काठमाडौं । युएईमा एउटै कम्पनीमा कार्यरत २५ सयभन्दा बढी नेपाली श्रमिकले एकैपटक रोजगारी गुमाएका छन् ।
कोरोना महामारीका कारण उत्पन्न संकटका कारण युएईको ट्रान्सगार्ड ग्रुप नामको आउटसोर्सिङ कम्पनीमार्फत काम गर्दै आएका २५ सय नेपालीले रोजगारी गुमाएका हुन् । यो कम्पनीमार्फत करिब १२ हजार नेपालीले युएईका विभिन्न कम्पनीमा काम गर्दै आएका छन् ।
तर पछिल्लो पटक कम्पनीले एकैपटक ठूलो संख्यामा नेपालीसँग भएको श्रम करार अन्त्य गरेको हो । करार अवधि बाँकी छँदै रोजगारी गुमाउनुपरेपछि त्यहाँ कार्यरत नेपाली समस्यामा परेका छन् । उनीहरूले आफ्नो समस्याबारे युएईस्थित नेपाली दूतावासमा जानकारी गराएका छन् ।
एकैपटक ठूलो संख्यामा नेपालीले रोजगारी गुमाएपछि दूतावासले यसको जानकारी परराष्ट्र मन्त्रालयमा गराएको छ । यूएईका विभिन्न क्याम्पमा रहेका ती नेपालीको उद्धारको लागि पहल सुरु गरिएको दूतावासका एक अधिकारीले बताए ।
उनका अनुसार कम्पनीले आफ्नै खर्चमा श्रमिकलाई नेपाल पठाउने प्रस्ताव गरेको छ । त्यसका लागि नेपाल सरकारले स्वीकृति दिनुपर्नेछ ।
आफूहरूलाई छिटो नेपाल फर्काउनुपर्ने रोजगारी गुमाएका नेपाली जयराम नेपालले बताए । कम्पनीले खान दिए पनि लामो समय विदेशमा रोकिँदा समस्या थपिँदै जाने उनको भनाइ छ ।
यूएईमा हाल करिब २५ हजार नेपाली रोजगारी गुमाएर फर्किनुपर्ने अवस्थामा छन् । हालसम्म ४ हजार मात्रै फर्किएका छन् ।
कोरोना महामारीको असरपछि रोजगारदाता कम्पनी आर्थिक संकटमा परेका छन् । जसका कारण उनीहरूले विदेशी कामदार कटौतीको नीति लिएका छन्। अनलाइनखबर
अनुहार हेर्दा मुसा जस्तो देखिने तर यथार्थ मुसा पनि हैन, पखेटा भएको उड्न सक्ने तर चरा पनि हैन ! संसारकै एक मात्र उड्न सक्ने विचित्रको स्तनधारी जीव हो चमेरा ।
मानव सभ्यतामा चमेरालाई हेर्ने दृष्टिकोण खासै सकारात्मक छैन । अनगिन्ती कीरा फट्यांग्राहरु खाएर मानिसलाई गुण लगाउने, कैयौं फलफूल तथा खानेकुराहरुको विरुवामा परागसेचन गरेर भोकमरीबाट मानिसलाई जोगाउने यो ‘मानव–मित्रु’ जीवलाई लामो समयदेखि मानिसहरुले आफ्नो शत्रु ठान्दै आएको छ, मिथकहरुमा यसलाई खतरनाक र पैशाचिक जीवको रुपमा प्रस्तुत गरिँदै आएको छ । भुताहा फिल्महरुमा यसलाई पिशाच, मानिसको रगत चुस्ने खतरनाक जीवको रुपमा प्रस्तुत गरेर बदनाम गरिएका छन् । अझ झन् पछिल्ला शतकमा थुप्रै महामारी फैलाउने भाइरसहरुको मुहान वा स्रोत पनि चमेरा नै हो भन्ने पत्ता लाग्दै आएपछि त मानिसहरुमाझ ‘चमेराको छवि र इज्जत’ झनै खराब बन्दै गएको छ ।
पछिल्ला दशकहरुमा देखापरेका सार्स, मेर्स, इबोला, मारबर्ग र सार्स–कोभ–२ जस्ता खतरनाक भाइरसका महामारीहरुले संसारमा ठूलो आतंक मच्चायो, मच्चाइरहेका छन् । रेबिज, निपाहा, हेन्ड्रा, इबोला, मार्बग, सार्स, मेर्स र सार्स–कोभ–२ यी संसारमै सबैभन्दा डरलाग्दा मानिने भाइरसहरुमध्येका केही नाम हुन् । यी सबै भाइरसहरुका स्रोत चमेरा नै मानिन्छ ।
वास्तवमै, पछिल्ला दशकहरुमा देखापरेका सार्स, मेर्स, इबोला, मारबर्ग र सार्स–कोभ–२ जस्ता खतरनाक भाइरसका महामारीहरुले संसारमा ठूलो आतंक मच्चायो, मच्चाइरहेका छन् । रेबिज, निपाहा, हेन्ड्रा, इबोला, मार्बग, सार्स, मेर्स र सार्स–कोभ–२ यी संसारमै सबैभन्दा डरलाग्दा मानिने भाइरसहरुमध्येका केही नाम हुन् । यी सबै भाइरसहरुका स्रोत चमेरा नै मानिन्छ । इबोला भाइरसको संक्रमण अत्यन्तै घातक हुने गर्छ । यसको संक्रमणमा परेका ९० प्रतिशत मानिसहरुको मृत्यु हुने गर्छ । त्यसको तुलनामा कोरोनाभाइरस सार्सको संक्रमणको मृत्युदर कम हुने गर्छ तर यो इबोलाको तुलनामा अत्यन्तै चाँडो फैलिने गर्छ । अझ अहिले संसारमा भयानक महामारी फैलाइरहेको कोरोनाभाइरसकै अर्को रुप सार्स–कोभ–२ पनि इबोला जस्तो घातक त छैन तर यो सार्सभन्दा पनि भयानक ढंगले फैलिइरहेको छ र त्योभन्दा पनि बढी घातकता यसमा देखिएको छ ।
ध्यानयोग्य कुरा के छ भने, यी खतरनाक विषाणुहरु विगत १०० वर्षभित्रै देखापरेका हुन् । र, अनौठो संयोगको कुरा, मानव जातिका लागि घातक साबित भएका यस्ता थुप्रै खतरनाक भाइरसहरुको स्रोत चाहिँ चमेरा नै मानिएको छ ।

चमेरामाथि विगत कैंयौं वर्षदेखि गहन अध्ययन गर्दै आएका, व्याट वुमेनको उपाधि पाएका, चमेराजन्य भाइरसका मामिलामा संसारकै सबैभन्दा अग्रणी मानिने चीनका भाइरोलोजिस्ट सी झेङलीका भनाइलाई विश्वास गर्ने हो भने त अहिले महामारी फैलाइरहेका भाइरसहरु त केही होइन, भविष्यमा चमेरामा पाइने अन्य थुप्रै भाइरसहरुले संसारमा ठूलो र भयानक महामारी ल्याउन सक्ने छ ।
हुन पनि अरु जनावरहरुको तुलनामा चमेरो मात्रै यस्तो बदनाम प्राणी हो, जसले मानिसलाई मार्न सक्ने खालका थुप्रै घातक भाइरसहरु बोक्ने गर्छन् । चमेरामाथि विगत कैंयौं वर्षदेखि गहन अध्ययन गर्दै आएका, व्याट वुमेनको उपाधि पाएका, चमेराजन्य भाइरसका मामिलामा संसारकै सबैभन्दा अग्रणी मानिने चीनका भाइरोलोजिस्ट सी झेङलीका भनाइलाई विश्वास गर्ने हो भने त अहिले महामारी फैलाइरहेका भाइरसहरु त केही होइन, भविष्यमा चमेरामा पाइने अन्य थुप्रै भाइरसहरुले संसारमा ठूलो र भयानक महामारी ल्याउन सक्ने छ ।
आखिर चमेरामा नै चाहिँ यतिविघ्न भाइरसहरु किन हुन्छन् त ?
