काम पाए, मैले ९ दिनपछि काम पाए ।
जब काम पाए, घरको काम सजिलै थियो । साथीहरुभाइसँगको भेटमा धेरै दुखदायि कुराहरु सुनिन्थ्यो । कतिपयलाई बलात्कार हुने गरेको कुरा पनि सुनिन्थ्यो, मलाई भने समस्या थिएन। तर बसिरहन मन लागेन २ वर्षमा नेपाल फर्के । मलाई तुर्केमिनिस्तान लगिदिने भनेर ४० हजार पैसा ठगी गर्ने मान्छे अझै बेपत्ता छ । मैले नेपाल फर्केर पनि उसको खोजि गर्न सकिन, खोजि गर्ने आधार नाम थार ठेगाना सम्पर्क नम्बर केही छैन । मेरो पनि पढाइ छैन, ५/६ महिना पौढ पढेको हुँ ।
फर्केपछि आफ्नो गाउँठाउँ (मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिका) मा स्थानीय बाहिनीहरुलाई, भाईहरुलाई बैदेशिक रोजगारको बारेमा चेतना दिने काममा सक्रिय छु । मैले ४ वर्षदेखि आफ्नो ठाउँमा रहेर जाने बुझेको कुराहरु अरुलाई सिकाउँदै आएको छु । ग्रामिण एकीकृत विकास सेवामा आवद्ध भएर वैदेशिक रोजगारलाई कसरी सुरक्षित बनाउने, ठगिबाट बच्न के गर्ने भन्नेबारे तालिम लिएपछि अरुलाई बुझाउन सझै सहज भएको छ । वैदेशिक रोजगारको क्रममा दुख पाएर फर्केका चेलिबेटीहरुलाई न्याय र क्षतिपुर्तिको लागि सहजिकरण गर्दै आएको छु । हालसम्म २ सयभन्दा बढीलाई मैले सहजिकरण गरिसकें ।

मेरो अनुभवमा विदेशमा दुख पाएर फर्केका महिलाहरु धेरैजसो चाँही आफ्नो लागि न्यायको खोजि नै गर्दैनन्, विगतमा जे भयो, भयो अब घरमा आइहाले भनेर बस्नुहुन्छ । शारिरीक शोषणमा परेर फर्केकाहरुले झनै आफ्नो इज्जत दाउमा राखेर न्यायका लागि लड्नुको औचित्य नै देख्नुहुन्न । विदेशमा दुख पाउन सकिने संभावनालाई ध्यान दिंदै पहिले नै कानुनी प्रकृया पुरा गरेर जान, पैसाहरु दिंदा पनि कागज गरेर राख्न, फोटोहरु खिचेर राख्न, प्रमाणहरु प्रयाप्त बनाएर मात्रै पाइला अगाडि बढाउँन सुझाव दिने गरेको छु ।
सकेसम्म विदेश नजाने, जानै परे सिप सिकेर, तालिम लिएर कानुनी बाटोबाट मात्रै वैदेशिक रोजगारीको लागि अघिबढ्न सबैलाई मेरो सुझाव छ । दुख पारएर फर्केनु पर्दा विशेषगरी महिलालाई घरसमाजका पुर्नस्थापित हुनै समस्या छ । आफूमाथिको मनोसामाजिक पीडाहरु एकातिर छन् अर्को तिर समाजको तिरस्कार हुँदा कसरी बाँच्नु हिम्मत उठाउनै कठिन छ । सामाजिक सोच अझै पनि महिलामैत्री छैन ।
मकवानपुर/बागमती प्रदेशमा मुख्यमन्त्री अष्टलक्ष्मी शाक्यको सरकार पुनः एक साता लम्ब्याइएको छ । गठबन्धनको तर्फबाट नेकपा समाजवादीका राजेन्द्र पाण्डे मुख्यमन्त्री बन्ने लगाभग पक्का भएको छ । यद्यपि संसदीय प्रक्रिया अनुसार विश्वासको मत लिनुपर्ने भएकोले १० कात्तिकमा बस्ने प्रदेश सभाको बैठकमा शक्यले विश्वासको मत लिने भएकी छन् ।
