आत्महत्या/आत्महानी जो कसैको लागि पनि अप्रिय लाग्ने शब्द हो । तथापि हामी प्रत्यक्ष तथा परोक्ष रुपमा परिचित अवश्य पनि छौं । यस्ता घटनाहरु हाम्रो समाजमा दिनानुदिन बढ्दै गएकाे कुरा विभिन्न पत्रपत्रिका तथा सञ्चार माध्यमहरुबाट पढ्न वा सुन्न पाईन्छ । यस्ता घटनाले हामी सबैलाई मर्माहित बनाईरहेको अवस्था छ । यसरी विभिन्न समाचारहरु पढिरहंदा आत्महत्याका घटनाबाट अपवाद बाहेक कुनै पनि समुदाय अछुतो छैन ।
आत्महत्यालाई विभिन्न किसिमबाट परिभाषित गरिएता पनि यसको अर्थ जानीजानी आफूले आफैलाई मार्न खोज्नु हो । त्यस्तै आत्म हत्याको योजना भनेको आफूले आफैलाई मार्छु भन्ने उद्देश्यले जीवन अन्त्य गर्न खोज्नु हो । आत्महत्याको विचार वा सोचाई भनेको आफूले आफैलाई मार्छु भन्ने जस्ता विचार आउनु हो । यस्ता विचारहरु अस्पष्ट हुनसक्छ र एक्कासी आउन सक्छ ।
विश्व परिवेशलाई केलाएर हेर्ने हो भने आत्महत्यालाई एउटा गम्भिर जनस्वास्थ्यको समस्याको रुपमा हेरिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०२१ को तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने पनि प्रत्यक बर्ष अन्दाजी ७ लाख व्यक्तिहरुको मृत्यु आत्महत्याबाट हुने गरेको देखाएको छ । यो संख्या भनेको हरेका ४० सेकेण्डमा एक व्यक्तिले आत्महत्या गरेको अनुपातलाई देखाउँदछ । एउटा आत्महत्याको प्रयास पछाडी २० वटा आत्महत्या भएको कुरा संकेत गर्दछ । २०१९ को तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने कुल आत्महत्याको ७७ प्रतिशत आत्महत्या गरिव तथा न्यून आय भएका राष्ट्रहरुमा हुने गरेको देखिन्छ । यसका साथै १५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहका व्यक्तिमा हुने मृत्युको दोस्रो प्रमुख कारण आत्महत्या रहेको छ । (विश्व स्वास्थ्य संगठन २०१९)
नेपालको परिवेशलाई हेर्ने हो भने राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य सर्वेक्षण प्रतिवेदन सन् २०२० का अनुसार नेपालमा ६.५ प्रतिशत व्यक्तिमा आत्महत्याको सोच र योजना रहेको, त्यस्तै १.१ प्रतिशतले आत्महत्याको प्रयास गरेको र ०.३ प्रतिशत भविष्यमा आत्महत्या गर्न सक्ने जोखिममा रहेको देखाएको छ । कुल जनसंख्यालाई आधार मानेर हेर्ने हो भने यो प्रतिशतले निकै ठुलो जनसंख्या ओगटेको देखिन्छ ।
नेपालमा दैनिक सरदर २० जनाको आत्महत्याबाट मृत्यु हुने गरेको नेपाल प्रहरीको तथ्याङ्कले देखाउँदछ । । नेपालमा प्रजनन् उमेरका महिलामा मृत्युको प्रमुख कारणको रूपमा आत्महत्या रहेको छ । (Subedi et al.2009) विस्व स्वास्थ्य सगंठनले २०१४ को तथ्यांकलाई प्रक्षेपण गर्दा नेपाल आत्महत्याको सुचिमा ७ औं नम्बरको सुचिमा र महिलाको मात्र हेर्ने हो भने तेस्रो नम्बरको सूचिमा रहेको छ ।
नेपाल प्रहरीका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा ७,११७ व्यक्तिको मृत्यु आत्महत्याबाट भएको थियो । विगत ५ वर्षको तथ्याङ्ककलाई आधार मान्दा आत्महत्याको दर बढिरहेको देखिन्छ । दिगो विकास लक्ष्यमा आत्महत्यालगायत नसर्ने रोगबाट हुने मृत्यु सन् २०३० सम्ममा एक–तिहाइले घटाउने लक्ष्य लिएको छ । विश्वमा हुने आत्महत्यामध्ये एक–तिहाइ आत्महत्या युवाहरूमा हुने गरेको छ । यसरी उपलब्ध नतिजाहरुलाई हेर्दा आत्महत्याको तथ्याङ्कक निकै कहाली लाग्दो छ । नेपालमा प्रहरी प्रधान कार्यालय बाट प्राप्त तथ्याङ्ककलाई आधार मानिने भएकोले कतिपय आत्महत्याका घटनासंग सम्बन्धित केसहरु प्रहरी कार्यालयमा रिपोर्ट नहुने, लाल्छाना तथा विभेद हुने डरले पनि परिवारहरुले यस्ता कुराहरु बाहिर ल्याउन नचाहने साथै उपलब्धल तथ्याङ्ककलाई समयमानै अद्याबधिक हुन प्राविधिक चूनौतिहरुका कारणले गर्दा पनि आत्महत्याको दर बढि हुन सक्ने आंकलन गर्न सकिन्छ ।
आर्थिक वर्ष २०७९/८० को प्रदेश अनुशार आत्महत्याको अवस्थालाई हेर्ने हेर्दा आत्महत्याको अवस्था भयावह देखिन्छ । प्रहरी स्रोतका अनुसार यस आर्थिक बर्षमा मात्र ६९९३ जनाले आत्महत्याबाट ज्यान गुमाएको देखिन्छ । तलको चित्रबाट प्रदेश अनुशार २०७९/८० मा ज्यान गुमाउनेहरुको संख्यालाई हेर्न सकिन्छ ।