यो प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा विश्व वैज्ञानिक जगत्ले लामो समयदेखि अध्ययन अनुसन्धानहरु गर्दै आइरहेको छन् । सोही सिलसिलामा विभिन्न अवधारणाहरु प्रचलित पनि छन् ।
एउटा अवधारणाअनुसार, चमेरामा धेरै भाइरसहरु देखापर्नुृको मूल कारण ठूलो समूहमा बस्ने उसको बानी पनि हो भनी मानिएको छ ।
चमेरा ठूलो समूहमा बस्न रुचाउँछ । एउटै समूहमा पनि करोडौं संख्यामा चमेराहरु हुने गर्छन् । चमेराहरु पनि थरिथरिका हुन् गर्छन् तर उनीहरुको मुख्य समानता भनेकै समूहमा बस्नु हो । त्यसरी समूहमा बस्ने हुनाले चमेरामा भाइरस सजिलै फैलिने गर्छ । त्यो फैलिने क्रम एउटै प्रजातिका चमेराहरु बीचमा मात्रै हैन, प्रजाति–प्रजातिका बीचमा फैलिने गर्छ । ध्यानयोग्य कुरा के छ भने, भाइरसको घर नै भएपनि भाइरसको संक्रमणले अधिकाशतः चमेराहरुलाई कुनै नोक्सानी गर्दैन, उनीहरुमा प्राकृतिक रुपमा नै अधिकांश भाइरसहरुका विरुद्ध प्रतिरोधी क्षमता विकसित भइसकेका हुन्छन् । फेरि उनीहरु शिकारको खोजीमा टाढा टाढासम्म उड्ने र मानववस्तीको अनियन्त्रित विस्तारले चमेराहरुको वासस्थानसम्म मानवीय गतिविधिहरु बढ्ने क्रमले चमेराबाट घरपालुवा पशुहरु, फलफूलहरु र स्वयं मानिसमा समेत भाइरसको संक्रमण सर्ने क्रम बढेर गएको हो ।
चमेरा ठूलो समूहमा बस्न रुचाउँछ । एउटै समूहमा पनि करोडौं संख्यामा चमेराहरु हुने गर्छन् । चमेराहरु पनि थरिथरिका हुन् गर्छन् तर उनीहरुको मुख्य समानता भनेकै समूहमा बस्नु हो । त्यसरी समूहमा बस्ने हुनाले चमेरामा भाइरस सजिलै फैलिने गर्छ । त्यो फैलिने क्रम एउटै प्रजातिका चमेराहरु बीचमा मात्रै हैन, प्रजाति–प्रजातिका बीचमा फैलिने गर्छ ।
सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो, उड्ने भए पनि चमेरा एउटा स्तनधारी जीव हो । स्तनधारी जीवले ठूलो मात्रामा शक्ति पैदा नगरी उड्न सक्दैन । त्यस क्रियामा उसले ठूलो मात्रामा रियाक्टिभी विकारहरु पनि उत्पादन गरिरहेका हुन्छन् । ती रियाक्टिभ विकारहरुले हाम्रो डीएनएलाई नष्ट गर्ने क्षमता राख्छ । त्यसदौरानमा उनीहरुले आफ्ना भाइरसप्रतिरोधी विशेष कोषहरुलाई पनि विकास गरिरहेका हुन्छन् जसले उनीहरुलाई भाइरसबाट जोगाउने काम गरिरहेको हुन्छ । यही विशिष्टताका कारण खतरनाक भाइरसहरु बोकिरहेका चमेरालाई चाहिँ भाइरसले खासै असर गरिरहेको हुँदैन ।
भाइरस बाँच्नको लागि एउटा निश्चित तापक्रमको जरुर पर्छ । सामान्यतः त्यो भनेको एउटा मानिसको शरीरको तापक्रम अर्थात् ३७ डिग्री सेन्टिग्रेटको आसपास हुने गर्छ । त्योभन्दा धेरै तापक्रम हुँदा त्यो मर्ने गर्छ । चमेराले उड्नेक्रममा उसको शरीरको आन्तरिक तापक्रम बढेर ४० डिग्री सेन्टिग्रेड आसपास हुन जान्छ, जुन कतिपय भाइरसका लागि प्रतिकूल हुने गर्छ, अर्थात् त्यो तापक्रममा भाइरस बाँच्न सक्दैन, मरेर जान्छ । तर कतिपय भाइरसहरुले चाहिँ त्यो तापक्रमलाई पनि सहने क्षमता विकास गरेको हुन्छ । त्यो भनेको एउटा मानिसलाई ज्वरो आए बराबरको तापक्रममा पनि बाँच्न सक्छ । त्यसले चमेरो आफैंलाई त भाइरस प्रतिरोधी बनाएकै हुन्छ, स्वयं भाइरसलाई पनि मानवविरुद्ध प्रतिरोधी समेत बनाउन जान्छ ।
चमेराको लामो जीवन र भाइरस प्रतिरोधी क्षमताको रहस्य
एक मात्र उड्ने स्तनपायी जीवको रुपमा रहेको चमेरोले उडेको बेलामा आफ्नो खाना पचाउने र त्यसलाई शक्तिमा बदल्ने क्रिया ९mभतबदयष्अि० लाई बढाएको हुन्छ । यो क्रियाको दर जमीनमा दगुरिरहेको एउटा उत्रै साइजको मुसाप्रजातिको जीवको भन्दा झन्डै दोब्बर हुने गर्छ ।
