मकवानपुर । ऐतिहासिक, पुरातात्वक र सामरिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ मकवानपुरकाे मकवानपुर गढी दरबार । मकवानपुर गढीको आफ्नै छुट्टै इतिहास छ । आधुनिक नेपालको स्थापना हुनुपूर्व सेन वंशीय शासनको ऐतिहासिक विरासतको जीवन्त इतिहास मकवानपुर गढीले बोकेको छ ।
मकवानपुर गढी परिसरमा वंश गोपाल मन्दिर र भगवान् कृष्णकाे मुर्ती रहेकाे छ । उक्त मुर्तीलाई पहिले फलामे साङ्लोले बाँधेर राखिएको हुन्थ्यो । मन्दिरको केही तल रहेकाे गुफाबाट भगवान् कृष्ण ओहोरदोहोर गर्थे भन्ने जनविश्वास रहेकाे छ । भगवान कृष्ण चितवन लगाइएकाे तोरी खेतीमा खेल्न जाने गरेकाे समेत बताइन्छ । भगवान कृष्ण राति बाहिर जाने र बिहान मात्रै फर्कने गर्दा अनिष्ट आइपर्न सक्ने भएकाेले गाउँलेले बाँधेर राख्ने गरेकाे किम्वदन्ती छ ।
सेन वंशका राजाहरूले १३औं शताब्दीको सुरुतिर यहाँ शासन गरेको इतिहास पाइन्छ । सेन वंशका प्रतापी राजा मुकुन्द सेन कै नामबाट मुकुन्दपुर, माकन्दपुर, मुकुनपुरको अपभ्रंश हुँदै मकवानपुर नामकरण भएको हो भन्ने जनविश्वास छ । सेन वंशका लोहाङ्गसेनदेखि अन्तिम राजा दिग्बन्धन सेनसम्मका राजाहरूले करिब तीन सय वर्षसम्म मकवानपुर गढीलाई राजधानी बनाई राज्य गरेका थिए ।
मकवानपुर गढी राजा तुला सेनको राज्य कालमा निर्माण गरिएको विश्वास गरिन्छ । गढीको तीन वटा भाग रहेका छन्, ठूलो गढी, सानो गढी र डुङ्गेगढी । ठूलोगढीमा दुई–दुई वटा दरबार, मन्दिर तथा पानी ट्याङ्कीहरू रहेका छन् भने ठूलो गढीको दक्षिण–पश्चिममा करिब तीन सय मिटरको दूरीमा सानो गढी र करिब २ किमि उत्तर पूर्वमा ढुङ्गे गढी छन् ।
परम्परागत तर उन्नत वास्तुकलाको प्रतिरूप मकवानपुर गढीले तत्कालीन समयको सामरिक महत्त्व तथा राज्यको सुरक्षात्मक उपाय झल्काएको छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिकाकाे बुद्ध चोकबाट करिब १६ किलोमिटर पूर्व कान्ति राजपथ सडक हुँदै पुगिने गढी समुद्री सतहदेखि १०१७ मिटर उचाइमा पहाडी थुम्कोमा अवस्थित छ ।