आत्महत्या गर्नुको कारण यहि नै हो भनेर भन्न कठिन भएता पनि आत्महत्याको कोशिस गर्ने वा आत्महत्या गरेका ९५ प्रतिशत मानिसहरु कुनै न कुनै किसिमको मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट पीडित भएको पाइन्छ । जसमा ८० प्रतिशत डिप्रेसन, १० प्रतिशत कडा किसिमको साइकोसिस, ५ प्रतिशत डिमेन्सिया, डिलेरियम र लागूपदार्थ सम्बन्धी समस्या भएको अध्ययनले देखाएको छ । अझ यसलाई गहिरेर हेर्दा परिवारमा बिगतमा आत्महत्याको ईतिहास भएको जस्ता बंशाणुगत कारण, बाल्य अवस्थामा दुर्व्यवहार तथा वेवास्ता भोगेका तथा सेरोटोरिएन हर्मोनको कमि जस्ता जैविक तथा पारिवारीक कारणहरुले पनि आत्महत्याको जोखिमलाई बढावा दिईरहेको कुरा विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएको छ ।
त्यस्तै दिर्घ तथा कडा खालका शारीरिक रोगहरु जस्तै क्यान्सर, एड्स, दिर्घ दुखाई त्यस्तै आशाविहिनता, आवेगपन, अनियन्त्रित सोचाईहरु, समस्या समाधान गर्ने सिपको कमि जस्ता मनोवैज्ञानिक कारणहरु त्यस्तै बढ्दो सामाजिक क्षति तथा विखण्डन, कमजोर आर्थिक अवस्था, सामाजिक तथा अन्तरव्यक्ति द्वन्द्व, असुरक्षित बसाईसराई तथा आर्थिक संकट जस्ता कारणहरुले आत्महत्याका घटनामा थप मलजल पुगेको अवस्था देखिन्छ ।
आत्महत्याबाट जो कोहि ब्यक्ति पनि जोखिममा हुन सक्ने भएता पनि बढि जस्तो डिप्रेसन तथा गम्भिर किसिमका मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरु, एकल व्यक्तिहरु, बेरोजगार, पारिवारिक असंवेदनशिलता भएका परिवारका व्यक्तिहरु, लागुऔषध दुर्व्यसनीहरु, आत्महत्या प्रयासका पृष्ठभूमि भएका वा त्यस्ता परिवारका व्यक्तिहरु, तनावमा भएका व्यक्तिहरु, एक्लै बस्न चाहाने वा अन्तरमुखि व्यक्तिहरु तथा ठूलो आर्थिक जोखिम भएका वा त्यसबाट गुज्रिएका व्यक्तिहरु उच्च जोखिमा रहेको विभिन्न घटनाक्रमहरुले देखाएको पाईन्छ ।
आत्महत्या दरलाई हेर्ने हो भने धेरै जसो आत्महत्या पुरुषले गर्ने गरेको भएता पनि पुरुषको तुलनामा महिलाले आत्महत्याको प्रयास बढि गर्ने गरेको देखिन्छ । नेपालमा आत्महत्याका लागि व्यक्तिले विभिन्न माध्यमहरु अपनाउने गर्दछन् । सामान्यतया परिवेश अनुसार सहज उपलब्ध हुने साधनहरुको नै छनौट गर्ने गरेको प्रचलनमा देखिन्छ ।
अझै पनि हाम्रो समाजमा आत्महत्याको समस्यालाई विभिन्न स्थान तथा समुदायमा फरक तरिकाले लिने गरिएको छ । आत्महत्या एक संवेदनशील समस्या भएता पनि यसबारेमा विभिन्न गलत धारणाहरु ब्याप्त रहेको पाईन्छ । केहि उधारणहरु भन्नुपर्दा आत्महत्याका बारेमा कुरा गर्ने ब्यक्तिले आत्महत्या गर्दैनन् भन्ने गलत धारणा अझै पनि रहेको छ तर यथार्थ के हो भने प्रत्यक १० मध्य ८ जनाले आत्महत्या पूर्व यसका आशयका बारेमा कुरा गर्ने गरेको पाईएको छ ।
त्यस्तै आत्महत्या गर्ने अठोट गरेको व्यक्तिलाई बचाउन सकिंदैन भन्ने मान्यता कतिपयमा रहेको पाईन्छ तर यथार्थ के हो भन्दा समयमा नै उचित ध्यान पुर्याएर उचित उपचार र मनोविमर्श प्रदान गर्न सकेमा यसलाई पूर्ण रुपमा रोक्न सकिने देखिन्छ । कतिपयको बुझाईमा अझै पनि आत्महत्या गर्ने व्यक्तिलेबीना संकेत आत्महत्या गर्दछन् भन्ने धारणा रहेको छ तर यथार्थ के हो भने धेरै जसो आत्महत्याबाट मृत्यू भएका व्यक्तिहरुले आत्महत्याको कुरा गर्ने वा स्पष्ट संकेत गर्ने गरेको पाईन्छ ।
आत्महत्याका प्रयास गरेका व्यक्तिहरुको उद्धार भएपछि आत्महत्याको खतरा टर्दछ भन्ने गलत धारण रहेको पाईन्छ तर वास्तविकता के हो भने समस्याको वास्तविक पहिचान तथा उपयुक्त सहयोगको अभाव भएमा भविष्यमा पनि आत्महत्याको खतरा रहने गर्दछ । समाजमा कमजोर आर्थिक अवस्था वा कमजोर सामाजिक पहिचान भएका व्यक्तिहरुले मात्र आत्महत्या गर्दछन् भन्ने बुझाई रहेको पाईन्छ तर यथार्थ के हो भने यो आत्महत्या कुनै आर्थिक सिमा वा कमजोर समाजिक पहिचान भएको व्यक्तिमात्र सिमित भएको पाईंदैन ।
मानसिक स्वास्थ्यसेवाको यस्तो अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै नेपाल सरकारले राष्ट्रिय मानसिक स्वास्थ्य नीति तथा कार्ययोजना २०७७ मार्फत् यस्ता समस्याहरुलाई नीतिगत तहबाटनै सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ । जसमा आत्महत्या रोकथाम, गर्भावस्था र सुत्केरी अवस्थाको मानसिक स्वास्थ्य, प्रभावकारी अभिभावकत्वलगायतका विषयहरूमा जनचेतना अभिवृद्धि गरिने, आत्महत्या लगायत मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी सूचकहरू निर्धारण गरी सोको आधारमा सूचना प्रणालीलाई परिमार्जन गर्दै लगिने तथा आत्महत्यासंग सम्बन्धित घटनालाई निरन्तर निगरानी पद्धतिमा समावेश गरिनेछ भन्ने कुराहरु प्रष्ट रुपमा उल्लेख गरिएको छ ।