सामान्यतः तीब्र शारीरिक गतिविधि र उच्च पचाउने तथा शक्तिमा रुपान्तरण गर्ने प्रक्रियाको दौरानमा फ्रि र्याडिकलहरु र रियाक्टिभ मोलिक्युल्स थुप्रिने गर्छ । त्यसले गर्दा शरीरमा कोषहरु नष्ट हुने प्रक्रिया पनि बढी नै हुने गर्छ । तर उड्ने कामलाई सम्पनन गर्नको लागि चमेराले त्यस्ता फ्रि र्याडिकल्स तथा रियाक्टिभ मोलिक्युल्सलाई प्रभावकारी ढंगले सफाइ गर्नका लागि विशेष शारीरिक प्रणालीको विकास गरेको हुन्छ ।

यसरी कुनै पनि किसिमका इन्फ्लेमेसनका कारण उत्पन्न हुने हानिकारक मोलेक्युल्सलाई सफाइ गर्ने क्षमताकै कारण चमेराको आयु पनि तुलनात्मक रुपमा धेरै बढी हुने गर्छ । मुटुको चाल तीब्र हुने र चाँचाँडो पाचनप्रक्रिया सम्पन्न गर्ने साना आकारका प्राणीहरुको आयु कम हुने गर्छ । त्यसको विपरीत मुटुको चाल तथा प्राचन प्रक्रिया अलि ढिलो हुने ठूला प्राणीहरुको आयु चाहिँ अलि बढी हुने गर्छ । यसो हुनुको कारण तीब्र मुटुको चाल र छिटो खाना पचाउने प्रक्रियामा उत्पन्न हुने हानिकारक फ्रि र्याडिकल्स नै हो । तर चमेरा यो कुराको अपवाद जस्तै हुन्छ । एउटा चमेराको आयु उस्तै आकारको अर्को स्तनधनरी प्राणीको आयुभन्दा निक्कै बढी हुने गर्छ । कुनै कुनै चमेरा ४० वर्षसम्म पनि बाँच्ने गर्छ, जबकि उत्रै आकारको एउटा मुसा प्रजातिको स्तनपायी जीव २ वर्षसम्म मात्रै बाँच्न सक्छ ।
थुप्रै चमेराहरुको प्रतिरोधी प्रणालीमा इन्टरफेरेनो–अल्फा नामक अति चनाखो सन्देशवाकह मोलेक्युल हुने गर्छ, जसले भाइरसले अतिक्रमण गर्नुपूर्व नै अन्य कोषहरुलाई ‘युद्धका लागि तयार हुन’ सूचना दिने गर्छ । यही कारण नै चमेरामा थुप्र घातक भाइरस हुँदा हुँदै पनि त्यसले स्वयं चमेरालाई भने खासै नोक्सानी गर्न सक्दैन ।
सम्भवतः यसरी कुनै पनि इन्फ्लेमेसनलाई पचाउन सक्ने चमेराको क्षमताले भाइरसको विरुद्ध इम्युन सिस्टमले गर्ने प्रतिरोधको दौरानमा पैदा हुने इन्फ्लेमेसनलाई पनि सहजै पचाउन सक्छ । फेरि थुप्रै चमेराहरुको प्रतिरोधी प्रणालीमा इन्टरफेरेनो–अल्फा नामक अति चनाखो सन्देशवाकह मोलेक्युल हुने गर्छ, जसले भाइरसले अतिक्रमण गर्नुपूर्व नै अन्य कोषहरुलाई ‘युद्धका लागि तयार हुन’ सूचना दिने गर्छ । यही कारण नै चमेरामा थुप्र घातक भाइरस हुँदा हुँदै पनि त्यसले स्वयं चमेरालाई भने खासै नोक्सानी गर्न सक्दैन ।
युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया, बेर्केलेको एउटा अधययनले देखाएअनुसार, चमेराको अत्यन्तै बलियो रोग प्रतिरोधी क्षमताले भाइरसहरुलाई चाँचाँडो उत्पादन हुन उत्प्रेरित गर्छ । ती भाइरसहरुले औसत वा कमजोर रोग प्रतिरोधी क्षमता भएका मानिस लगायतका स्तनधारीहरुलाई सजिलै स.क्रमित गर्छ र खतरनाक महामारीहरुलाई निम्त्याइदिन्छ ।
केही चमेराहरुमा भाइरसहरुका विरुद्ध अत्यन्तै बलियो रोग प्रतिरोधी क्षमता विकसित भएको पाइन्छ । त्यसमा मानिसलाई संक्रमित गराउने खतरनाक भाइरस बोक्ने चमेराहरु पनि पर्दछन् । यी चमेराहरुमा हुने भाइरस संक्रमणका विरुद्ध चमेराका प्रतिरक्षा प्रणालीले कोषबाहिर नै छेकिदिन्छ । यसले चमेरालाई त त्यो भाइरसबाट संक्रमित हुनबाट जोगाउँछ, तर त्यसले भाइरसलाई प्रतिरक्षा प्रणालीले छेक्नुभन्दा अगावै आश्रित कोषभित्रै तीब्र गतिमा पुनरुत्पत्ति हुन पनि उत्प्रेरित गर्ने गर्छ ।
यो विचित्रको स्थितिले चमेरालाई चाँचाँडो संख्या बृद्धि गर्ने र अत्यन्तै संक्रामक भाइरसहरुको संग्रहस्थलमा परिणत गरिदिन्छ । चमेरा आफैंले ती भाइरसहरुलाई सजिलै सहन र पचाउन सक्छ तर जब ती भाइरसहरु रोग प्रतिरोधी क्षमता तुलनात्मक रुपमा कमजोर रहेका अन्य प्राणी वा मानिसमा सर्छ, त्यसले नयाँ आक्षित प्राणीको कोषमाथि अतयधिक बृद्धि भएर आतंक मच्चयाउँछ, मृत्युदर बढाइदिन्छ ।
सामान्यतः चमेराले मानिसमा सोझै भाइरस सार्दैन !
