नुवाकाेट बालकुमारी कमेरेगाँउ जन्मथलो भई काठमाडाैंमा रमाउँदै आउनु भएका पिँडालु पण्डितले नेपाली साहित्यका विविध विधामा कलम चलाउँदै आउनु भएकाे छ । बासुदेव गुरागाईं व्यङ्ग्य साहित्यमा पिँडालु पण्डित उपनामले चिनिनुहुन्छ । पण्डितले हालै ‘तँ अब बुढाे भइस्’ खण्डकाव्य प्रशासनमा ल्याउनु भएकाे छ ।
साहित्यकार बासुदेव गुरागाई साहित्य साधनामा अनवरत लागि परेका स्रष्टा हुनुहुन्छ । नेपाल सरकारको सहसचिव पदबाट सेवा निवृत्त पण्डित काठमाडाै गोगंबुमा रहेर साहित्यमा अनवरत कलम चलाउँदै आउनु भएकाे छ । गुरागाईं दुप्चेश्वर साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान मूल नारा लिएर स्थापित दुप्चेश्वर साहित्य समाज नुवाकोटको विशिष्ट सदस्य तथा संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । पूर्व कर्मचारी समाजका आजीवन सदस्य तथा राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज नुवाकोटका सल्लाहकार रहनुभएका उहाँ दायित्व वाङ्मय प्रतिष्ठान र बुढ्यौली साहित्य समाज हेटौँडा लगायतका दर्जनौ संघसस्थामा आवद्ध हुनुहुन्छ ।
उहाँका यसअघी ‘स्वागत’ (फुटकर कविता सङ्ग्रह) २०५३, ‘नेता चिरञ्जीवी भव’ (हास्यव्यङ्ग्य काव्य) २०५९, ‘थोते हाँसो’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०६२, ‘बास उठेका चराहरू’ (फुटकर काव्यिक रचनाहरूको सँगालो) २०६४, ‘मोफसलको मधुरिमा’ (नियात्रा सङ्ग्रह) २०६९, ‘बाजेको सेकुवा’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०७०, ‘अनुमानित निष्कर्ष’ (छोटा कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘समयान्तर’ –कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘नुवाकोटका पशुपति ः दुप्चेश्वर महादेव’ (पर्यटन प्रवर्धनात्मक कृति) २०७३, ‘वसन्त वृक्ष’ सहस्र नेपाली हाइकु सङ्ग्रह २०७५, ‘फुमन्तर’ (लघुकथाहरू) २०७६, ‘नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेवः सङ्क्षिप्त झलक २०७७, ‘रातो गुलाफ’ सुसेली–सङ्ग्रह २०७९, ‘बाबा दुप्चेश्वर’ (भजन–सङ्ग्रह) २०७९ प्रकाशित छन् ।
व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा लेखिएकाे खण्डकाव्य ‘तँ अब बुढाे भइस्’ पब्लिकेशनबाट निस्कने बित्तिकै खण्डकाव्यकारकाे हातबाटै काठमाडौमै प्राप्त गरे पछि सरसर्ती पढ्ने मौका मिलेकाे हाे । काव्य उठान, काव्य शृङ्खला र काव्य बैठान गरि तीन भागमा लेखिएको सार्वजनिक खण्डकाव्यमा २३ शृङ्खला समेटिएको छ । स्रष्टालय बुक एण्ड पब्लिकेशन काठमाडाैले प्रकाशन गरेकाे खण्डकाव्य १ सय ८० पृष्टमा समेटिएकाे छ ।
