आप्रवासन प्राचिन मानव सभ्यतादेखि नै एक नियमित घटनाक्रमको रुपमा लिंईदै आएको छ । (जोशी, सिंखडा र प्रिस्कोट २०११) परापूर्वककाल देखिनै आप्रबासनको परम्परा रहंदै आएको कुरालाई नकार्न सकिंदैन । बैदेशिक रोजगार बिभागको २०१४ को तथ्यांकलाई आधार मान्ने हो भने पनि सन् १९९० उदार अर्थतन्त्र र रोजगारीको अवसरको रुपमा आप्रवासनलाई औपचारीकाता प्रदान गरेको पाईन्छ । यस्तो आप्रवासनको क्रम आजको दिनमा आएर गम्भीर मुद्दाकाे बिषय बनेको छ ।
आप्रवासनको अबस्था हेर्ने हो भने पनि बर्तामान अवस्थामा औपचारीक रुपमा नेपालको विमानस्थलको प्रयोग गरि दैनिक सरदर १७०० व्यक्तिहरु रोजगारीको सिलसिलामा विदेसिएको तथ्याङ्कले देखाउंछ । यसरी विदेशिनेहरुमा २५ देखि ३५ उमेर समुहको संख्या उल्लेख्य रहेको पाईन्छ । भारतसंग खुल्ला सिमाना जोडिएको कारण मौसमी रोजगारीलगायत अन्य रोजगारीमा जाने मानिसहरुको एकिन आंकडामा सम्बन्धित निकायमा अद्यावधिक छैन । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्यांकलाई हेर्दा विदेशमा बसोबास गर्ने नेपालीको जनसंख्या २,१६९,४७८ रहेको छ । जसमा ८१. २८ प्रतिसत पुरुष र १८.७२ प्रतिसत महिला रहेका छन् । जुन दक्षिण एसिया क्षेत्रका अन्य देशको तुलनामा उनीहरुको आप्रवासी कामदार र जनसंख्याको कुल जनसंख्याको अनुपातमा सबैभन्दा बढी हो ।
सन् २०२२ को आर्थिक सर्वेक्षणका आधारमा वैदेशिक रोजगारीका लागि अनुमति लिने नयाँ र पुनः स्वीकृत हुने कामदारको संख्या ५,६६५,२२६ पुगेको छ, जसमध्ये ५,३४८,८१४ पुरुष र ३,१६,४१२ महिला छन् । त्यसमध्ये करिब ९० प्रतिशत कामदारले खाडी मुलुक र मलेसियाका अदक्ष र अर्धदक्ष गन्तव्यको स्वीकृति पाएका छन् भने बाँकी १० प्रतिशतले अन्य गन्तव्यमा जाने दक्ष जनशक्तिको स्वीकृति पाएका छन् । श्रम आप्रवासनले अहिले नेपालको समाज र अर्थतन्त्रमा ठूलो प्रभाव पारेको छ । श्रमशक्तिको पलायन र परिणाम स्वरूप सामाजिक र आर्थिक रेमिट्यान्सले घरायसी जीविकोपार्जनको संरचना र देशको अर्थतन्त्रलाई नयाँ आकार दिएको छ । (अधिकारी, २०२१)
नेपालमा श्रम रोजगारीले पुर्याएको योगदान

बैदेशिक रोजगार बिभागले ११० राष्ट्रहरुमा श्रम स्विकृती दिएता पनि तोकियको भन्दा फरक राष्ट्रहरुमा गैरकानुनी तरिकाबाट लुकिछिपि जाने चलन बढ्दै गएको पाईन्छ । अनिश्चित राजनीतिक र बिग्रँदै गएको आर्थिक अवस्था नेपाली युवाहरुलाई विदेशको विकल्प खोज्ने प्रमुख शक्ति बनेको छ । नेपाल श्रम आप्रबासन प्रतिवेदन २०२२ अनुशार अन्तरदेशीय बसाइँसराइँको मापनसँगै नेपालको बसाइँसराइँ परिदृश्य द्रुत रूपमा परिवर्तन भएको छ । विगत तीन दशकमा रोजगारीमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । ठूलो परिमाणमा श्रमको लागि नेपाली नागरिकहरूको बसाइँसराइँमा धेरै कारकतत्वहरु भएतापनि प्रमुख रुपमा गरिबी, रोजगारीको अभाव देशभित्र अवसरहरूको कमि, द्वन्द्व र अन्य सामाजिक, वातावरणीय र राजनीतिक कारण, दक्ष र कम सीप भएका आप्रवासी कामदारहरूका मागहरु साथै गरीबिका रेखामुनी रहेका राष्ट्रहरुमा उच्च ज्यालाको प्रस्तावले पनि यस्तो अवस्था सृजना भएको पाईन्छ ।
