सौराहा (चितवन) । ८ बर्षदेखी टांगा चलाएर दैनिकी गुजारिरहेका टोनि पाउ सौराहाको हात्ती चोकमा पर्यटक कुरिरहेका थिए ।
सांझ ५ बजे चोकमा भेटिएका उनी पैदलयात्री देखिएपछि आफूले सेवा गर्ने मौका पाइने आशामा आँखा त्यतै लगाइरहेका देखिन्थे
“आज कतिखेप भ्याउनु भयो दाइ ?” प्रदाईको उत्तरमा उनले भने, “एकै खेप पाएको छैन, आज अलि ढिलो गरि निस्केको,त्यसमाथि अचेल पर्यटक नै छैनन्।”
हात्ती चोक नजिकै बसोवास गर्द आएका उनलेे पर्यटको आवागमन कम भएसंगै आफूहरू आर्थिक समस्या हुने बताए । “परिवारमा ५ जना छौ, आम्दानीको बाटो यतिमात्र हो,पढ्नेहरूलाई पढाउनै पर्यो, घरखर्च भैहाल्छ” उनले भने “अब कम्तीमा ३ महिना पर्यटक पाउनै कठिन छ।”
उनलेे जस्तै टांगा चलाएर दैनिकी चलाउंदै आएका ५० भन्दा बढी जना अहिले आफ्नो दैनिकीमा आएको सुस्तताले चिन्तामा छन् । उनीहरू मात्रै हैन, पर्यटनको सख्या घटेपछि होटल व्यवसायीहरुको कारोवार पनि सुस्ताएको छ ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज आसपासका क्षेत्र बर्सातको तीन महिना ‘अफ सिजन’ मानिन्छ । असारको मनसुन सुरु भएसंगै पर्यटनको आवागमन पतलिदै गएको होटल व्यवसायी सम्राट लामाले बताए । “पर्यटक घटेपछि व्यापार स्वाट्टै घटेको छ” उनले भने ।
सौराहामा धेरै जसो पर्यटकहरूको मुख्य गन्तव्य हुन्छ जङ्गल सफारी गर्ने, वन्यजन्तुको अवलोकन गर्ने । तर १६ असारदेखि जिप सफारीका लागि जङ्गल प्रवेशमा रोक लगाइएपछि सौराहाको आकर्षण नै घटेको छ । तर निकुञ्जभित्र प्रवेश रोक लगाए पनि मध्यवर्ती क्षेत्रमा भने पर्यटकको गतिविधि लगभग उस्तै रहेको छ मध्यवर्ती क्षेत्रमा प्रवेश रोकिएको छैन ।
क्षेत्रीय होटल सङ्घ सौराहाका अध्यक्ष गङ्गा गिरीका अनुसार निकुञ्जमा जिप सफारी बन्द हो, अन्य गतिविधि बन्द नगरिएको कारण अझै पर्यटनलाई अवसर रहेको छ । अफ सिजनमा पर्यटकको सङ्ख्यामा गत वर्ष जस्तो कमी नआएको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार अफ सिजन भए पनि २५/३० प्रतिशत पर्यटक अहिले सौराहा क्षेत्रमा आएका छन् । यहाँको व्यवसाय चलायमान रहनुमा मुख्यत पर्यटन नै हो ।
हाल निकुञ्जभित्र जङ्गल ‘वाक’, डुङ्गा सयर, सौराहाको कुमरोज, बाघमारा, चित्रसेन मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा आउने पर्यटकका लागि हात्ती सफारी सञ्चालन भइरहेको छ ।
बर्सातमा रुख ढलेर बाटो बन्द हुने, जिप यात्रा जोखिम हुने, खोला बढेर बाढी आउनेलगायतका कारणले जिप सफारी बन्द गर्दै आएको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी गणेशप्रसाद तिवारीले जानकारी दिनुभयो । “हामीले हरेक वर्ष जिप सफारी बन्द गर्दै आएका छौँ, अहिले पनि तीन महिना बन्द गर्छौं,” निकुञ्जको ‘कोर’ क्षेत्रबाहिरका मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा सधैँ हात्ती, जिप र डुङ्गा सफारी हुने जानकारी उनले बताए ।
पूर्वी चितवन, पश्चिम चितवन, माडी, नवलपरासीलगायतका निकुञ्जका मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा पर्यटकीय गतिविधि नरोकिने उनले बताए । बाघमारा क्षेत्रमामात्रै एक वर्षमा एक लाख ५० हजारभन्दा बढी पर्यटकले सफारी गरेको थिए ।
सौराहा आएका पर्यटक सबैभन्दा धेरै यसै क्षेत्रमा सफारी गर्दछन् । यस वनमा हात्ती सफारी, ‘जङ्गल वाक’, जङ्गलमा बनाइएको मचानमा बासलगायतका गतिविधि गर्दै आएका छन् । निकुञ्ज र मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा पाइने दुर्लभ एकसिङे गैँडा, पाटे बाघलगायतका वन्यजन्तु हेर्न पर्यटक आउने गर्दछन् ।