विहीबार बसेको प्रदेश सभाको बैठक आगामी १० कात्तिकमा बस्ने स्थगित गरिएको र सोही बैठकमा विश्वासको मत प्राप्त गर्ने सम्बन्धी बाँकी सम्पूर्ण प्रक्रिया पुरा गरिने प्रदेशका सभामुख सानुकुमार श्रेष्ठले बताए । विहीबार १ बजेको लागि तोकिएको बैठक गठबन्धनको बैठक नसकिएको कारण दिउँसो साँढे ३ बजे सुरु भएको थियो । बैठकमा मुख्यमन्त्री अष्टलक्ष्मी शाक्यले विश्वासको मत प्राप्त गर्नको लागि एमाले नेतृत्वको सरकारले करिब साँढे ३ बर्षको कार्यकालमा गरेको कामको समिक्षा सुनाएकी थिइन् । एमालेको नेतृत्वमा जनहितकालागि प्रभावकारी काम भएकोले आफू नेतृत्वको सरकारलाई विश्वासको मत प्रदान गर्न आव्हान गरेकी थिइन् ।
प्रदेशमा ६ सय ४० पक्की सडकको बहुबर्षीय ठेक्का सम्झौता भएको, प्रदेशका १३ वटै जिल्लाहरुमा खानेपानीको पहुँच विस्तार गरिएको, राजधानीमा अवस्थित मदनभण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई स्वास्थ्य हबको रुपमा विकास गर्ने गरी काम भइरहेको, कृषि क्षेत्रको विकासका लागि कृषकहरुलाई मल, बीउबीजन उपलब्ध गराउने कार्य गरिएको, युवा र खेलकुद कार्यक्रम लक्षित गरी ९१ वटा खेल संचालन गर्ने गरी तयारी गरिएको, शैक्षिक गुणस्तर विस्तारको लागि पहल भएको, उद्योग कलकारखानाको संरक्षण तथा विस्तारमा पहल भएको सफल कार्यहरु सुनाउँदै मुख्यमन्त्री शाक्यले विश्वासको मत मागेकी थिइन् ।
२ भदौमा एमालेको एकल बहुमतबाट शाक्य मुख्यमन्त्री नियुक्त भएकी थिइन्। एमाले विभाजन भएर १३ सांसदले एकीकृत समाजवादी रोजेपछि उनी अल्पमतमा परेकी हुन्। बागमती प्रदेश सभामा कुल ११० सदस्यमध्ये हाल १०९ सांसद छन्। जसमा एमालेका ४३, नेपाली कांग्रेसका २२, माओवादी केन्द्रका २३, एकीकृत समाजवादीका १३, विवेकशील साझाका तीन, नेमकिपाका दुई, राप्रपाका दुई र स्वतन्त्र सांसद एक जना छन् ।
मेरी आमालाई ताते हिड्न सिकाउने,
यी पखेराहरू र भीर पाखासंग अभ्यस्त बनाउने,
यी लहरा-बेराहरू, खहरे-खोल्साहरू,
आमाको प्राणको लागि प्राणरस भर्ने आमाहरू,
कर्तव्य पथमा अडिग बन्न प्रेरित गर्ने बुवाहरू,
आमालाई जीवन कलामा रङ्ग भर्न सिकाउने,
मेरो आदरणीय मामाहरूका साथमा
साराका सारा जीवन दिने,
यो माटो, यो हावा-पानी, यो सिङ्गो धरामा,
पहिलो पटक पाइलो टेक्दैगर्दा,
मेरोमन ढक्क फूलेर आयो,
खुसीले भक्कानिएँ, अवरुद्ध बने गला,
रसिला बने नयन, बोल्न सकिन,
मनले सोधे: “आमा ५० बर्षपछी फर्केर हेर्दा यो भूमी कस्तो लाग्यो ?”
उबेला आमा बाध्यताले चढ्नुहुन्थ्यो भीर,
घाँसको भारी बोकेर,
दाउरा भारी बोकेर,
पानीको जोर गाग्रो बोकेर,
मेला पर्म गर्नुहुन्थ्यो,
ऐंचोपैचो गर्नुहुन्थ्यो यही माटोमा,
यही बाटोमा बालबधु मेरी आमाले
गर्नुभयो घर-माइती,
आहा !