रोचक कुरा के छ भने, सामान्यतः चमेराले मानिसमा सोझै भाइरस सार्दैन । चमेरामा पाइने भाइरस मानिसमा अरु कुनै प्राणीहरुमार्फत् चाहिँ सर्ने गरेको पाइन्छ । उदाहरणको लागि, सार्स रोग लगाउने कोरोनाभाइरस एशियाई पाम सिभेट ९० नाम गरेको जनावरबाट मानिसमा सरेको थियो । त्यसैगरी, मेर्स नाम गरेको कोरोनाभाइरसकै अर्को प्रजातिबाट लाग्ने रोग ऊँटबाट मासिनमा सरेको थियो । त्यसैगरी, इबोला गोरिल्ला र चिम्पान्जबिाट, निपाह सुँगुरबाट, हेन्ड्रा घोडाबाट र मारवर्ग अफ्रिकन हरियो बाँदरबाट सरेको थियो । अहिले विश्वव्यापि रुपमा कोभिड–१९ को महाव्याधि फैलाउने सार्स–कोभ–२ भाइरस पनि सोझै चमेराबाट मानिसमा सरेको नभई पेन्गुलिन (सालक) हुँदै मानिसमा सरेको विश्वास गरिन्छ । जे होस्, ती भाइरसहरु चमेराबाट जनावर हुँदै मानिसमा सर्ने क्रममा झनै संक्रामक र घातक बनेको हुन्छ ।
रोचक कुरा के छ भने, सामान्यतः चमेराले मानिसमा सोझै भाइरस सार्दैन । चमेरामा पाइने भाइरस मानिसमा अरु कुनै प्राणीहरुमार्फत् चाहिँ सर्ने गरेको पाइन्छ । अहिले विश्वव्यापि रुपमा कोभिड–१९ को महाव्याधि फैलाउने सार्स–कोभ–२ भाइरस पनि सोझै चमेराबाट मानिसमा सरेको नभई पेन्गुलिन (सालक) हुँदै मानिसमा सरेको विश्वास गरिन्छ । जे होस्, ती भाइरसहरु चमेराबाट जनावर हुँदै मानिसमा सर्ने क्रममा झनै संक्रामक र घातक बनेको हुन्छ ।
के चमेरा मानवका शत्रु नै हुन् त ?
धेरैलाई लाग्न सक्छ, यति खतरनाक भाइरसहरुको खानी चमेराको मानिसलाई के काम ! यसको उत्तर थाहा पाउन चमेराले मानवजातिमाथि लगाउने गुणहरुको बारेमा पनि थाहा पाउनु जरुरी हुन्छ । वास्तवमा, चमेराले मानवजातिका लागि अत्यन्तै हानिकारक मानिने कीरा फट्यांगहरु खाने गर्छन् । त्यसरी उसले प्रकृतिमा सन्तुलनको वातावरण कायम गर्ने भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ । चमेरा नहुँदो हो त संसारमा कीरा फट्यांग्राहरुको प्रकोप अकल्पनीय ढङ्गले बढेर जान्थ्यो । त्यसैगरी, चमेराले परागसेचनको काम पनि गरिरहेको हुन्छ । त्यसले गर्दा चमेराले थुप्रै अन्नबाली, फलफूल तथा बोटविरुवाहरु उम्रन, हुर्कन र फल्न–फुल्नमा पनि सहयोग गरिरहेको हून्छ ।
चमेरा नहुँदो हो त संसारमा कीरा फट्यांग्राहरुको प्रकोप अकल्पनीय ढङ्गले बढेर जान्थ्यो । त्यसैगरी, चमेराले परागसेचनको काम पनि गरिरहेको हुन्छ । त्यसले गर्दा चमेराले थुप्रै अन्नबाली, फलफूल तथा बोटविरुवाहरु उम्रन, हुर्कन र फल्न–फुल्नमा पनि सहयोग गरिरहेको हून्छ ।
चमेराको अर्को उपयोगी पक्ष भनेका भाइरस तथा रोगप्रतिरोधी यसको क्षमता पनि हो । यसको अध्ययनबाट मानिसले विभिन्न घातक रोगहरुबाट कसरी बच्ने भन्ने कुरा पनि सिक्न सक्छौं ।
फेरि मानिसलाई सताउने भाइरसहरुको सबैभन्दा ठूलो स्रोत चमेरा हैन, मानिस आफैं हो । मानिस जातिले जीवजन्तुहरुको प्राकृतिक वासस्थानको अन्धधुन्ध विनाश गर्नु अहिले विभिन्न भाइरसहरुको महामारी फैलिनुका कारणहरुमध्येका प्रमुख कारण हो ।
चमेराले सोझै मानिसमा आएर भाइरस सार्ने होइन । वास्तवमा, चमेराको वासस्थानसम्म मानिसहरुको बस्ती बढ्दै जाँदा चमेराबाट यी भाइरसहरु मानिसमा सर्ने क्रम बढेको हो । उदाहरणको लागि, निपा भाइरसको संक्रमण फैलिनुको एउटा प्रमुख कारण पनि मलेशियामा चमेराको वासस्थान छेउछाउसम्म मानव बस्ती फैलिँदै जानु पनि हो भन्ने मानिन्छ । त्यसै गरी, अस्ट्रेलियामा हान्ड्रा भाइरसको संक्रमण देखापर्नुृको कारण पनि मानव वस्तीको अनियन्त्रित विस्तारले चमेराको वासस्थानलाई विथोल्नु पनि मानिएको छ ।
साइन्सडेली, न्यूयोर्क टाइम्स, हेल्थकेयर इन अमेरिका, साइन्सन्यूज
मकवानपुर/हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर–२ मा रहेको शिद्धार्थ माध्यमिक बिद्यालयमा स्थापना गरिएको सूचना प्रबिधि प्रयोगशाला र बिज्ञान प्रयोगशाला स्थापना गरिएकाे छ । बुधबार हेटाडा उपमहानगरपालिकाका मेयर हरिबहादुर महतले दुवै प्रयोगशालाको उद्घाटन् गरे सँगै प्रयाेगशाला सञ्चालनमा अाउने भएकाे हाे ।
उद्घाटन् पछी मेयर महतले अव सामुदायिक बिद्यालयहरु परमपरागत ढंगले भन्दा पनि प्रविधिमा केन्द्रीत रहेर अध्यापन गराउनुपर्ने वताउनुभयो । प्रविधिको प्रयोग गर्ने बिद्यालयलाई स्थानीय सरकारले सहयोग गर्ने वताउनुभयो ।
नेपाल दुरसञ्चार प्राधिकरणको सहयोगमा निर्माण भएको सूचना प्रविधि प्रयोगशालामा २५ लाखको सहयोगमा २४ वटा कम्प्युटर, प्रिन्टर लगायतका सामाग्री राखिएको छ । यसैगरी बिज्ञान प्रयोगशाला निर्माणका लागि बागमती प्रदेश शिक्षा निर्देशनालय हेटौंडाले १० लाख रुपैयाँ, सीटीइभीटीले ५ लाख रुपैयाँ र हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले ४ लाख रुपैयाँ सहयोग गरेको शिद्धार्थ मावि बिद्यालय व्यावस्थापन समितिका अध्यक्ष मधु बजगाईले वताउनुभयो । दुवै ल्यामा कक्षा ६ देखि १२ कक्षा सम्मका बिद्यार्थीलाई राखेर सिकाइने छ ।