नेपालको सरदर जनसंख्यालाई हेर्दा नेपालको प्रत्यक तिन घर मध्य १ घरले रेमिटेन्स पाउने गरेको देखिन्छ । गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्यको क्षेत्रमा पनि यसको बिशेष योगदान देखिन्छ । यसले परिवारको सञ्चित आय र बचतमा अभिबृद्धि गर्नुका साथै ऋण तिर्न र सानोतिनो उद्योग व्यवसायमा पनि यसको योगदान रहेको देखिन्छ । यसले सकारात्मकता संगसंगै ब्यक्ति परिवार र समाजमा अन्य प्रभाव पनि पारेको छ । वृद्ध आमाबाबुलाई छाडेर गएको कारण केही ज्येष्ठ नागरिक बृद्धाश्रममा आश्रय लिएका छन् (खनाल, राई, र चालिसे, २०१८; एस थापा, २०१७) ।
त्यस्तै वैदेशिक रोजगारीसँग सम्बन्धित गलत धारणा वा स्टिरियोटाइपहरूका कारण आप्रवासी कामदारहरू फर्किएपछि सामाजिक कलंकको सामना गरेको पाईन्छ । त्यस्तै दक्ष र अर्ध–दक्ष कामदारहरूको बहिर्गमनले “ब्रेन ड्रेन“ हुन सक्ने र नेपालको विकासका लागि अत्यावश्यक विशेषज्ञता गुमाउन सक्ने र स्थानीय उद्योगहरूको विकास र समग्र सामाजिक आर्थिक प्रगतिमा प्रतिकुल असर पार्न सक्ने कुराको आंकलन गर्न सकिन्छ ।
यस्तो प्रभावका कारण व्यक्तिको स्वास्थ्यमा प्रतिकुल प्रभाव पारेको देखिन्छ । आप्रवासनका कारण व्यक्तिको यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यमा प्रतिकुल प्रभाव परेको देखिन्छ । पति–पत्नी विछोड, विवादित वैवाहिक सम्बन्ध, अविश्वास र पुरुषहरुद्वारा पितृत्व अनुभव को हानि जस्ता घटनाहरु सामान्य जस्तो भैसकेका छन् । शारीरिक स्वास्थ्यको कुरा गर्नुपर्दा स्वास्थ्य जोखिम, दुर्घटना र कार्यस्थलमा भेदभावपूर्ण व्यवहार भोग्नु परेको अवस्था छ । (जोशी एट अल, २०११, सिजापति एट अल २०१५, सुवेदी, १९९१) । त्यस्तै मृगौला सम्बन्धी समस्या बोकेर फर्कने ब्यक्तिहरुको संख्या पनि उल्लेख्य रहेको पाईन्छ ।
शारीरिक स्वास्थ्यसंगसंगै यसले मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा पनि प्रतिकुल प्रभाव पारेको देखिन्छ । एक अध्ययनले देखाए अनुसार नेपाली आप्रवासी कामदारहरूमा मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धी समस्याहरूमा चिन्ताको प्रमुख कारण हुन् । (महत एट अल, २०२०, भाईटल साईन २०२२) । त्यस्तै चिन्ता, उदासिनता, टाउको दुखाइ र आत्महत्या प्रयासहरू खाडी सहयोग परिषद् (Gulf Cooperation Council GCC) देशहरूमा पुरुष आप्रवासी कामदारहरूले सामना गर्ने प्रमुख स्वास्थ्य सम्बन्धी जोखिमहरूको रूपमा चिनिन्छन् । (रेग्मी एट अल २०१९) ।
त्यस्तै परिवारको उच्च अपेक्षा, काममा अनुचित व्यवहार, गरीब जीवन अवस्था, एक्लोपन, सामाजिक समर्थनको कमी र विदेशमा गरीब सामाजिक जीवन, अन्य मानसिक स्वास्थ्य सेवाहरूमा उचित पहुँचको अभाव जस्ता तत्वहरुका कारण यो अबस्था सृर्जित छ (रेग्मी एट अल २०२०)।