त्यस्तै सामुदायिक एकिकृत जनस्वास्थ्य कार्यक्रम मार्फत् आत्महत्या सम्बन्धी सोचाईको स्क्रिनिङ गर्ने तथा पहिचान गरिएका समस्या समाधानका लागि उचित व्यवस्थापन गर्ने कुराहरु उल्लेखित छन् । आत्महत्या रोकथाम कार्यक्रम तर्जुमा तथा कार्यान्वयन गर्ने, आत्महत्याको घटनालाई अभिलेख बनाई कार्यान्वयनमा ल्याउने, आत्महत्या रोकथाम दिवस जनसहभागीतामा सबै तहमा मनाउने तथा आत्महत्याको प्रयास गरेका सुपरिचित सामाजिक व्यक्तिहरू र आत्महत्या प्रयासपछि सम्मानजनक जीवन बाँचेका व्यक्तिहरूलाई सामाजिक अगुवाई गर्न प्रेरित गर्ने लगाएका कुराहरुलाई नीति तथा कार्यक्रम मार्फत् समावेश गरेको छ ।
यस्ता नीति तथा योजनाहरुलाई समुदाय स्तरमा कार्यान्वयन गर्नको लागि तिनवटै तहका सरकारहरुले सरोकारवाला निकायहरुसंगको समन्वयमा सेवा र सचेतना मुलक कार्यक्रमहरुलाई कार्यान्वयन गर्दै लगेको छ । सरकारहरुले पनि यस क्षेत्रमा कार्यरत संस्था, व्यक्ति, समुदाय तथा सञ्जालहरु संगको सहकार्यमा आत्महत्या रोकथामको लागि प्रभावकारी पहलकदमी गर्दै आएको अवस्था छ । सवै स्थानमा दक्ष जनशक्ति पु-याउनु त्यति सहज नभएको कुरालाई आत्मसात गर्दै सम्बन्धित संस्था र सेवाप्रदायक निकायहरु संगको सहकार्यमा आत्महत्या रोकथामको लागि हेल्पलाईन नम्वरहरुबाट सेवा प्रदान गर्ने उद्देश्यले शुल्क नलाग्ने नम्बरहरु सञ्चालित छन् ।
विगतमा झैं यस बर्ष पनि सेप्टेम्वर १० लागि विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवशको रुपमा सचेतनामुलक कार्यक्रमहरु सहित सभ्य र भब्य रुपले मनाउन मातहतका निकायहरु मार्फत् सकोकारवालाहरु संग सहकार्य गरि सबै बर्ग, समुह र तहको आत्महत्या रोकथाम गर्न ऐक्यवद्धताको वातावरण सृजना गर्न सरकार लागि परेको अवस्था छ । यसरी सरकारी तवरवाट भएका यस्ता प्रयासहरु नि:शन्देहनै प्रशंसनीय र सकारात्मक पहलकदमीको रुपमा लिन सकिन्छ । अहिलेको आत्महत्याका घटनाका दरलाई हेर्ने हो भने यस्ता प्रयासहरु उल्लेख्य भएता पनि पर्याप्त भएको देखिंदैन । यसको लागि सरकार आत्महत्या रोकथाम लक्षीत कार्यक्रमहरु मर्फत् अझै सशक्त रुपमा अगाडी बढ्नुपर्ने देखिन्छ ।
यसको लागि सरकारले जोखिममा रहेका व्यक्तिहरुको पहिचान गरि बहुपक्षिय सहयोग कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै लग्नुपर्ने हुन्छ । कतिपय स्थानिय तहमा मनोबिमर्शकर्ता राख्ने कार्यको शुरुवात भएता पनि सवै स्थानिय तहमा मनोबिमर्शकर्ताको उपलब्धतालाई सुनिश्चित गर्नुपर्ने खांचो रहेको पाईन्छ । सम्भव भएसम्म मानसिक स्वास्थ्यको बिषयलाई पाठ्यक्रममा राख्न सकेमा अझै प्रभावकारी हुने देखिन्छ । यसर्थ सबै तहका सरकारले आत्महत्या रोकथाम सम्बन्धि कार्यक्रमको लागि सहकार्य गर्ने वाताबरण सृजना गरि आत्महत्या सम्बन्धी बिषयमा गरिने अध्ययन र अनुशन्धानको दायरालाई फराकिलो गर्दै प्रमाणमा अधारित भएर रचनात्मक सुझाब सहितको वहस र पैरवी गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यको बारेमा बोल्न समेत सोच्नुपर्ने अवस्थाबाट गुज्रियको हाम्रो समुदायमा हाल सडकदेखि सदनसम्म यस्ता कुराहरु निसंकोच उठ्नुले पनि चेतनाको स्तरमा सुधार भैरहेको कुरालाई चित्रण गर्दछ । आत्महत्याका बारेमा भ्रामक, कपोकल्पीत तथा थप निरुत्साहन गर्ने किसिमका समाचारहरुको संप्रेषणलाई निरुत्साहन गर्दै समाधानमुलक र सकारात्मक सन्देश दिने किसिमका समाचारहरु संप्रेषणलाई प्रबर्द्धन आवश्यक देखिन्छ । आत्महत्या रोकथाम संभव छ भन्ने कुरालाई सबै सरोकारवालाहरुले आत्मसाथ गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसर्थ आत्महत्या रोकथाममा गरिने एकल प्रयासबाट केवल आवाज उठाउन सकिएला तर त्यस आवाजलाई बुलन्द र सशक्त बनाउन सवैको सहयोग र सहकार्य महत्वपूर्ण हुन्छ । आत्महत्याका घटनाहरुलाई शून्यमा झार्नको लागि दुरदर्शी योजना सहित सहकार्य गर्ने उचित वातावरण सृजना गर्न तीनवटै तहको सरकारको भूमिका अपरिहार्य रहन्छ ।
प्रतिकृयाकाे लागि: shrkhanal@gmail.com
(खनाल मकवापूर जिल्लामा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको लागि टिपिओ नेपालमा कार्यक्रम संयोजक हुन् ।)
- भिमसेन महत