बिद्यालयका अध्यक्ष मधु बजगाइको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा शिक्षा इकाइ मकवानपुरका प्रमुख लिला गौतम, डीएलपीआइयु शिक्षाका प्रमुख बद्रीबहादुर पाठक, नेपाल पत्रकार महासंघ मकवानपुरका अध्यक्ष हरि हुमागाई, बिद्यालयका प्रधानध्यापक मोहन प्रसाद शर्मा, बिद्यालयका शिक्षकहरु सागर प्रसाद खतिवडा, गणेश प्रसाद हुमागाई लगायतकाको सहभागिता रहेको थियो ।
काठमाडौं । नेकपाका युवा नेता ठाकुर गैरे तत्कालीन एमाले हुँदै हालको नेकपाको राजनीतिमा केपी ओलीका स्थायी प्रतिपक्ष हुन् । तर, अहिले ओलीलाई दुवै पदबाट हटाउन खोजिएका बेला गैरे भने यस्तो निर्णय केही नेता मात्रै रहेको कमिटीबाट होइन, केन्द्रीय कमिटीमा छलफल हुनुपर्ने पक्षमा उभिएका छन् ।
पछिल्लो समय पार्टी विभाजनकै तहमा पुग्न लागेपछि एकताको पक्षमा रहेका केन्द्रीय सदस्यहरुसहित कार्यकर्ताहरुले पार्टी केन्द्रीय कार्यालय धुम्बाराहीमा धर्ना दिइरहेका छन् । ठाकुर गैरेकै पहलमा केन्द्रीय कमिटी बैठक माग गर्दै हस्ताक्षर अभियान पनि चलिरहेको छ ।
आखिर स्थायी कमिटी बैठक चलिरहेका बेला केन्द्रीय कमिटी बैठक किन चाहियो ? यसै सन्दर्भमा केन्द्रित रहेर नेकपा केन्द्रीय सदस्य गैरेसँग गरेको कुराकानी :
स्थायी कमिटी बैठक बसिरहेका बेला केन्द्रीय कमिटी बैठक माग्दै हस्ताक्षर अभियान चलाउनुको अर्थ के हो ? स्थायी कमिटीले गर्ने निर्णय मान्य हुँदैन भन्ने हो ?
खास गरी यो बैठकमा पार्टी अध्यक्ष र प्रधानमन्त्रीको दुवै पदबाट राजीनामाको माग भयो भन्ने समाचार जब बाहिर आयो, त्यसपछि देशभरि जबर्जस्त सन्देश गयो कि अब नेकपा सग्लो रहँदैन । हामीलाई देशभरिबाट यति धेरै टेलिफोन आए, पार्टी फुट्ने भयो भन्ने आतंक सिर्जना भयो । सबैतिरबाट यो पार्टीको एकता बच्नुपर्छ भन्ने दबाब आयो । हामीले सोच्यौं कि अब यो संकटको बेलामा केन्द्रीय कमिटी बैठक चाहिन्छ ।

भनेपछि, ओलीलाई दुवै पदबाट हटाउँदा पार्टी फुट्छ भनेर केन्द्रीय कमिटीमा जाउँ भनेको हो ?
त्यो त २० जना स्थायी कमिटी सदस्यहरुले हस्ताक्षर गरेर बुझाएदेखि नै एकखालको हल्ला त चलेकै थियो । हटाउन खोजियो भन्ने हल्ला त छँदै थियो । त्यसपछि अध्यादेश प्रकरणले अर्को हल्ला सिर्जना भएको थियो । त्यसमाथि फेरि प्रधानमन्त्रीले मदन भण्डारीको जन्मजयन्तिको भाषणमा जे कुरा बोल्नुभयो, त्यसले अर्को हल्ला जन्मियो ।
स्थायी कमिटी बैठकमा दुवै पदबाट छाड्नुपर्ने भन्ने एजेण्डा प्रस्तुत भयो भनेपछि अब पार्टी एउटै रहँदैन भन्ने सन्देश गयो । त्यसपछि हामी केही केन्द्रीय सदस्यहरुले तत्काल सल्लाह गर्यो नेकपाको एकता टुट्नुपर्ने कारण के छ त ? सिद्धान्त, विचार, कार्यक्रम, लक्ष्य उद्देश्य कुनै पनि कोणबाट हेर्दा नेकपा फुट्नुपर्ने कारण देखिएन । यो पदीय हिसाबको बहस भयो । को कुन पदमा बस्ने, कसले के पाउने ? कसले के नपाउने भन्ने कुरामा आधारित भएर पार्टीको विभाजनको तहमा पुग्नु भनेको निकै गम्भीर कुरा हो ।
यति गम्भीर विषय ९ जना वा ४४ जनाको कमिटीले होइन, महाधिवेशनपछिको सर्वोच्च निकाय ४४१ जनाको केन्द्रीय कमिटीमा छलफल हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो मान्यता हो र हामीले बैठक माग गरेका हौं ।
केन्द्रीय कार्यालयमा धर्ना पनि बस्नुभयो नि, किन ?
पार्टी विभाजन हुन लाग्यो भनेपछि हामीसँग अरु उपाय थिएन । तत्काल मुख्य नेताहरुलाई भेटेर कुरा राख्ने पहुँच पनि पनि भएन । अनि केन्द्रीय कार्यालयमा केही साथीहरु सल्लाह गरेर विभाजनको विपक्षमा धर्ना बसेको हो । देशभरिका कार्यकर्ताको, जनताको आवाजलाई हामीले त्यो धर्नामार्फत प्रकट गरेका हौं ।
हामीले धर्ना दिइरहँदा स्थायी कमिटी बैठक बस्ने र नेताहरुले स्थगित गर्ने क्रम चलिरह्यो । एकातिर विधि, पद्दति र प्रणालीबाट निर्णय हुनुपर्छ भन्ने, अर्कोतिर यो त दुईटा नेताको सहमतिमा एकता भएको हो बचाउने हो त्यही सहमतिले बचाउने हो र तोड्ने हो भने पनि त्यही सहमतिले तोड्ने हो भन्नेजस्तो बहस चल्यो ।
यति ठूलो विषयमा ४४ जना बसेर निर्णय गर्न पाइन्छ र ? भन्ने बहस पनि हाम्रोबीचमा चल्यो । अहिले तत्काल महाधिवेशन सम्भव छैन । आज पार्टी सदस्य को हो भन्ने पनि थाहा छैन । कति पार्टी सदस्य हो भन्ने पनि रेकर्ड छैन ।
त्यसो हो भने यो अवस्थामा सर्वोच्च निकाय केन्द्रीय कमिटी हो । मान्छेलाई हटाउन पनि सक्ने र राख्न पनि सक्ने अधिकार उसैलाई छ । स्थायी कमिटीले समाधान निकाल्यो, नेताहरुबीच समझदारी निस्कियो भने ठिकै छ ।
यदि यो बैठक बसेर निर्णय गर्न पनि नसक्ने र सहमति गर्न नसक्ने हो भने दुई नेताको असहमतिका नाममा सिंगो पार्टी अनिर्णयको बन्दी बनेर बस्न मिल्छ कि मिल्दैन ? त्यो अनिर्णयको बन्दीको निकास कसले गर्ने ? त्यो भनेको पार्टीको सर्वोच्च निकाय केन्द्रीय कमिटीले गर्नुपर्छ भनेर त्यसको बैठक माग गरेका हौं ।
केन्द्रीय कमिटीमा गएर चाहिँ पार्टी विभाजन भए पनि होस् ?