पाखैभरी फूलेका छ ढकमक्क कटुसका फूलहरू,
बगैंचै भरी हाँसीरहेका छन् सयपत्रीहरू,
स्वागत गरीरहेका छन् तिहारलाई,
अर्थात मेरी आमालाई,
कलकल झरीरहेका छन् खहरे खोल्साहरू,
मीठो झोका दिईरहेको छ पवनले,
यो प्रिय भूमी, स्वर्गको एउटा टुक्रा,
जहाँ देवत्वको रूप लिएर बसेका छन्:
मेरो मामा-माइजूहरू,ठुलोबुवा-ठुलीमाहरू,
दिदिबहिनीहरू,दाजु-भाउजुहरू,
भाइ-बुहारीहरू, भिनाजु र ज्वाईहरू,
अनि अबोध चन्चले नानिबाबुहरू ।
विकासको श्वाद चाख्दै गरेको,
हराभरा उछ्याईलो धरती,
प्रकृतिको रमणीय छटाले भरिपुर्ण,
यो पुण्यभूमी, यी मनकारी मनहरूलाई
हृदय बिछ्याएर नमन:
मेरी आमाको प्याण,मेरो जननी प्रिय छवेली,
निस्कपट मनकारी छवेली गाउँवासीहरू ।
‘….. र त्यसपछि कुनै दशैमा खसी काटिएकै छैन’
Tags: No Comments
- डबल महर्जन (एम्बुलेन्स चालक)
जब दशैं नजिकिंदै गर्छ एउटा घटनाको याद आउँछ । २०४५ सालको कुरा हो । महानवमीकाे दिन थियाे घरमा दशैको लागि खसी ढालेको मात्रै थिएँ । घरभरी बालबच्चा र आफन्तहरु दशैको मान्ने रौनकमा थिए । बिरामी भारतको पटना स्थित मेडिकल लैजानु पर्ने भनेर खबर आयो । आँगनमा ढालेको खसि, सिङ्गै उचालेर पिँढीमा छोपछाप पारेर हतार हतार बिरामी बोकेर एम्बुलेन्सको साइरन बजाउँदै पटना तिर हाँकिएँ । आफूलाई पो दशैंको रौनक छाएको थियो । एम्बुलेन्समा बिरामी लिएर हिंडेपछि बिरामी र बिरामीका आफन्तहरु छटपटाइरहेको देख्दा घरको माहोल भुले । बिरामीको चित्कारले त्यो बिरामीलाई कतिबेला पटना अस्पताल पु-याएर डाक्टरको जिम्मा लागउँ भन्ने भइरहेको थियो ।
प्रायः बिरामी भारतको डंकन अस्पताल लैजान्थे । एम्बुलेन्स लिएर हेटौंडाबाट भारतको डंकन पुग्न ४५ मिनेटदेखि १ घण्टा लाग्थ्यो । तर त्यो दिन दुर्घटनाको बिरामी पटना लैजानु थियो । त्यहाँ पुग्न ४ घण्टा लाग्थ्यो । बिरामीको छटपटाहट देख्दा जैले पनि यो समय अति लामो जस्तो लाग्ने । तर म आत्तिएर के गर्नु, संयमता अपनाउँदै बिरामीलाई हस्पिटल पु¥याउँथे । त्यो दिन पनि त्यसै गरे । बिरामी पु-याएर अफिस (हेटौंडा) आइपुग्न भने ५ देखि ६ घण्टा बढी लाग्थ्यो बिरामी बोकेर जाँदा पो साइरन बजाउँदै जान्थे । बाटो खालि खालि हुन्थ्यो, बिना बिरामीको गाडीले साइरन बजाउन पाउँदैन। फर्कदा अन्य सवारी कै रफ्तारमा फर्कनु पथ्र्यो, समय बढी लाग्थ्यो । हेटौंडा फर्कने बित्तिकै अर्को बिरामी बोकेर काठमाण्डौं हानिनु प-यो । भोलीपल्ट पनि आधा रातमा घर आइपुगे ।