नेपाली कांग्रेस लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता, कानुन बमोजिम विधी को शासन, न्यायीक स्वतन्त्रताको विरासत बोकेको पार्टी हो । यो पार्टीले २००७ साल, २०४६ साल, ०६२/०६३ को ऐतिहासिक राजनैतिक आन्दोलनको नेतृत्व गर्यो । सशस्त्र जनयुद्धमा होमिएको माओवादि पार्टीलाई विभिन्न चरणको शान्तीवाता हुदै लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा लेरायो । यो देशमा फरक फरक नाममा कम्यूनिष्ट विचारका पार्टीहरुको उपस्थिती रह्यो र सत्ताको नेतृत्व पनि गर्यो तर पनि उनीहरु लोकतान्त्रिक प्रणाली मै आफूलाई स्थापीत गर्दै रहे । नेपाली कांग्रेसको १२ औं अधिवेशनको “विकाश र समृद्धी” को नारा नै कम्यूनिष्टको नारा बन्यो । यसर्थ जसले सत्ताको बागडोर सम्हाले पनि यो देश नेपाली कांग्रेसको विचारवाट परिचालित हुँदै आएको छ र नेपाली कांग्रेस मात्र साच्चिकै लोकतन्त्रको रक्षक पार्टी हो । यसर्थ हामी सबै कांग्रेसले गर्व गर्नुपर्छ।
संसारमा नै परिचित भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पनि अहम भूमिका खेल्दै भारतमै ३ वर्ष जेल जिबन भोगेको, बहुआयमिक व्यक्तित्वका धनि जन नायक वीपी कोइरालाले स्थापना गरेको हाम्रो पार्टीमा प्रतिबन्धित कालमा पार्टीका सबै साथीहरुलाई आफ्नो व्यक्तिगत संम्पती बाढेर पार्टी जोगाउने, पहिलो समाजवादी बजेटका प्रस्तोता शुर्वण सम्शेर, निडर निस्कलक महान त्यागी नेता गणेशमान सिंह, सहासी प्रवक्ता विचारमा अडिक कृष्ण प्र भटटराई, शुसिल कोइराला जस्ता नेताहरुले संरक्षण गर्दै, हुकाउदै यहाँ सम्म आईपुगेको पार्टी नेपाली कांग्रेस हो र हामी यस पार्टीको कार्यकता हो ।
वि.सं. २०६९ देखी ‘वैशाख ३० गते स्थानिय तहको निर्वाचन सम्पन्न भयो । उक्त स्थानीय तहको निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेस गठबन्धनमा गएकोले स्वभाविक रुपमा सिट हरु बाडफाडको क्रममा पार्टीका उमेदवार हुन आकाक्षि केहि साथिहरु बञ्चित भए । त्यसपछि संघ र प्रदेशको निर्वाचन मा पनि गठबन्धन मै भएकोले नेपाली कांग्रेसले संघमा १ सिट र प्रदेशमा २ सिट प्राप्त गर्यो । गठबन्धनवाट उम्मेदवारी दिदा नेपाली कांग्रेसको प्रतिनिधी सभा १ का उम्मेदवार महालक्ष्मी डिना उपाध्यायले निर्वाचन क्षेत्रको पूर्वी क्षेत्रबाट मतगणना गर्दै आउदा ८ हजार भन्दा वढी मतान्तरणमा अगाडी रहनु भएको क्रममा बजार क्षेत्र प्रवेश पश्चात मत घट्दै घट्दै पराजयको परिणाममा आईपुग्यो प्रतिनिधी सभा क्षेत्र नं. १ ख का नेपाली कांग्रेसका लोकप्रिय प्रदेश उम्मेदवार आनन्दराम पराजुलीले पनि पराजय व्यहोर्नु पयो तथापी यो क्षेत्रमा आनन्द रामको भन्दा संघका उम्मेदवार डिनाको मत ५ हजार भन्दा कम आयो । एउटै पार्टीको उम्मेदवार बीच यत्रो मत अन्तर कसरी आयो ?
पार्टी भित्रको सपनामा व्यापक छलफलको बिषय बनाइनु पथ्यो तर त्यसो नभै सामाजिक संजालमा अन्तंधातीको विवरण सार्वजनीक भयो । चोक, चौतारि चिया गफ सबैतिर पर आम मतदातमा समेत यो कुरा पुग्यो तब मतदाताले कांग्रेसले काग्रेसलाई हराउदो रहेछ अब हामी कांग्रेसलाई किनभोट हाल्ने भने अब यो कार्यले कसलाई फाइदा पुग्यो । यो नियोजित हो कि अन्जनको गल्ली / एउटा राजनीति पार्टीको संगठनको मुख्य आधार भनेको वडा संगठन हो ।
गत निर्वाचनमा त्यही वा काग्रेसका साथीहरु विमेकी संग, साथीभाईसंग वा आफ्नै नातागोता संग पनि दुश्मनी लिएर आफ्नो नेतालाई जिताउन दिलो ज्यानले लागे तथापी परिणाम नकारात्मक आयो । त्यस्तो वडा वडाका साथीहरुलाई बोलाएर गरिएको गाउँ पातिका सम्मेलनमा नेताहरूले आफ्नो भाषणको सम्पूर्ण समय एक आपसमा अन्र्तघात मरेको दोषारोपणमा विताए र नेताबाट नयाँ कुरा सिक्ने, संगठनलाई कसरी बलियो बनाउन सकिन्छ अब आउने दिनहरुमा कसरी अगाडी बढ्ने भन्ने जस्ता विषयहरू नेताहरुवाट उ भन्ने सोचेर कतिपय साथीहरू ३४ घण्टा पैदल हिडेर उत्साह र जोसका साथ आएका कार्यकालाई नेताहरुको अन्तरघाटी आरोप प्रत्यारोप पनि बनायो ।
कार्यक्रमबाट फर्कदा मलिन अनुहार बनाएर फर्किए। अहिले ति कार्यकता सिथिल भएका छन्। यसरी पाटी संगठनको मुल आधारमा नै धक्का पुग्ने गरी किन यसो गरीयो नियत के हो संगठन सबै सिद्धिए कहाँ गएर नेता बन्ने ? यदि त्यसो भएको हो भने पनि पार्टी अन्तंगत नै तहगत रूपमा अनुशासन समिती छ । अन्तघातको प्रमाण जुटाएर उपयुक्त समितिमा राखेर कार्वाही गरे भैहाल्यो नि अन्तंधती भनि रहने सामाजिक संजालमा विवरण हाल्ने तर कारवाहिको प्रकृया केही पनि नगर्ने किन ?