३ दिनदेखी सौराहा अवलोकन गरिरहेका जापानी नागरिक समाई कोजिले आफूलाई प्रकृति दृश्यले आनन्द प्रदान गरेको बताए । नेपालमा मनसुन सुरु भएको ठ्याक्कै एक महिना भयो । यो बिचमा चितवन क्षेत्रमा नै सबैभन्दा बढी पानी परेको तथ्यांकले देखाउँछ । झरिसंगैको नदिको बहाव छिनछिनमै बढ्ने घट्ने गरेको छ । यहि बहाव हेरेर दंङ्ग छ जापानी नागरिक कोजि ।
विहिबार बिहानैबाट सुर्यदर्शन गर्न पर्खेको बताउंदै उनले भने “जंगलको दृश्यसँगै सुर्यास्त हेर्न लालायित थिएं,पाइन ।” यद्यपि दुरवीनको सहायताले केही जनावर हेर्न पाएको उनलेे बताए ।
उनी ३ दिनदेखि ४ जना परिवार सहित सौराहमा छन् ।
विदेशका लागि निकुञ्ज प्रवेशमा दुई हजार शुल्क तोकिएको छ । भने हात्ती सफारीका लागि दुई हजार पाँच सय, जिप सफारीका लागि दुई हजार शुल्क लाग्छ ।
युनाइटेड हात्ती सहकारी संस्था लिमिटेडका अध्यक्ष दीपेन्द्र खतिवडाका अनुसार मौसमकै कारण हात्ती सफारी बुकिङ घटेछ ।
अद सिजनको कारण आर्थिक कारोवार ८५/८० प्रतिशत घटेको होटल व्यसायिक विकल दाहालले बताए । युवा उद्यमी मंचको चितवनको निवर्तमान अध्यक्ष समेत रहेका उनी भन्छन् “मन्दीकै कारण त हाम्रो तिर त्यस्तो धेरै समस्य थिएन, अहिले अफ सिजनले चाहिँ व्यवसाय सुस्ताएको छ।”

उनको सहकारीमा हाल ३० वटा हात्तीले दैनिक एउटा ‘ट्रिप’समेत पाउन नसकेको अवस्था छ। दैनिक १२ देखि १५ वटा ट्रिप आउने गरेकोमा वर्षा सुरुभएपछी यो लगभग सुन्यमा झरेको छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र वर्षामा सफारी बन्द गरिन्छ। निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत दिलबहादुर पुर्जा पुनका अनुसार अब पानीको मौसम रहुन्जेल यो बन्द नै रहने छ ।
“अब असोज १० गतेदेखि निकुञ्ज खुला गरिनेछ, बाटो र पुलहरू धेरै बिग्रिएका छन् त्यसपछि पनि मर्मतको लागि समय लाग्न सक्छ।” असोज १० पछि ती ठाउँबाहेक अन्यत्र खुला गरिने उनले बताए।
पर्यटन क्षेत्र घोषणा गर्न माग
पर्यटनलाई अझै प्रवर्द्वन गरि व्यवसाय बढाउन तर्फ स्थानीय सरकारले ध्यान दिन माग गरिएको छ । स्थानीयवासीले गत ३० बैशाख २०८१ मा सौराहालाई पर्यटन क्षेत्र घोषणा माग गरेका थिए ।
साथै चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रवेशमा पर्यटकहरुलाई लिइने पार्क टिकटको एक दिनको समयावधि अत्यन्तै कम भएको हुँदा यसलाई लम्ब्याइ कम्तीमा पाँच दिनसम्म लागू गर्न आग्रह गर्दै व्यवसायीहरुले माग गरेका थिए । यसबाट हाल जम्मा भइरहेको राजस्व सङ्कलनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुने विश्वास समेत दिलाएका छन् ।
स्थानीयले गृहमन्त्री मन्त्री रवि लामिछानेलाई ध्यानाकर्षणपत्र बुझाएका हुन् । गृहमन्त्री लामिछानेले सौराहालाई पर्यटन क्षेत्र घोषणा गरेर व्यवस्थित गराउनको लागि सकारात्मक रहेको प्रतिक्रिया पाएका स्थानीय कार्यान्वयनको प्रतीक्षामा छन् ।
पर्यटन गिज्याउने हिलाम्य सडक
पर्यटनको लागि आकर्षक गन्तव्य भए पनि यहाँका सडक पुर्वधार दिक्क लाग्छ बनेको छ । हिउँमा दुलाम्य हुने सडक अहिले बर्षमा भने होलाम्य भइरहेका छन् ।
नगरपालिका देख्दैन, खबरदारीमात्रै कती गर्नु स्थानीय व्यापारी सुजन खत्रीले भने “देश विदेशका पर्यटक आउने बजारको सडकको हातल लाजमर्दो छ ।” सौराहा बजारको हात्ती चोक, गैंडाचोक र चराचोक आसपासको भत्केका सडकको मर्मत, जिर्णोद्वार नभएपछि बर्षमा समस्या ग्रस्त बनेका छन् । ढलको राम्रो व्यवस्थापन नहुंदा सडक थप हिलो हुने गरेको स्थानीय संझना जैसिले बताइन् ।