गर्मिकै मौसम झण्डै २३ घण्टा अगाडि ढालेको खसीको मासु गन्हाउने भएछ । आफू नहुँदा त्यो मासु टुक्र्याउने/व्यवस्थापन गर्ने कोही थिएन । घरमा जे थियो घरकाहरुले पकाएर खाएछन् । प्लास्टिकले छोपेर राखेको पिँढीको खसी त्यही गन्हाएछ । सिङ्गै फाल्नुपरो । त्यसपछि हालसम्म कुनै पनि दशैंमा मेरो घरमा खसी ढालिएको छैन ।
छाक–छाक पसलबाट किनेर ल्याइन्थ्यो । त्यो पनि म परिवारसँग बसेर खानै पाउन्नथे । थालमा मासु चिउरा मुस्दामुस्दै बिरामी बोकेर हिड्न परेपछि कयौं पटक त्यो मुसेको मासु चिउरा टपरीमा पोको पारेर बिरामी बोकेर हिडेको छु । बिरामीलाई अस्पताल पु-याउने अनि फर्कदा बाटोमा जहाँ पानी भेटिन्छ त्यही एम्बुलेन्स रोक्दै टपरीमा ओसिएको चिउरा र मासु खाँदै गर्थे ।
के दशैं के तिहार । न दिदीबहिनीले साइतमा टिका लगाउन खोज्दा पनि म उपलब्ध भएँ न साथभाईहरुले गेटिङ टुगेदर गर्न खोज्दा । सधैं बिरामी र बिरामीका आफन्तहरुसँगको यात्राले मलाई दिनदिनै जिम्मेवार र मानवीय सेवामा तल्लिन हुन सिकायो । हाँसो, रमाइलो र ख्यालठट्टाभन्दा पनि तनाव र मलिन अनुहारहरुले घेरिएको हुन्थे हरपल नै । सपनामा पनि बिरामी बोकेको नै देख्थे, आफ्नो परिवारको सदस्य बिरामी भएर एउटा अस्पतालमा भर्ना गरेको छ, आफू अरु बिरामी बोकेर दौडिरहेको हुन्थे ।
उपचारको क्रममा मैले मेरो २१ वर्षको छोरी गुमाएको छु । परिवारको सदस्य गुमाउँदाको पीडा म राम्रोसँग बुझ्छु । त्यसैले पनि आफ्नो (एम्बुलेन्सको ढीलाइको) कारणले गर्दा कसैको ज्यान नजाओस् भनेर सधैं मेरो तपस्या (ध्यान) हुन्थ्यो । धेरै रात अनिदो हुँदा पनि एम्बुलेन्स चलाएँ । यस्तो बेला बिरामीका आफन्तलाई आफू अनिदो रहेको बारेमा पहिलै जानकारी गराउँथे । र बेलाबेलामा कुराकानी गरेर जागा राख्नको लागि आग्रह गर्दथे । उहाँहरुले पनि सकारात्मक नै लिनु हुन्थो । मैले भने बमोजिम नै गर्नुहुन्थ्यो ।
एम्बुलेन्ससँग जोडिएको रोजिरोटी
२९ वर्षको उमेरदेखि मैले एम्बुलेन्स चलाएको हुँ । त्यसअघि ९ वर्ष ट्रक चलाएको थिएँ । अनरवत ३३ वर्ष एम्बुलेन्स मात्रै चलाएँ । त्यतिबेला नारायणी अञ्चलमा अरु एम्बुलेन्स थिएन । त्यै एउटा एम्बुलेन्स, मै एकमात्रै एम्बुलेन्स चालक । अञ्चल भरीका सबै ठाउँका बिरामी बोक्न पुग्नु पथ्र्यो । एउटा मात्रै एम्बुलेन्स र म एक मात्रै एम्बुलेन्स चालक भएकोले पालो फेरो पनि हुन्न थ्यो । न कुनै दिन एम्बुलेन्स खालि राख्न पाइन्थो, न मैले कुनै दिन फुर्सद पाउँने थिए । दिन रात नभनी बिरामी बोकेर हिड्दा बस्ने खानेको टुड्डको हुँदैनथ्यो ।