केन्द्रीय कमिटीका सदस्य प्रत्यक्षरुपले स्थानीय तहका कार्यकर्तासँग जोडिएका छन् । प्रत्यक्षरुपमा जनता र जनप्रतिनिधिसँग जोडिएका छन् । उनीहरु पार्टी बिभाजनको विपक्षमा छन् । केन्द्रीय कमिटीको दुई तिहाईभन्दा बढी शक्ति एकताको पक्षमा भएकाले त्यहीँ जाउँ भनेको हो ।
अहिले केपी ओली सबै कमिटीमा अल्पमतमा परेको र अर्को पक्षले प्रधानमन्त्रीबाट हटाउने भनिरहेको अवस्था छ । हटाइए वा बहुमतले निर्णय गरेमा केपी ओलीले पार्टी फुटाउने नै हो भने जुन कमिटीमा गए पनि त्यो खतरा त रह्यो नि होइन र ?
अहिले चर्चामा रहेको प्रधानमन्त्रीले जिम्मेवारी छाड्नुपर्छ भन्ने कुरा बैठकमा प्रस्तुत भयो भन्ने हामीले सुनेका छौं । त्यो कुरा केन्द्रीय कमिटीमा त आएको छैन । त्यसकारण आज त्यो प्रश्नमा पनि के गर्नुपर्ने हो ? हट्नुपर्छ र हट्नुहुन्न भन्ने कुराको तर्क के हो ? त्यो केन्द्रीय कमिटीका सदस्यहरुले सुन्न पाउनुपर्छ । केन्द्रीय कमिटीले यस विषयमा के गर्दा समाधान हुन्छ र पार्टी एकता पनि कायम रहन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ ।
त्यो निष्कर्ष त स्थायी कमिटीले पनि निकालेरै निर्णय गर्ला नि ?
स्थायी कमिटीको त बैठक नै भएको छैन, त्यहाँ के निकास निस्कन्छ हेर्न बाँकी छ । तर, मलाई लाग्छ, स्थायी कमिटी होइन, केन्द्रीय सचिवालयले पनि यसबारे धारणा बनाएको छैन । त्यसले एउटा प्रस्ताव पनि बनाएको छैन । केन्द्रीय सचिवालयको प्रस्ताव के हो ? सिधै स्थायी समितिमा आएको छ कुरा ।

त्यसकारण, ४४ जनाको सानो फोरममा यत्रो गहन विषय छलफल गर्दा त्यसले निकाल्ने निष्कर्ष सबै पार्टी पंक्तिले स्वीकार गर्छ त ? यो प्रश्न त उठ्छ । त्यस्तो लाग्नेहरुले केन्द्रीय कमिटीमा म जाँचिनु चाहान्छु, केन्द्रीय कमिटीको निर्णय मान्छु भन्न पनि त पाउने भए ।
तपाईहरुको धर्नामा केपी ओली पक्षधर केन्द्रीय सदस्यहरु देखिएका छैनन्, बैठक बोलाउनुपर्छ भन्ने हस्ताक्षरमा उनीहरु सहभागी छन् कि छैनन् ?
धर्नाचाहिँ हामी आठ दशजना केन्द्रीय सदस्यहरुले स्वस्फूर्त रुपमा आह्वान गरेका हौं । कसैलाई फोन, म्यासेज गरेका छैनौं । अबचाहिँ केन्द्रीय कमिटीका सदस्यहरुलाई आग्रह गरिरहेका छौं । हामीले यसमा प्रष्ट भनेका छौं, हाम्रो पार्टीका कुनै पनि सिनियर नेताहरुको पक्षधरता यसपटक हामीले लिएका छैनौं ।
मैले यो साँच्चिकै भनेको हो, हाम्रा लागि सबै नेताहरु समान हो । हामीले सहमति गर्नुस, सहमति भए राम्रो हो तर सहमति हुनै सकेन भने पार्टी अनिर्णयको बन्दी नबनोस् भनेका छौं । कमिटी प्रणालीमा नेताहरु जानुस् भनेको हो । अहिले केन्द्रीय कमिटीको बैठक माग गरौं भनेर साथीहरुसँग छलफल र सम्पर्क गर्दा सबैको सकारात्ममक जवाफ पाएका छौं ।
नेकपाको विवाद हेर्दा नेताहरुको व्यवस्थापन मुख्य समस्या देखियो, दुई अध्यक्षको समझदारीबाहेक अल्पमत बहुमतमा जान मिल्दैन भन्ने तर्क पनि आएका छन्, यस्तो अवस्थामा कमिटीहरुले निर्णय लिन सक्छन् ?