२०६९ चैत्र ५ गते स्ववियुको निर्वाचन सम्पन्न भयो । टि. यू.;अन्तर्गतको देश भरीको सबै क्याम्पसमा एउटै सूची अनुसारका उक्त निर्वाचन केन्द्रलाई पनि थाहा थियो। निर्वाचनमा सहभागी हुन २०६९ फागुन १९ गते दल दर्ताको समयमा नेविसंघ अध्यक्ष सुभाष सापकोटाको तर्फबाट स्याम्पसमा नेवि संघ दता गरियो । फागुन २२ गते केन्द्रले नेवि संघको अध्यक्ष भिषण ठकुरीलाई तोकि पठाएको पत्र लिएर उनी आए र आफू आधिकारीक भएको दावि गरे स्ववियू निर्वाचनमा पनि गठबन्धन थियो । गठबन्धनमा रहेको अन्य विद्यार्थी संगठनले नेविसंघमा आन्तरिक समस्या देखाएर भागवण्डामा नेविसंघलाई पछाडी पारे । केन्द्रले भिषण ठकुरीलाई पठाउनु थियो त एक महिना अगाडी नै किन नपठाएको दल दर्ता कै मितिमा केन्द्रले किन पत्र दियो कसको उत्सावटमा हसे पाटीकी कार्यकर्ता उत्पादन गर्ने धती विद्यार्थी संगठन मै आक्रमण गरी कमजोर बनाउने नियतले पार्टीलाई कहाँ पुर्याउला ?
वि.स. २००० भदौ ८ गते प्रदेश सांसद श्री लक्ष्मी श्रेष्ठको सम्पर्क कार्यालय उद्घाटन कार्यक्रम संपन्न भयो । उक्त कार्यक्रममा नेपाली कांग्रेसका सह-महामन्त्री महालक्ष्मी डिना उपाध्यायको प्रमुख आथित्यता र बागमती प्रदेशका नेपाली कांग्रेसको तर्फबाट हुनुभएका सबै जना अतिथि थिए। उक्त सम्पर्क कार्यलयमा प्रत्येक दिन १ जना मन्त्रि आएर कार्यकर्ता संग फल गुनासो सुन्ने कुरा आयो त्यो सारै राम्रो विषय हो । तर उहाहरु नेपाली कांग्रेस बागमती प्रदेश अन्तंगत होइन विधिले त प्रदेश कार्यालयमा बसेर उक्त कार्य विधि सम्वत हुनेहोला नि सोही कार्यक्रममा कठित विद्यार्थी नेताने मकवानपुर जिल्ला कार्य समितिका पदाधिकारीलाई बहिष्कारको घोषणा गर्दछन् अरु त्यसमा तालि बजाउँछन् यो बिना हो।
आमन्त्रण नगरिएको सभापति बुद्ध लामालाई आसन ग्रहणमा बोलाएर हामीले बोलाउदा पनि नआएको भन्ने सहभागि बिच प्रमाणित गर्न खोजिन्छ के यसले राम्रो गर्ला ? अहिले बुद्ध लामा व्यक्ति होइन नेपाली कांग्रेसको सभापति हो संस्था हो र कांग्रेसको विधानको व्यवस्था हेर्दा अहिले पनि नेपाली कांग्रेस सभापति प्रणाली मा चल्ने पार्टी हो ।
नेपाली कांग्रेस मकवानपुरको पार्टी संगठन जति बलियो भयो त्यति नै हामी सबैको राजनितिक भविष्य सुरक्षित हुन्छ। सम्पुर्ण नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ता जसले आफ्नो जिवन नै पार्टीमा लगाउनुभयो । पार्टीको आजको स्थितीसम्म आइपुग्न तपाई सम्पूर्ण साथीहरुको रगत पसिना बगेको छ। पार्टीलाई सुकेको रुख होइन फल फलिरहेको भरिलो रुख बनाओ । तब हामी सबैले फल खान पाउँछ । कांग्रेसका नेताहरु अहिले पार्टीको विभिन्न पदहरुमा पुग्नुभएको छ। सामाजिक सम्मान र प्रतिष्ठा बढेको छ, त्यो नेपाली कांग्रेस पार्टी भएर हो। त्यसलाई मनन् गर्दै विगतको निर्वाचन तथा अन्य विपयले ल्याएको तिक्तता लाई भुलेर नेपाली कांग्रेसका आदरणिय नेताहरु सबै जना एक ठाउमा बसी छलफल, आत्म समिक्षा गर्दै समस्या भए त्यही तहमा सल्ट्याएर अब पार्टीलाई एक ढिक्का बनाएर आगामी निर्वाचान सम्ममा मकवानपु जिल्लाको तहगत सबै जन प्रतिनिधि पदहरुमा नेपाली कांग्रेसको बनाउन हार्दिक आग्रह गर्दछ ।
नेपाली कांग्रेस मकवानपुरका सचिव महतले बुधबार पत्रकार सम्मेलनमा पेस गरेको बत्तव्य ।
मानसिक स्वास्थ्य आजको समयमा एउटा बहसको बिषय भएका छ । मानसिक स्वास्थ्यबीना पूर्णस्वास्थ्य सम्भव छैन भन्ने कुरालाई नकार्न पटक्कै सकिंदैन साथै यो शारिरीक स्वास्थ्यसंग परिपूरक छ । बिश्व स्वास्थ्य संगठनको परिभाषालाई केलाउंदा मानसिक रुपमा स्वास्थ्य ब्यक्तिले आफ्नो क्षमतालाई महशुस गरी जीवनको सामान्य तनावलाई सामना गर्दे उत्पादनशील रुपमा काम गर्न सक्छ । र आफ्नो समुदायमा योगदान दिन सक्षम भएको अवस्थालाई दर्शाएको छ ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले प्रकाशन गरेको मानसिक रोगको परिभाषालाई आधार मान्ने हो भने जब व्यक्तिमा सामान्यभन्दा बढी मात्रामा भावनात्मक रूपमा विचलन आई धेरै किसिमका लक्षणहरू देखा पर्छन् जसबाट व्यक्तिको दैनिक क्रियाकलाप तथा सम्बन्धमा प्रभाव पर्दछ भने मानसिक रोग भएको हुन सक्दछ । सर्सर्ती केलाएर हेर्दा यसले मानिसको जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ । उल्लेखित परिभाषालाई गहिरीएर हेर्दा हरेक ब्यक्तिले जीवनकालमा यस्तो समस्याको सामना गरेको हुन सक्छ ।