आफैं पनि बिरामी पर्थे तर, बिरामीका आफन्तले लौन अस्पताल लैजान परो भनेर विलौना गरेको देख्दा बिस्तार बिस्तारै लगिदिउँ, मैले गर्दा न उहाँ बाच्नु हुन्छ कि भन्ने लाथ्यो । अनि औषधि खाँदै एम्बुलेन्स चालाउँथे । के को आराम गर्न पाउनु ।

धेरै सिरियस बिरामी पटना लगिन्थ्यो, अन्य बिरामी बोकेर प्रायःजसो भारतको डंकन अस्पताल, काठमाण्डौको वीर अस्पताल, र चितवनको महेन्द्र (हाल भरतपुर) अस्पताल लैजानु पथ्र्यो, हेटौंडामा हेटौंडा अस्पताल थियो । चितवनको भरतपुर अहिले मेडिकल सिटी भयो । तर उबेला त्यै एउटा अस्पताल मात्रै थियो । जहाँ बिरामी खासै जाँदैनथे साधारण उपचार मात्रै हुने गथ्र्यो त्यहाँ । हेटौंडा अस्पतालमा पनि साधारण उपाचर मात्रै हुन्थ्यो । प्रायः अलि शिरियस बिरामीहरु भारतको डंकन नै लैजानु पथ्र्यो । त्यहाँ बिरामी पु¥याएको ३ सय रुपियाँ भाडा लाथ्यो । हेटौंडा नगर क्षेत्रभित्रबाट स्थानीय अस्पताल ल्याएको चाँही २५ रुपियाँ थियो भाडा ।
सधैं बिरामीको चित्कार तर दिक्क मानिन कहिल्यै
आफ्नो परिवारसँग भन्दा बढी समय बिरामीसँगै नै भइन्थ्यो । बिरामीहरुको चित्कार सुन्दा सुन्दा मनभित्र माया जागेर आउथ्यो । एम्बुलेन्समा बिरामीका आफन्तहरुको रुवाबासी हुन्थ्यो । जतिसक्दो चाँडै अस्पताल पु-याउन पाए, बिरामीको दुखाई र आफन्तको आँसु रोकिने थियो भन्ने मात्रै लाथ्यो मनमा । बिरामी र उनीहरुको आफन्तको रुवाइले मलाई अहिल्यै झिँजो लागेन । समयमा अस्पताल पु¥याएपछि निको भएर फर्केका बिरामी तथा उनीहरुको आफन्तले कुनै दिन भेट्दा उनीहरुको मुहारमा देखिने खुसी नै मेरो लागि काममा उर्जा हुन्थ्यो संधै ।
अहिले जस्तो हैन उबेला बिरामी एकदम गलिसकेपछि मात्रै अस्पताल लैजाने तरखर गरिन्थ्यो । जसको कारण उनीहरुको जीवनको संभावना कम नै हुने गर्दथ्यो । समयमै अस्पताल लैजाने र स्वास्थ्यको खतरा कम गराउने तर्फ सचेत थिएनन् उबेला । बिरामी भएपछि झारफुक धामीझाँक्री गरेर नै समय खर्चिने गरिन्थ्यो । यो बिचमा बिरामी धेरै गलेसी अस्पताल लैजाने गरिन्थ्यो । धेरै बिरामीहरुले मेरो एम्बुलेन्समै प्राण त्यागेका छन् । त्यस्ता पीडादायि पलको के बयान गरुँ ।