डा. शैलेन्दुप्रकाश नेपालले खण्डकाव्यमा भूमिका लेख्दा नै सवैकुरा समेटिएर आएका छन् । विशिष्ट व्यक्तिबाट भएकाे विशिष्ट भूमिका बाधिएकाे पुस्तकलाई हामीले समिक्षा गर्नु भन्दा पनि देखिएका कुरा लेख्ने मात्रै हाे । तँ अब बुढाे भइस् अध्ययन गरिसके पछि केही लेख्न मन लाग्याे । पुस्तक प्राप्तीकाे केही समयपछी पाठककाे आँखाबाट पढ्दा जस्ताे बुझियाे त्यसैकाे आधारमा साहित्यलाई माया गर्ने साहित्यप्रेमी भएकाे नाताले आफ्नाे विचार व्यक्त मात्र गर्न खाेजेकाे छु । समिक्षाकाे रुपमा भन्दा बढि पढ्दा जसरी बुझियाे त्यसरी केही नलेखी रहन सकिएन ।
खण्डकाव्यकारले काव्य उठान यसरी गरेका छन्ः
वृद्धता
कसैकाे रहर हाेइन
न त अशक्तता नै
मान्छेकाे रोजाइ हाे
तैपनि नचाहँदा नचाहँदै
नबिराइकन
यो ऊ नभनीकन
प्रत्येकले भोग्नु पर्ने
यथार्थता हाे वृद्धता
वृद्धता
सृष्टिकाे यथार्थता हाे
समाजकाे यथार्थता हाे
जीवनकाे चक्र हाे
फलतः
प्रत्येक बस्तीका वृद्धहरु
लैङ्गिक हिसाबले
चाहे ती जे सुकै हुन्
एउटै भाषाले सम्बाेधित छन्
तँ अब बुढाे भइस् ।
कविता प्रायः साहित्यकारहरुले लेखेकै हुन्छन् । तर एउटै शिर्षककाेलाई समेटेर काव्यशैलीमा लेख्नु जटिल विषय हाे । कवि व्यङ्ग्यकार पिडालु पण्डित यस मामलामा पोख्त रहेकाे काव्य पढेपछि थाहा पाइन्छ । पण्डित एउटा भूगाेलमा जन्मिएर त्यही माटाेमा हुर्किएर अगाडि बढेका छैनन् । उहाँ नुवाकाेटमा जन्मिएर मकवानपुर हर्नामाडीलाई केही समय माया गर्दै काठमाडाैलाई कर्मथलाे बनाएर जन्म, जवानी, प्रौढ र पाकाे अवस्थामा फरक फरक भूगोलमा रमाएका छन् ।
पछिल्लाे समय नेपाली समाजकाे पारिवारिक संरचना र संस्कार छिन्नभिन्न हुँदै गएकाे छ । एकल परिवारमा रमाउने प्रवृत्ति बढ्दाे छ । प्रकृतिले समेत विभेद नगर्ने कुरामा मानिसले विभेद गर्न थालेका छन् । हामी जुन उमेरमा छौ त्यसकाे मात्रै अनुभव लिन्छौ तर अघि वा पछिकाे उमेरलाई हामी वास्तै गर्दैनौ । यसैलाई कवितामा कविले वृद्धता रहर नभएकाे यथार्थताकाे रुपमा काव्य उठानमै लेखेका छन् ।
प्रकृतिका सवै चिज समेत एक पछि अर्को गर्दै बुढाे हुँदै जाने चक्रलाई टार्न सकिदैन । तर कुनै समय आफ्नैलाई कर्तव्य जिम्मेवारी बोधले गरिएकाे व्यवहार वृद्ध अवस्थामा गुन बन्दैन अबगुण बनेर निस्कन्छ अनी कविकाे मिठाे शैलीमा व्यङ्ग्य यसरी जुर्मुराउँछः
हिजो को खाइ काे खाइ गरेकाहरु
मुस्किलले आज पत्युत्तरमा ला खा ला खा गर्छन्
यस्तो काे खाइ काे खाइ र ला खा ला खा
अस्ती उसले गर्याे
हिजो मैले गरें
समयचक्रसँग
आज उ गर्दैछ
अनि उ पनि भाेग्छ यही परिणाम
र पछ्याउँदै जान्छ
प्रत्येक युगमा प्रत्येक पिढीमा
टारेर नटर्ने सारेर नसर्ने
सव चिज गलाउने
भनसुनले नगल्ने
मलजलले नढल्ने
सब चिज डढाउने
आगोले नडढ्ने
विडम्वान छ यसकाे गति
समयकाे अन्तरालमा
सबैले पाउँछन् याे उपाधी
तँ अब बुढाे भइस् ।