यो तपाईले सही प्रश्न उठाउनुभयो । पार्टी एकतापछि केन्द्रीय कमिटी बनेर एकता घोषणा हुँदा २०७५ जेठ ३ गते हामी ३ महिनामा संगठनको एकीकरण गरिसक्छौं भनियो । त्यतिबेलै एउटा बिरोधाभास आएको थियो ।
हामीले जिल्ला प्रदेशदेखि स्थायी तहसम्मका कमिटीहरुको एकीकरण बिधिबाट गर्नुस, व्यक्ति छान्ने प्रक्रियामा नजानुस् भन्यौं । विधि र मापदण्ड बनाउँदा एकीकरण सहजरुपमा टुंगिन्छ, व्यक्ति छान्न हिँड्दा न तपाईहरुको इज्जत बच्छ, एकीकरणनै हुन्छ भनेकै हो ।
तपाईले भनेजस्तै दुई नेताको सहमति र खासखास नेताहरुको लेनदेनमा जिल्ला कमिटीहरु बन्ने प्रक्रिया शुरु भयो । त्यसले ठूलो विवाद पैदा गर्यो । धेरै महिनापछि सामान्य विधि बनेर जिल्ला कमिटीसम्मको निकास दियो । तर, त्यही विधि नबनेका कारण आज पनि एकीकरणका धेरै काम हुन बाँकी छन् ।
यहीँनेर केन्द्रीय कमिटी बैठक किन चाहियो भने, यसअघिको केन्द्रीय कमिटी बैठकले गरेका निर्णय किन कार्यन्वयन भएनन् भनेर प्रश्न गर्नुपर्नेछ । अहिले पनि निश्चित नेताहरुको लेनदेनमा यो कुरा टुंगियो भने यसले फेरि पनि निकास दिन्न । नेताहरुको समझदारी हुनुपर्छ म त्यसको पक्षमै छु ।
उहाँहरुको बीचमा सहमति जरुरी छ छ । तर फेरि पनि कमिटीबाट निर्णय गरेर जान सकिएन भने उहाँहरुबीच लेनदेनकै सम्झौता भएपनि त्यसले गति दिदैन । दुईटा अध्यक्षबीचको समझदारी जे भए पनि त्यसलाई केन्द्रीय कमिटीमा, स्थायी कमिटीमा छलफल गराएर निर्णय हुनुपर्छ ।अब केन्द्रीय सदस्यहरु गुट बनाएर विवेकहीन हुने छैनन् । म आग्रह गर्छु कि बलेको आगोमा घिउ नथपौं, समाधानका लागि आ–आफ्नो ठाउँबाट मध्यमार्गी भूमिका निर्वाह गरौं ।केन्द्रीय कमिटीको बहुमतले अध्यक्षलाई हटाउन सक्छ कि सक्दैन ?
त्यो व्यवस्था छ । तर, त्यो अन्तिम विकल्प हो । केन्द्रीय कमिटी भनेको सर्बोच्च निकाय हो । हामीले विधान मै बहुमतको निर्णय, अल्पमतले मान्नुपर्नेछ भन्ने उल्लेख गरेकै छौं । केही समयअघि सचिवालयकै बैठकमा माधवकुमार नेपालले नोट अफ डिसेन्ट लेख्नुभयो, तर निर्णय मान्नुभयो नि ।
तर, विधानमै महाधिवेशनसमेत सहमतिकै आधारमा गर्ने पनि त भनिएको छ नि होइन र ?
त्यो स्पिरिट हो र त्यसलाई म सम्पूर्ण रुपले स्वीकार पनि गर्छु । त्यो स्पिरिट कायम हुनुपर्छ । तर यदि कुनै पनि हिसाबले दुईटा अध्यक्षको बीचमा सहमति हुन सकेन भने, पार्टी सकियो त ? यसको बिधान केही काम लाग्दैन ? कमिटी प्रणाली केही काम लाग्दैन ? उहाँहरु दुई अध्यक्षभन्दा बिधान सानो हो ? हाम्रो संगठनात्मक पद्दति सानो हो ? यसमा सोचौं न ।
मेरो लागि केपी ओली र प्रचण्ड उत्तिकै आदरणीय हुनुहुन्छ र म कुनै एकको पक्षमा छैन अहिले । उहाँहरुले हिजो के समझदारीका आधारमा पार्टी एकता गर्नुभयो ? आज किन उहाँहरुबीच समस्या भयो ? उहाँहरुले कि त भन्न सक्नुपर्छ–हिजो हामीले पार्टी एकता गरेर गलत गरेका थियौं ।
आज दुईटा पार्टीलाई एकताबद्ध गरेर दुई तिहाईको जनमत बोक्ने नेताहरुले सानातिना कुरामा विभाजन गर्नुहुन्छ त ? उहाँहरु त भन्नुहुन्छ नि हामी नमिलेको भए एकीकरण सम्भव थिएन । उहाँहरुले भनेको हुनाले त्यसलाई हामीले मानेका छौं । त्यसैले उहाँहरुले हामीलाई सग्लो पार्टी दिएर बिदा हुनुपर्छ ।
केपी ओलीले हट्नैपर्ने के अपराध गरे ?
त्यो त बैठकले जान्नुपर्ने विषय हो । स्थायी समितिका नेताहरुले विवेक शून्य भएर निर्णय गर्छन् भन्ने मलाई लाग्दैन । हामी केन्द्रीय सदस्यहरुको चाहना पनि त्यही हो । हामीले त्यति उत्साहका साथ सम्पन्न गरेको केन्द्रीय कमिटीका निर्णयहरु किन लागु भएनन् ? हामीले बजारमा सुनेका तमाम कुराको कारण सोध्न पनि केन्द्रीय कमिटी बैठक माग गरेका हों ।
केन्द्रीय कमिटीको निर्णय कार्यन्वयन त कार्यकारी अध्यक्षको हैसियतले प्रचण्डले गरेको भए पनि त हुन्थ्यो नि होइन ?
व्यक्तिगतरुपमा म कुनै नेताविशेषलाई आरोप वा समर्थन गर्न चाहान्न । केन्द्रीय कमिटीको निर्णय कार्यन्वयन गर्ने निकायका रुपमा सचिवालय र स्थायी कमिटीलाई जान्दछु । त्यसको नेतृत्वको हिसाबले दुई अध्यक्षलाई जान्दछु । त्यसको जिम्मा उहाँहरुले लिनुपर्छ । अहिले हामी जो धर्नामा बसिरहेका छौं, अर्थात सिनियर लिडरशीप बाहेक केन्द्रीय कमिटीका सदस्यहरु आज कसैको पक्षधरतामा लिएर बोल्नुपर्ने वा कुनै नेताबाट प्रभावित हुनुपर्ने अवस्था छैन ।
म एउटा कुरा ग्यारेन्टी गर्छु, अब केन्द्रीय सदस्यहरु गुट बनाएर विवेकहीन हुने छैनन् । म आग्रह गर्छु कि बलेको आगोमा घिउ नथपौं, समाधानका लागि आ–आफ्नो ठाउँबाट मध्यमार्गी भूमिका निर्वाह गरौं ।
अहिले समस्याको निकास पनि त प्रधानमन्त्री एवं अध्यक्ष केपी ओलीले नै दिनुपर्ला नि होइन ?
आज सिंगो देशले र पार्टीले उहाँलाई मानेको छ । दुईटा अध्यक्ष बनाउँदा पनि पहिलो अध्यक्ष उहाँलाईनै मानेको छ । उहाँ सम्माननीय प्रधानमन्त्री हो । त्यसकारण बढी जिम्मेवारी उहाँकै छ । तर, यसको अर्थ प्रचण्डको त्योभन्दा कम हो, माधव नेपाल झलनाथको त्यो भन्दा कम हो भनेर पनि बुझ्न जरुरी छैन । नेताहरुले सामुहिकरुपमै सोचिदिए हुन्थ्यो ।
नेकपाको शीर्षनेतृत्वमा पटक–पटक जुन विवाद देखिन्छ, यसको जड तपाई के देख्नुहुन्छ ?