एम्बुलेन्समा आफन्तहरु एक वा दुई जनामात्रै हुन्थे । बिरामीको ज्यान गएपछि उनीहरुलाई आइपर्ने समस्यामाथि मैले गर्न सक्ने के हुनु । मलाई शव बोक्ने अधिकार थिएन । जहाँ बिरामी मर्छ, त्यही छोडेर फर्केनु, शव नबोक्नु भन्ने आदेश थियो । आफ्नो कार्यालयको नियम मान्नै प-यो ।
एकातिर कार्यालयको ‘शव नबोक्नु’ भन्ने आदेश, अर्को तिर ति बिरामीका आफन्तहरुको हालत । मलाई एकदम नैतिक शंकट आइथ्र्यो, त्यस्तो बेलामा । यस्तो धेरै भोगे । बिच बाटोमा लाश र १/२ जना कुरुवालाई छोडेर म कसरी फर्कु हुन्थे । न अहिले जस्तो मोबाइल फोनको जमाना हुनु ।
अहिले त कति सजिलो छ कत्ति नि । समस्या प¥यो भनेर एक कल गरेसी साथीभाई जम्मा हुन्छन् । अहिले सम्झदा त त्यो युग नै अन्धकारको युग जस्तो लाग्छ । कार्यालयको नियम मिचेर कति लाशलाई मैले घरमा पु¥याएको छु । सयमा ३/४ प्रतिशत बिरामीले यसरी मेरो एम्बुलेन्समा ज्यान गुमाउँथे । मेरो लागि उ लाश हैन बिरामी हो, आफन्तसँगको भेटमा लगिदिनु पर्छ भन्ने सोचेर घरमा पु-याउँथे । शव नबोक्ने निर्देशन हुँदा हुँदै मैले यो जोखिम उठाएको थिएँ, मायामा भुलेर । थाहा पाए, जागिरै जाने डर हुन्थ्यो । तर पनि मानवीय सेवाको लागि मेरो मनले त्यही अह्ररायो मैले त्यही गरेँ । त्यतिबेला मेरो मासिक बेतन ६ सय १५ रुपियाँ थियो । सारा घर यसैले धानेको थिए ।अस्पतालसँग कमिसन लिनु पाप हो /
बिरामीका आफन्तलाई सबैभन्दा हतार र छटपटीको अवस्था हुन्छ एम्बुलेन्समा बिरामी रहुञ्जेल । डाक्टरको साथमा पुगेपछि त, अब केही गर्ला डाक्टरले भन्ने आशाको श्वास लिन्छन् उनीहरुले । जबसम्म एम्बुलेन्समा नै उनीहरु हुन्छन्, न यहाँ ज्यान जाने हो कि भन्ने चिन्ता हुन्छ । त्यसमाथि एम्बुलेन्स चालकहरुले तनाव दिनु हुँदैन । अहिले बिरामीका आफन्तलाई फकाउने, झुक्याउने गरेर कमिसनको लागि बिरामीलाई एम्बुलेन्स चालकहरुले आफू निकटको अस्पताल पु-याउने गरेको सुनिन्छ । जुन अस्पतालले राम्रो कमिसन दिन्छ, त्यहाँ बिरामी लैजाने गरेको र, अस्पतालसँग बिरामीको टाउको गनेर पैसा असुल्ने गरेको भन्ने सुनिन्छ । यदी यसो हो भने यो पाप हो । मानवीय सेवा भन्दा ठुलो सेवा अरु कुनै छैन । मान्छेलाई समस्यामा परेको बेलामा त्यही आपकालिन अवस्थाको फाइदा उठाएर कमिसन लिनु भन्दा ठुलो पाप के होला ?