अन्तराष्ट्रिय जर्नलहरुमा प्रकाशित केहि तथ्यांङ्कहरुलाई बिश्लेषण गर्दा विश्वव्यापी रुपमा रोगले पार्ने कुल भार मध्ये १३% भार मानसिक स्वास्थ्य समस्याले ओगटेको देखिन्छ । त्यस्तै प्रत्येक ४ जना मध्ये १ व्यक्ति आफ्नो जीवनकालमा कुनै पनि किसिमको मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट प्रभावित हुने आँकलन गरिएको छ । साथै अपाङ्गता गराउने विभिन्न प्रमुख १० कारणहरु मध्ये ५ वटा मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट हुने गरेको देखाएको छ ।
नेपालको परिपेक्षमा भन्नुपर्दा ६० लाख मानिसहरु अर्थात् कुल जनसंख्याको २५ देखि ३० प्रतिशत मानसि कुनै न कुनै किसिमको मानसिक रोगबाट पीडित छन् भन्ने कुरा अध्ययनले देखाइको छ । नेपालमा नसर्ने रोगको भारको १८ प्रतिशत मानसिक रोगले ओगटेको छ । त्यस्तै बालबालिका, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, लागु औषधको दुव्र्यसनी, हिंसा, प्रकोप तथा महामारीलगायत अन्य सामाजिक घटना पश्चात त्यस्ता व्यक्ति तथा समूहमा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको भार अझ बढेको अध्ययनहरुले देखाएको छ ।
नेपालमा राजनैतिक अस्थिरता, बेरोजगारी, आप्रवासन, हिंसा, मानवीय तथा प्राकृतिक विपद, पारिवारिक तथा सामाजिक विखण्डन जस्तै जोखिमपूर्ण कारक तत्वहरु तिव्र मात्रा बढ्दै गएको अवस्थामा नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या अझ विकराल हुन सक्ने आकलन गर्न सकिन्छ ।
त्यस्तै विश्वब्यापी रुपमा नेपाल वार्षिक आत्महत्याको दरमा सातौ स्थानमा रहेको छ । साथै प्रजनन उमेरका महिलाहरुमा मातृ मृत्यूदरको १६% भार आत्महत्याले ओगेटेको तथ्यांक रहेको छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा ९०% भन्दा बढि मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरु उपचारबाट बञ्चित छन् । यो कुरा सन् २०१६ मा अन्तराष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशित छ । मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा जनचेतनाको अभाव तथा ग्रामीण क्षेत्रमा यस्ता समस्या भएमा अझै पनि झारफुक र धामीझाक्रीमा मात्र विश्वास गर्ने परिपाटी अहिले पनि विद्यमान रहेको छ ।
नेपालमा अहिले प्रमुख मानसिक समस्याहरुमा डिप्रेशन, चिन्ताजन्य समस्याहरु, कडा खालको मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरु, छारेरोग, लागुपदार्थको दुव्र्यसन जस्तै मादक पदार्थ, गाँजा सेवनले निम्त्याउने मानसिक स्वास्थ्य समस्या, बिद्यालयमा किशोरीहरु सामुहिक रुपमा बेहोश हुने समस्या अर्थात् मास कन्र्भजन डिर्सअडर, बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा भावनात्मक तथा ब्यवहारिक समस्या र आत्महत्या प्रमुख समस्याको रुपमा देखिन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याको यस्तो कहालिलाग्दो अवस्थाबाट मकवानपूर जिल्ला अछुतो भन्ने पक्कै छैन । यस जिल्लामा के कति ब्यक्तिहरुमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या छ भन्ने कुराको यकिन तथ्याङ्ग नभएता पनि टिपिओ नेपालले सन् २०२३ को जूलाई महिनामा मकवानपूरको बागमती गाउँपालिका बयस्कहरुमा चिन्ताजन्य समस्या र डिप्रेसन मापन गर्ने प्रमाणीत औजारको प्रयोगमा गरेकोे एक सर्वेक्षणले १३ प्रतिशत मानिसहरुमा डिप्रेसन र १४ प्रतिशतमा चिन्ताजन्य समस्या रहेकोे देखाएको छ ।
त्यस्तै ९ प्रतिशतमा डिप्रेसन र चिन्ताजन्य दुवै किसिमको समस्या रहेको देखाएको छ । त्यस्तै २० प्रतिशत ब्यक्तिहरुमा आत्महत्याको सोचाई आउने गरेको देखाएको छ । जसमा महिलाहरुको प्रतिशत उल्लेख रुपमा रहेको छ ।
यस्तो समस्याको आंकडा हेर्दा उपचारको लागि उपलब्ध श्रोतहरुको ज्यादै सिमितता रहेको देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका ब्यक्तिहरु प्रति गरिने लाल्छाना तथा भेदभावका कारण र श्रोतको उपलब्धताको अपर्याप्तताको कारण र धार्मिझांक्रि तथा परम्परागत उपचार पद्धतीलाई पहिलो उपचारको श्रोतको रुपमा लिनुले पनि समस्याले उग्र रुप लिनको लागि थप मलजल गरेको अवस्थ्या देखिन्छ । बागमति गाउँपालिकामा गरिएको सर्वेक्षणको यस नतिजालार्ई सोहि किसिमको भुगोल र परिवेश भएको समुदायमा सामान्यीकरण गर्ने हो भने मकवानपूरमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या बिकराल रुपमा रहेको देखिन्छ ।