उहाँकाे उमेर सरकारी जागिरबाट अवकाश प्राप्त जीवनमा धकेलिएकाे केही समय भयाे । यस हिसाबले समेत पहिले उहाँकाे भाेगाइ पुस्तकमा आएकाे छ । त्याे भन्दा बढी समाजकाे यथार्थ धेरै जेाडिएर आएकाे छ । काव्य उठानका सन्दर्भमा उहाँले लेख्नु भएकाे विषयले तपाई हामी सबैलाई साेच मग्न बनाउँछ । मानिस जन्मन्छ र जन्म पछि मरण निश्चित छ । तर यो शाश्वत सत्य हामी जीवनको उत्तरार्ध अबस्थामा मात्रै स्वीकार गर्ने अबस्थामा पुग्छौ ।
हामी सिक्नु पर्ने बेला आफू भन्दा ठूलाबाट संस्कार सिक्दैनौ । आफूले भोगेको भोगाई अरुको व्यबहार अन्यले आफ्नालाई गरेको क्रियाकलाप यस्तै को सेरोफेरोमा तँ अब बूढो भइस् लेखिएको छ । यो खण्डकाव्यले आफ्नो अरुको उनीहरुको सबैको कथाब्यथा बोकेको छ यो कुरा लेखकले आफ्ना भनाईमा समेत समेटेका छन् ।
कर्मचारीहरु पदमा रहँदा सेवाग्राहीसँग गरेका व्यवहारलले अवकास पछि त्यही सेवाग्राहीलाई देख्दा आफ्नाे विगत सम्झेर रमाउनु मात्र सकिने वर्तमानमा कर्तव्यच्युतकाे पीडाले पाेल्ने गरेकाे यथार्थ समेत पुस्तकमा यसरी लेखिएकाे छ ।
उहिलेकाे तँ
मदले मात्तिएकाे थिइस
पदले पात्तिएकाे थिइस
……………………
तर्साउथ्याे
टाेपी उध्रिएका
सेवाग्राहीहरुलाई
……………..
अनी बाध्य पार्थ्यो तिनलाई
तिनका भएजती खल्ती
छामछुम छामछुम पार्न
………………………
अहिले यदाकदा
तिनै रैती दुनियाँलाई
आफ्ना सामु देख्दा
शिर निहुरिन्छ तेरो
आखाँ धमिलिन्छ तेराे
एकाएक बाेली लकपकिन्छ
र धर्मराउँछन् गोडाहरु
…………………………
त्यसैकाे सम्झनाले तँलाई
रातकाे निन्द्रा भगाईदिन्छ
आँट हराउँछ
र लुक्छस तँ
सिरक च्यापेर
चिसो कोठा भित्र
एकाकी बनेर
किनकी
तँ अब बुढाे भइस् ।
उमेर थपिदै जादा ज्यानमा बल भरिन्छ । अनि हामी कसैलाई गन्दैनौ । त्यति मात्रै होइन पद पाँउदा र दाम कमाउँदा त यतिकै सधै चल्छ भन्ने ठान्ने हाम्रो स्वार्थी अबगुण छ ।आँट हुँदा शक्ति हुँदा संसार आफूसँग हुने तर सास मात्रै हुँदाकाे परिकल्पना गर्दै यसरी कविताले सहज रुपमा व्यङ्ग्य गरेकाे छः
उहिले तँ जिउँदाे छँदा
गाउँकाे ठालु थिइस
टाढा नधाईकनै
सर्लक्क बिक्थ्यो तेराे बाेली
थहरिन्थे गाउँका सारा बस्ती
आज तँ
सास भएर पनि
मृत क्षणमा छस्
त्रसित छस् आफैसँग
तेरो यो भाेगाइमा
साथ दिने काेही छैनन्
र त बाध्य छस्
यी सब भाेग्न तँ आफैं
किनकी तँ अब बुढो भइस
उहिलेकाे समाजमा परिवारका सदस्य बढ्दै गए पछि विवाह भएका छोरालाई छुट्याएर राख्ने चलन थियाे । याे क्रम सकिए पछि घरमुलीसँग कुनै एक छोराका परिवार वस्ने प्रचलन रहेकेा पाइन्छ । तर यहिले परिवारका सदस्य सकेसम्म अली पर जान्छन् । नसके पर जान्छन तर जेष्ठनागरिकसँग बस्न रुचाउँदैनन । त्यसकाे त उमेरमा हरेक मन्छेले कसैले गन्दैनन् । उसले भाेली देख्दैन् । वितेकाे समयबाट वर्तमान आत्मसात गर्दैन । त्यसैले परिवारमा समेत विचलन आउने गरेकाे छ । विचलन मात्रै आउँदैन बुढापाका उमेरमा प्रवेश गरेकाहरुकाे वासस्थान समेत फरक हुने गरेका छन्
अस्तिकाे चकचक
हिजोकाे मौसमी शक्ति
सान मान र सम्मान
……………………….