यसको मूल जड भनेको पार्टीभित्रको कार्यविभाजन र राज्यसत्ताको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी प्राप्त गर्ने क्षेत्रमा हो । एकलौटी गर्ने वा निश्चित मान्छेको लेनदेनमा हुने कुरा नै अहिलेसम्मको अविश्वास बेमेलको कारण हो ।
त्यही भएर हामीले शुरुदेखि नै भनेका हौं कि कार्यविभाजनको प्रश्नमा, नियुक्तिको कुरा, जिम्मेवारी बाँडफाँडको प्रश्नमा पार्टीले एउटा विधि र मापदण्ड बनाइयोस् । त्यसभित्र १९/२० होस्, तर ५ लाई लगेर २० लाई पछि पार्नुहुँदैन । अनलाइनखबरबाट
साउन लाग्दैछ । धार्मिक आस्था राख्नेहरुका लागि यो महिना विशेष मानिन्छ । साउनलाई ‘पवित्र महिना’को रुपमा लिने गरिन्छ । त्यही कारण यस अवधिमा शरीरलाई शुद्ध राख्ने, भक्ति-आराधना गर्ने, सात्विक भोजन लिने गरिन्छ । अर्थात साउनमा मासुजन्य वा गरिष्ठ एवं तामासी परिकार त्याग्नु उपयुक्त मानिन्छ । कतिपयले प्याज, लसुन जस्ता खानेकुरा समेत त्याग्ने गर्छन् ।
साउन महिनामा माछामासु त्याग्नु उपयुक्त मानिन्छ ? के यो धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएको कुरा हो ?
खासमा धार्मिक विधी–विधानहरु जीवन पद्धतीसँग जोडिएको छ । साउन महिनामा माछामासु त्याग्नु वा सात्विक भोजन ग्रहण गर्नुको पछाडि पनि खास अर्थ छ ।
वर्षायाम, संक्रमण र पाचन तन्त्र
साउन मध्य वर्षाको सिजन हो । वर्षायाममा संक्रामक रोग फैलने भय उच्च हुन्छ । यसबेला भाइरल ज्वरो, हैजा, मलेरिया, डेंगु, टाइफाइड, जन्डिस, चिकनगुनिया, पेटको संक्रमण, हेपटाइटिस जस्ता संक्रामक रोगले सताउन सक्छ ।
साथसाथै झिंगा, लामखुट्टे, साङ्ला आदिको प्रजनन दर बढ्ने वा फैलने भएकाले यिनै माध्यामबाट विभिन्न संक्रमण सर्ने जोखिम हुन्छ । अर्कोतिर खानेकुरा चाडै सड्ने, गल्ने हुन्छ । लामो समय राखिएको सलाद, बासी खानेकुरा एवं सागपात समेत अस्वस्थ्यकर हुनसक्छ ।
अर्कोतिर वर्षायाममा पिउने पानी दुषित हुन्छ । धेरैजसो स्थानमा दूषित पानीकै कारण हैजा फैलने गर्छ । त्यसैले वर्षायाममा शारीरिक स्वास्थ्य कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण हुन्छ । यतिबेला हामी संक्रामक रोगको चपेटामा पर्न सक्छौं ।
त्यसो त यस वर्षायामको समयमा हाम्रो पाचन यन्त्र पनि कमजोर हुन्छ । खानेकुराहरु पचाउने क्षमतामा ह«ास आउँछ ।
यसरी खानपानकै कारण विभिन्न रोग लाग्ने भय भएकाले साउनमा उपवास वा सात्विक भोजन उपयुक्त हुने देखिन्छ । साउन महिनाको हरेक सोमबारलाई विशेष दिन मानिन्छ र त्यस दिन भगवान शिवको पूजा आराधाना गरिन्छ । यस दिन शरीर शुद्ध गरेर उपवास बस्ने गरिन्छ । यसर्थ यो महिनाभर चार वा पाँच पटकसम्म उपवास बस्ने प्रचलन छ ।
उपवास एक धार्मिक विधान हो । यद्यपि यो पाचन यन्त्रसँग जोडिएको एक वैज्ञानिक विधी पनि हो । उपवासको क्रममा जब हामी कुनैपनि अन्न ग्रहण गर्दैनौं, पाचन यन्त्रले विश्राम पाउँछ । पाचन प्रणाली सुधार्ने एवं बलियो बनाउने प्राकृतिक काइदा हो यो ।
उपवासको क्रममा वा भोकै बस्दा खानेकुराको तलतल लाग्न सक्छ, वेचैनी वा छटपटी हुनसक्छ । त्यसैले यतिबेला आफुलाई भक्ति–आराधनामा लगाइयो भने मन अन्यत्र भड्किदैन । आस्था एवं श्रद्धाले मनलाई शान्त र स्थिर राख्छ । त्यसैले पूजा–आराधना पनि शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको छ ।
अन्धविश्वास कि विज्ञान ?
साउनमा पूजाआजा गर्नु, शारीरिक शुद्धतामा ख्याल गर्नु, सात्विक खानपान अपनाउनु परम्परादेखि चलिआएको विधी–विधान हुन् । यसलाई धर्मसँग जोडिएका कारण कतिपयले अन्धविश्वास भनी तर्क गर्ने गरेका छन् । जबकी यि विधी विधानको पछाडि वैज्ञानिक अर्थ भेटिन्छ ।
वर्षायाममा संक्रामक रोग फैलने र पाचन यन्त्र समेत कमजोर हुने भएकाले यतिबेला सात्विक एवं सुपाच्य खानेकुरामा जोड दिइएको बुझिन्छ ।
माछामासु छाड्नैपर्छ ?
माछामासु छाड्नैपर्छ भन्ने छैन । यद्यपि खानपानमा आवश्यक सर्तकता भने अपनाउनै पर्छ । वर्षायाममा खानेकुरा पोषण भन्दा पनि रोगको स्रोत बन्ने भय हुन्छ । यतिबेला तामासिक वा मसलेदार, चिल्लो–चाप्लो, मासुजन्य परिकारले पेटको संक्रमण एवं पाचन यन्त्रको समस्या निम्त्याउन सक्छ ।
कतिपयले माछामासु छाड्नै सक्दैनन् । यस्तो अवस्थामा मासुको मात्रा कम र साग–सब्जीको मात्रा बढाउन सकिन्छ ।