केन्द्रीय राजधानीसंग जोडिएको जिल्ला साथै प्रदेश राजधानी समेत रहेको यस जिल्ला भएता पनि मानसिक स्वास्थ्य सेवाको उपचारबाट बञ्चित भएको अवस्थालार्य हेर्दा बत्ति मुनिको अंधेरो भन्दा अतियुक्ति नहोला ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याले सम्बन्धित ब्यक्तिमा मात्र प्रभाव नपारी उसको पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक पक्षमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्दछ । जसवाट उत्पादकत्वमा ह्रास आई परिवार, समाज तथा राज्यलाई ठूलो नोक्सानी परिरहेको हुन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्ति र परिवारका सदस्य प्रतिको लाञ्छना, भेदभाव, अवहेलना र मानवअधिकारको हनन् भएको अवस्थालाई मापन गर्ने पनि कठिन छ । त्यस्तै यस्ता समस्याका कारण मधुमेह, उक्त रक्तचाप, मुटुरोग सम्वन्धी समस्या, क्यान्सर जस्ता शारीरिक समस्याको जोखिम बढेको पाईन्छ । यस्ले पार्ने अन्य सामाजिक तथा भावनात्मक प्रभावहरुलाई हामिले नजिक बाट देखिरहेकै अवस्था छ ।
यस्तो समस्याले जरो गाडेर रहेता पनि यो समस्याको समाधान हाम्रो पहुँचभन्दा बाहिर भने अवश्य पनि गएको छैन् । सबै तह र तप्काबाट सानो प्रयास मात्र पनि यसको समाधनको सहायक सिद्ध हुनेछ । यसकोलाई सरोकारवालाहरुको ईच्छा शक्ति, नितिनिर्माताहरुमा दुरदर्शिता र उल्लेखित नितिनियमको कार्यान्वयलाई प्रभावकारी गराउने वातावरणको सृजना भएमा यसको समाधान सुनिश्चित छ । जनतासंग प्रत्यक्ष रुपमा सरोकार राख्ने स्थानिय तहले मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्धनका लागि एकद्धार नीति अवलम्वन गरी स्थानीय स्तरका सरकारी, गैसस/राष्ट्रियस्तरका विशेषज्ञ संस्था तथा अन्य सरोकारवालासँग साझेदारी गरी न्यूनतम मापदण्ड बनाइ कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने निति सरकारले लिनुपर्ने अवस्था देखिन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि बिशेषज्ञहरुको अभाब रहेको नेपाल जस्तो न्यून तथा मध्ययम आय भएको राष्ट्रले उपलब्ध अन्य स्वास्थ्यकर्मिहरु मार्फत् सिमित मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नको लागि स्थानीय तहबाट स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिबृद्धि, जनचेतनामूलक कार्यक्रम, आवश्यक औषधी खरिद, प्रेषण सेवा र पुनस्र्थापना सेवा सञ्चालन गर्न बजेट विनियोजन गरेमा ७० प्रतिशतभन्दा बढि समस्याको समाधान स्थानिय स्तरबाट नै सम्भव देखिन्छ ।
जनस्वास्थ्यका अन्य कार्यक्रमहरुसँगै मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई समायोजन गर्दै लैजानुपर्ने देखिन्छ । त्यस्तै समुदायमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई प्रवर्धनात्मक, रोकथाममूलक, उपचारात्मक र पुर्नस्थापनात्मक कार्यक्रमको तर्जुुमा र कार्यान्वयन गर्न नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने गरी कार्यक्रम बनाउनुपर्ने देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्ति र परिवारका सदस्य प्रतिको लाञ्छना, भेदभाव, अवहेलनालाई निरुस्साहन गर्दै मानवअधिकारको संरक्षण गर्न स्थानीय तहमा नीति बनाई कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्ने देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रका अवरोधहरुलाई समुल नष्ट गर्न सम्बन्धित सरोकारवालाहरु जिम्मेवार भई प्रस्तुत हुनुपर्ने टड्कारो आवश्यकता रहेको देखिन्छ ।
यसको गाम्भिरयता लाई बुझेर नेपाल सरकारबाट अनवरत रुपमा बिभिन्न प्रयास भैरहेको अवस्था छ । तिनै तहका सरकारले बिभिन्न निति तथा कार्यक्रमहरु मर्फत् सरोकारवालाहरुको सहकार्यमा मानसिक तथा मनोसामाजिक सहयोग सम्बन्धि बिभिन्न कार्यक्रमहरु लागु गरेको अवस्था छ । मानसिक स्वास्थ्यमा बिनियोजा गरिने बजेटको सिमालाई फराकिलो गर्दै लगेको अवस्था छ । मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि अध्ययन र अनुशन्धानको दायरालाई फराकिलो गर्दै यस्ता कार्यक्रमहरु सञ्चालनको लागि सहजिकरण गरेको अबस्था छ । सामुदायिक मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमलाई सबै जिल्लामा पु-याउने गरि कार्य गरिरहेको यसको लागि सरोकारवालाहरुसंगको सहकार्यलाई प्रबद्र्धन गर्दै लगेको छ ।
सरकारी तहबाट नै सम्बन्धित बिषमा स्वास्थ्यकर्मिहरुको क्षमता अभिबृद्धिलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । मानसिक अपांगता भएका ब्यक्तिहरुलाई अपांगता परिचयपत्र प्रदानगरी उनिहरुलाई बिषेश सामाजिक सुरक्षामा सहभागि गराएको छ । स्थानिय तहरुले पनि स्थानिय स्तरबाट मनोबिमर्शकर्ता राख्ने र बिभिन्न संस्थाहरुसंग सहकार्यलाई तिब्रता दिएको छ । त्यस्तै यस क्षेत्रको सचेतनाको लागि सेप्टेम्बर १० र अक्टोबर १० लाई क्रमशः बिश्व आत्महत्या रोकथाम दिवश र मानसिक स्वास्थ्य दिबशको रुपमा मनाउनको लागि मातहतका निकायहरुलाई क्रियाशिल गराएको छ । यसलाई उधारणीय कार्यको रुपमा लिन सकिन्छ ।