यी सब बिस्तार बिस्तार
खिया लाग्दै जाने छन्
अलपत्रिने छन्
……………………
ओछ्यान घरकाे पनि हुन सक्छ
ओछ्यान अस्पतालकाे पनि हुन सक्छ
ओछ्यान हेरचाह केन्द्रकाे पनि हुन सक्छ
बुद्धाश्रम सामाजिक संघसंस्था
ठाउँकुठाँउ
बाटोकुबाटो
पाटीपौवा
जहाँकाे पनि हुन सक्छ
……………………………..
तँप्रति लक्षित हुँदै
सबकाे एकीकृत आवाज हुने छ
तँ अब बुढाे भइस् ।
बालबालिका र बुढापाकालाई भगवानकाे रुपमा लिइन्छ । बालबालिका अवाेध भएरै भगवानका रुप हुन्छन् । बुढापाकासँग बाेध हुन्छ, ज्ञान हुन्छ, अनुभव हुन्छ, उपदेश हुन्छ, आशिर्वाद हुन्छ अनी भगवान हुन्छन् । बालबालिका र बुढापाका नभएकाे घर अन्धकार हुन्छ भनिन्छ । यो खण्डकाव्य साेझाे अर्थमा कविता काव्यमात्र नभइ यथार्थ समाजकाे मिसिएकाे व्यङ्ग्यकाव्य हाे । साधारण भाषामा सरल तरिकाले समाज र यस भित्रका कुरितिलाई यसले झटाराे हानेकाे छ । बालबालिका र प्रौडपुस्ता भन्दा बढी यसले युवा पिडीलाई व्यङ्ग्य गरेकाे छ । गिज्याएकाे छ । सस्कार सिकाउन खाेजेकाे छ ।
यस भित्र सामाजिक परिवेश मायाप्रेमका विषय राजनीतिक धरातल र प्रौढअवस्थालाई नजरअन्दाज गरिएका विषय र बुढो भएपछि वा हुदाँ आउने समस्या समेतलाई मिहिन ढंगले केलाइएकाे छ । पढ्नै पर्ने अझ सबै सबै पढ्नु पर्ने साथै विचारणीय विषयवस्तु समेत पुस्तकमा छन् । पढिरहँदा कतै कुनै सकस छैन । पढन सुरु गरेपछि पुस्तकबाट टाढा जान मन लाग्दैन । ३०–४० वर्षका युवापुस्ताले यसलाई अध्ययन गरेर मनन समेत गर्नु पर्ने विषय उठान छन् । त्याे पिढीले बुढ्यौलीलाई गम्भिरतापूर्क मनन गर्न सकेकाे खण्डमा कम्तिमा साहारा विहिन भएर समाजकाे जिउँदाे जाग्दाे इतिहास बुढपाकाहरुले उतरार्धमा दुःखलाई कम महसुस गर्न सक्ने सन्देशलाई गतिलो गरी प्रहार गरिएकाे छ ।
काव्य वैठानमा काव्यकारले थाेरै शक्ति भए पनि काम लाग्ने रुपमा बुढ्यौलीलाई प्रष्टाउँदै युवाहरु बुढाहरुसँग झुकेकाे भाव व्यक्त गरेका छन् । अनि कहिल्यै बुढाे नभन्ने अपमान नगर्ने गरी यसरी विट मार्ने जमर्को गरेका छन्
तँ अब बुढाे भइस्
बुझेर भने वा नबुझेर
हेपेर भने वा जिस्क्याएर
तर भने
मज्जैले भने
अलिकति पनि ढाँटिएन यहाँ
समाजले जे भन्छ त्यही भनियो
………………………………………..