अस्पताल प्रशासनले पनि बिरामीको चाप बढोस् भनेर एम्बुलेन्स चालकहरुलाई कमिसनको लोभ देखाउनु हुदैंछ । बिरामीको टाउको गनेर कमिसन दिनुलिनु दुबै गलत हो । यो त बिरामीको ज्यान बेचेको जस्तै हो । अपराध हो । बिरामीका आफन्तले खुसी भएर स्वइच्छाले २/४ पैसा दिनुहुन्छ भने लिनु हुन्छ । एक दुई पटक मैले पनि लिएको छु यसरी । चिया खानु, खाजा खानु भनेर दिएको पैसा लिएको छु । तर, यो अस्पताल राम्रो छ, त्यो राम्रो छैन भन्दै, अस्पतालमा आफू खुसी बिरामी लैजाने गर्नुहुदैंन । बिरामीका आफन्तले रोजेको, डाक्टरले रिफर गरेको अस्पतालमा लैजान नै हामीले सहयोग गर्नुपर्छ । एम्बुलेन्स चालकको धर्म यही हो ।
मैले काम गर्दा काम गरेकै पैसा आउन महिनौ लाग्थ्यो । बिरामी बोकर अस्पताल पुग्यो, भाडा नै नतिरेर हतार हतार बिरामी बोकेर अस्पताल भित्र पस्थे । न कुरेर बस्नु न भाडा दे भनेर पछिपछि लाग्नु । म फर्केर आउँथे, अफिसमा आएर पैसा बुझाउनु पथ्र्यो । आफूसँग भएको हिसाब बुझाउँथे । आफूलाई विस्तारै आउँथ्यो त्यो पैसा ।
अन्य साधन थिएन । बिरामी अस्पताल लैजानको लागि अफिसमा आएर बिरामीका आफन्त मलाई कुरेर बसेका हुन्थे । एउटा एम्बुलेन्स कता जानु, अनि बिरामीको अवस्था हेरेर पालै पालो गर्नुपर्न अवस्था हुन्थ्यो । आफू कुन अस्पतालको लागि कति बजे निस्केको एउटा चिटमा लेखेर टेबलमा राखेर जानकारी छोडेर जान्थे । निश्चित समयमा आइपुग्ने आँकलन गरेर बिरामीका कुरुवाहरु अफिसमा कुरेर बस्दथे । कही गएर बास बस्ने अनुमति थिएन । जतिबेला भएपनि अफिस आइपुग्नु पथ्र्यो । यहाँ आइपुग्दा अर्को बिरामी लिएर हिड्नु पर्दथ्याे, फेरी हिड्थे के निद्रा के आराम ।
बिरामी बोक्नको लागि एम्बुलेन्स खोसाखोस
३३ वर्ष एम्बुलेन्स चलाउँदाको अनुभुति धेरै रहे । त्यो मध्ये द्वन्द्वकालको समय पनि चुनौतिपूर्ण नै थियो । माओवादी र सरकारपक्षको भिडन्तमा परेर घाइते भएका बिरामी बोक्नु पर्दा चाही एम्बुलेन्स खोसाखोस जस्तै हुन्थ्यो । हुन त बिरामी जुनसुकै पक्षको होस् मेरो लागि उ बिरामी मात्रै हो । तर कहिले काँही मान्छेले पदको घमण्ड पनि देखाएर धक्म्याएका अनुभुति पनि छन् ।

सिडिओको आदेश एउटा बिरामी बोक्नको लागि हुन्छ, यता माओवादीपट्टीकाले आफ्नो बिरामी बोक्न कर गदर्थे, तर समस्या आफैं सुल्झाउँथे । कुनै पनि बिरामी लैजानु अघि डाक्टरको सिफारीससँगै सिडिओको आदेश चाहिन्थ्यो । अहिले धेरै सहज छ ।
ड्राइभरदेखि ‘स्वास्थ्यकर्मी’ र ‘सफाइकर्मीसम्म’
अरु समयमा त, म आफैंले व्यवस्थापन गर्दथे । दुर्घटनाको बिरामी, सुत्केरी हुनेवाला बिरामीलाई पहिलो प्राथमिकता दिएर बोक्ने गर्दथे । सबैभन्दा समस्या सुत्केरी हुनेवाला बिरामी बोक्दा हो । उनीहरुलाई बोकेको बेला स्पीडमा चलाउन पनि हुन्न, एम्बुलेन्स उफारेर चलायो भने, बिरामीलाई झन् झन् खतरा हुन्छ । अस्पताल पु-याउने हतार उस्तै हुन्थ्यो । बिचबाटो मै सुत्केरी भएर रक्तश्राव बढि हुन थालेपछी सुत्केरीको ज्यान नै जाने डर हुन्थ्यो ।