बैदेशिक रोजगारीका क्रममा मृत्युहुने नेपालिहरुको संख्यालाई हेर्नेहो भने आर्थिक वर्ष २०२१÷२२ मा, कुल १३९५ नेपाली आप्रवासी कामदारको मृत्यु (३९ महिला सहित) भएको तथ्यांकले देखाउंछ । त्यस्तै मलेसिया, साउदी अरेबिया, कतार र युएईमा सन् २०१९/२० देखि २०२१/२२ सम्म वार्षिक १५० भन्दा बढी नेपाली आप्रवासी कामदारको मृत्यु भएको रिपोर्ट गरिएको छ ।
यसले गर्दा आप्रवासनका कारण मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा यसले दूरगामी प्रभाब पारेको देखिन्छ । यसका कारण मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्याका घटनाहरु उल्लेख्य रुपमा रहेको आंकलन गरिएतापनि यसको एकिन तथ्यांक भने छैन । तर सन् २००८ मा एक अध्ययनले के देखाएको छ भने सामान्य ब्यक्तिको भन्दा आप्रवासी कामदारका परिवारमा डिप्रेसन र चिन्ता दुवैको व्याप्ति हुनुका साथै थियो त्यसको अनुपात पनि दोब्बर पाइएको छ (रोसी २००८) । राेसी विभिन्न तह र तप्का बाट यसको व्यवस्थापनमा चासो दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।
यसले आप्रवासनले गर्दा आत्महत्याहरुको घटनाहरु पनि उल्लेख्य रुपमा रहेको तथ्यांकले देखाउंछ ।

अहिलेको अवस्थामा आप्रवासन आवश्यकता, रहर, बाध्यता जे जस्तो भएता पनि यसलाई व्यवस्थापन गर्न नसकिएमा यस्ले दुरगामी असर पार्ने स्वतःसिद्ध छ । परिवारको एक सदस्य आप्रवासनमा हुंदा उसबाट आश्रीत उसका परिवार लगाएत उसंग सम्बन्धित व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यमा पनि चासो दिनुपर्ने देखिन्छ । यदि त्यो व्यक्ति मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएर समुदायमा फर्किंदाको अवस्थामा उ लगाएत उसको परिवारले भोग्नुपर्ने समस्या साथै त्यस्तो व्यक्तिको उपचार र पुनःएकिकरणमा ध्यान दिनु आवश्यक देखिन्छ ।
राज्यको नजर त्यो व्यक्ति जनसंख्याको एउटा एकाई होला तर उसको परिवारको लागि त्यो व्यक्ति सबै थोक हो । त्यसैले त्यस्तो व्यक्तिको सम्बोधनको लागि राज्यले केन्द्रबिन्दुको रुपमा राखेर हेरिनुपर्छ । यसको लागि स्थानीय तह देखिनै आप्रवासनका नीति र रोजगारीका क्षेत्रमा हुने सम्भावित खतराबारे सटिक जानकारी प्रदान गरी नीतिनिर्माताहरुलाई स्थानीय सुरक्षित माइग्रेसनको बारेमा सुझाव प्रदान गर्न सक्नेछन् । आप्रबासनको बढ्दो चापलाई ध्यानमा राखि स्थानीय स्तरमा प्रबिधि केन्द्रहरू र हेल्प हेक्सको मार्फत् सहयोग गरी सिप विकास कार्यक्रमहरू चलाउनुपर्ने देखिन्छ ।
स्थानीयतहले स्थानीयस्तर देखिनै आप्रबासनको एकिन तथ्यांकहरु संकलन गरी त्यसको अद्याबधिक गर्ने साथै त्यस्ता व्यक्ति तथा परिवारमा भएका ब्यक्तिहरुको मानसिक सुस्वास्थ्यको लागि नितिगत तहमा नै सम्बोधन हुने व्यवस्था मिलाई उनीहरुको पुनःएकिकरणकाे लागि योजनाद्ध तरिकाले अगाडि बढ्नुपर्ने देखिन्छ । यस्ता बिषयलाई समयमानै सम्बोधन हुन नसकेमा यसले भयावह अबस्था सृजना गर्न सक्ने कुरालाई नकार्न सकिन्न ।
प्रतिकृयाकाे लागि: shrkhanal@gmail.com
(खनाल मकवापूर जिल्लामा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको लागि टिपिओ नेपालमा कार्यक्रम संयोजक हुन् ।)