बुढाहरुले बुझेका छन्
जिउ चल्न सक्तैन
गर्ने आँट छ
समाजले साथ दिदैन्
न त यसका लागि
शारीरिक अवस्था नै
…………………………..
अस्तिकाे समाज हिजो थिएन
हिजोकाे समाज आज छैन्
आजकाे समाज भाेलि भेटिने छैन
न तभाेलिकाे समाज नै
पर्सि भेटिने छ
समाज परिवर्तनकाे परिणाम
त्याज्य हुँदै छन् बुढाहरु
………………………………
निरन्तर पाइरहे छन् यौटा उपाधि
तँ अब बुढाे भइस्
………………….
मुढो भुवाउँछ
तर अलिकति छउद्दजेल पनि बल्छ
र शक्ति दिन्छ
…………………
तर मान्छे
मान्छेकै सदुपयोगमा फरक छ
मान्छैकै उपयाेगमा फरक छ
अझ फरक छ मान्छे
बुढाबुढीकाे हकमा
……………………..
उ खोज्छ
युवा जस्तै जोस उनीहरुमा
………………………………..
तर पाउँदैन उ बुढाबुढीमा
त्याे जोस
त्यो शक्ति
त्यो उर्वरता
अनि बर्बराउन थाल्छ
एकाेहाेराे भनिरहन्छ तिनैलाई
तँ अब बुढाे भइस् ।
………………………..
फिर्दै छ मान्छे
बुद्धिमा
विवेकमा
व्यवहारमा
र प्रयोगमा
………………..
तब त झुके युवगाहरु
सलाम गरे बुढाहरुलाई
……………..
अब हामी
भुलेर पनि तपाईहरुलाई
अपमानकाे शैलीमा हाेच्याएर
जुक्ति र शक्तिमा कम आँकेर
कहिल्यै भन्नै छैनौ
…………………..
कदापि भन्ने छैनौ
तँ अब बुढाे भइस् ।
खण्ड काव्य ‘तँ अव बुढाे भइस्’ मा आउनु पर्ने आवाज आएकाे छ । आउनै पर्ने परिवेश आएकाे छ । भाेगाइ आएका छन् । तिताे यथार्थता आएकाे छ । बालक आएकाे छ । युवा प्रौड आएकाे छ । जवानी आएकाे छ । राजनीति आएकाे छ । जागिर आएकाे छ । पद आएकाे छ । मायाप्रेम आएकाे छ । उन्माद आएकाे छ । यिनैलाई व्यङ्ग्य आएकाे छ । बुढ्यौली आएकाे छ । तर युवा पुस्तालाई सवक सिकाएकाे छ ।
‘तँ अव बुढाे भइस्’ ले साहित्यमा थप शोभा बढाएको छ । कवि व्यङ्ग्यकार पिडालु पण्डित उर्फ बासुदेव गुरागाईले फरक विषय उठान गरी सृजना गर्नु भएकाे यस कृतिले साहित्यकाे भण्डार नकाेक्याउने भएकाेले सवैले एकपटक चाख्नै पर्ने देखिन्छ । बुढ्यौलीमा पनि अग्रज सष्ट्रालाई कृतिगत सफलताको शुभकामना ।