पटक पटक यस्तो भयो पनि । कति पटक त एम्बुलेन्समा सुत्केरी हुनको लागि मैले सहयोग पनि गरेको छु । आपतकालिन अवस्थामा के हो लाज र घिन ? सेवा ठुलो कुरा हो । समयमै उपचारमा लैजान ध्यान नदिएको कारण समस्या हुन्थ्यो । एम्बुलेन्समा सुत्केरी भएपछी एम्बुलेन्स पुरै फोहोर हुन्थ्यो । बिरामी बोक्ने साधान फोहोर राखे इन्फेक्सन हुने डर । अनि त्यो फोहोर आफैंले सरसफाई गर्थे ।
नसोचेको खुसी
बिरामी बोकेर हिडुञ्जेल कुनै दिन खुसी र रमाइलोसँग बिताउन पाइन । यस्तो गर्न पाइन भनेर मनमा खिन्नता पनि लागेन । मानव सेवा जस्तो माहान क्षेत्रमा छु भनेर सधैं गर्व नै लाग्थ्यो । काम सुरु गरेदेखि ३३ वर्षसम्म मैले घरमा परिवारसँग बसेर खान पाइन, चाडपर्वमा पनि सँगै हुन पाइन । परवारका सदस्यहरुले पनि मलाई साथ नै दिए । उनीहरुले पनि मलाई अनावश्यक प्रेसर कहिल्यै गरेनन् । एम्बुलेन्समा बिरामी बोकेर हिड्दा अरुको रुवाइले मन खिन्न भैरहन्थ्यो । कयौ दिन त घरमा आफ्नो बालबच्चा बिरामी एकातिर छोडेर अरु बिरामी बोकेर हिडेको छु । खुसीको स्मरण योग्य पलै छैनन् ।

तर जब २ वर्ष अघि रिटायर्ड भए । अनि बल्ल परवारसँग खुसीले बस्ने खाने गर्दै आएको छु । र त्यो बेलाको खुसीको ब्याज अहिले खाँदै छु । उबेला आफूले अस्पताल पु-याएका बिरामीहरु अहिले भेटिए भने खुबै आदरसम्मान गर्नुहुन्छ । उहाँहरुको ज्यान समयमा उपचार पाएर डाक्टरले बचाए । तर, उहाँहरु तपाईको कारण बचे भनेर मलाई पनि जस दिनुहुन्छ । यो भन्दा खुसी, यो भन्दा आनन्दादायी कुरो अरु के चाहियो र ? मान्छेको सेवा गर्न पाएको थिएं र त आज मान्छेले मलाई मान्छेको जस्तो व्यवहार गर्छन् ।
मैले आफूखुसी आफ्नो हितको लागि २/४ पैसा कमिसन पाउने लोभले उनीहरुको आपतकालिन अवस्थाको फाइदा लिएको भए के उहाँहरुले अहिले मलाई यति मिठो मानसम्मान गर्नु हुने थियो होला त ? त्यतिबेलाको काम गर्दाको यो खुसीको ब्याज हो । जसले मलाई रिटायर्ड जीवनमा उर्जा भरेको छ ।
अहिले एम्बुलेन्स एकाई जसले एम्बुलेन्स चालकहरुको हितको लागि लागिपरेको छ । म अहिले यसको सल्लाहकार छु । युवाहरुलाई नै अघि बढ्ने अवसर दिनुपर्छ, उनीहरु सही हुनुपर्छ भन्ने नै मेरो ध्यय हो । मेरो अहिले पनि एउटा म्याजिक छ, चालक अरुलाई राखेको छु । म अब चालकको काम नगर्ने । रेड्क्रसको एम्बुलेन्स चलाएको हुनाले पनि होला मानव सेवामा बढी मन लाग्न थाल्यो, अहिले पनि रेड्क्रस अभियानमा जोडिएको छु । बाँचुञ्जेल मानव सेवा मै लाग्ने छु, मानव हितभन्दा पर अरु कुनै हितकारी काम छैन ।
अब बाँकी जीवन पनि कुनै न कुनै तरीकाले मानव सेवामा नै समर्पित गर्नेछु । लामो समय रेड्क्रसको एम्बुलेन्स चलाएको भएर पनि हुनुसक्छ रेड्क्रसको मानवीय सेवा भावप्रति आकर्षित छु । अहिले पनि म रेड्क्रस अभियानमा जोडिएको छु ।
(सम्पादक सरिता दाहालसँग गरिएको कुराकानीमा आधारीत)