मकवानपूर जिल्लामा मानसिक सेवाको क्षेत्रमा देखिएका यस्ता खाडलहरुलाई पुर्नको लागि सघाउ पु¥याउने उदेश्यले बहुसाँस्कृतकि मनोसामाजिक सँस्था (टिपिओ नेपालले) मकवानपूरको बागमती गाउँपालिकासंगको समन्वय र सहकार्यमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रबद्र्धनका कार्यक्रमको शुरुवात गरेको छ । जसमा सामुदायिक पहुँच केन्द्रित भई स्थानीय स्वास्थ संयन्त्रको क्षमता अभिवृद्धि गरी स्थानीय स्तरमा नै मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई सरकारी संयन्त्र मार्फत् सेवा प्रदान गर्ने लक्ष्य लिएको छ ।
सोहि अनुरुप यस गाउँपालिकामा रहेका सम्पूर्ण महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरुलाई डिप्रेसन, चिन्तासम्बन्धी समस्या, गम्भिर मानसिक स्वास्थ्य समस्या, लागुऔषध दुव्र्यसनीका कारण भएको मानसिक स्वास्थ्य समस्या, आत्महत्या, छारेरोग, कन्भर्जन डिसअर्डर तथा गम्भिर मानसिक स्वास्थ समस्याको पहिचान र सिफारिस गर्ने सम्बन्धी तालिम प्रदान गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि नेपाल स्वास्थ्य तालिम केन्द्रको मोडयुलमा रहेर तालिम प्रदान गरि स्थानिय स्तरमानै मानसिक रोगको उपचार प्रदान गर्न सक्षम बनाउने र सोहि मोडयुलमा केन्द्रित रहेर २ जना नर्सिङ्ग कर्मचारीलाई मनोविमर्शकर्ताको तालिम प्रदान गरि स्थानीय स्तरमा मनोसामाजिक सेवालाई बिस्तार गर्ने लक्ष्य सहित कार्यक्रमको शुरुवात भएको छ ।
आत्महत्या रोकथाम र कन्भर्जन डिसअर्डरको ब्यबस्थापनमा बिषेश सचेतना, सेवा, पैरवी र सरोकारवालाहरुको क्षमता अभिबृद्धि सहितका लक्षीत कार्यक्रमलाई प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउंदै लगेको छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्याको समाधानमा एकल प्रयास अपर्याप्त हुने कुरालाई आत्मसात गर्दे सबै सरोकारवालाहरुसंगको समन्वय र सहकार्य गरी मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुंचबाट कोहि पनि ब्यक्ति बञ्चित नहोस् भन्ने अभियानमा सबै पक्षको जागरुकता अपरिहार्य देखिन्छ ।shrkhanal@gmail.com
(खनाल मकवापूर जिल्लामा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको लागि टिपिओ नेपालमा कार्यक्रम संयोजक हुन् ।)
मर्यादित महीनावारीलाई आत्मसात् नगर्दासम्म संविधानले सुनिश्चित गरेका अधिकारबाट महिलाहरू वञ्चित रहनुका साथै लैङ्गिक विभेदका बहुआयामिक असर कायम रहनेछन्।
हिमाल मासिकले २०७९ माघ अङ्कमा बालिका विशेष सामग्री समेटेको थियो। ६ महीना बितिसके पनि मेरो मनमगजमा उक्त अङ्क घरीघरी आइरहन्छ। आमाको महिमा, छोरीहरूमा गर्नुपर्ने लगानी, पोषणको अवस्था, यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य, लैङ्गिक हिंसा जस्ता विषयबारे जब पढ्छु, तब त्यो अङ्क झनै ताजा भएर आउँछ। बालिका बोझ बन्नुका कारण, लैङ्गिक विभेद, असमानता आदिको वरपर रहेर हिमालको उक्त अङ्क र यस्तै अन्य बहसले जोड्न नसकेका विषयवस्तुमा यो लेख केन्द्रित छ।
लैङ्गिक विभेदको कुरा गर्नासाथ हामी पुरुषसत्तालाई दोष दिन्छौं। हुन पनि हाम्रो शरीरमा स्नायु फैलिए जस्तै पुरुषसत्ता हाम्रो समाजका हरेक पाटो र तहमा जेलिएको छ।
पुरुषसत्ताको निर्माण चाहिं कसरी हुन्छ? पद, पैसा, पावर वा कुनै प्रमाणपत्रका साथै पाठेघर (यहाँ पाठेघर बच्चा जन्माउने जैविक कामसँग सम्बन्धित मानिएको छ)। तर, चार वर्षको कुनै बच्चाले ‘आमा, तिमी छिमेकीको पूजामा कुनै हालतमा जान पाउँदिनौ’ कसरी भन्न सक्छ? के त्यति खेर चार वर्षको बच्चासँग पद, पैसा, पावर, प्रमाणपत्र, पाठेघर हुन्छ? पक्कै पनि हुँदैन। यस्तै, यी विषयको बुझाइ र अभ्यास ठाउँ एवम् संस्कृति अनुसार फरक हुन्छ। तसर्थ यी तत्त्व मात्रै पुरुषसत्ता निर्माण र यसको सबलीकरणमा निर्णायक हुँदैनन्।
खासमा पुरुषसत्ता निर्माण गर्ने मुख्य स्रोत हामीसँगै छ, त्यही स्रोत सहित हामी यहाँसम्म आइपुगेका हौं। त्यो हो, महीनावारी। पद, पैसा, पावर, प्रमाणपत्र, पाठेघर (बच्चा जन्मनुअघि) भन्दा पहिले हामीसँग जोडिएको पाटो हो यो। महीनावारी भनेको करीब २८ दिनको अन्तरमा महिलाको शरीरबाट चार–पाँच दिन रगत बग्नु हो, जसको सम्बन्ध मुख्यतया सन्तान उत्पादनसँग हुन्छ। तर, यति मात्र बुझाइ हाम्रो सामाजिक परिवेशमा अपूरो हुन जान्छ। महीनावारीसँग केही सोच र अभ्यास जोडिएका छन्, विशेष गरेर यो अशुद्ध र अपवित्र हो, ती चार-पाँच दिन महिला ‘अछूत’ हुन्छन्, रगत निस्किने भएकाले कमजोर हुन्छन् भन्ने परम्परागत मान्यता छन्। यही सोच र अभ्यासले पुरुषसत्ताको निर्माणमा भूमिका खेल्छ।
अहिले ६ देखि ९ वर्षसम्मका छोराहरूले घरका महिला सदस्य तथा सञ्चारमाध्यमबाट महीनावारीबारे केही न केही थाहा पाउँछन्। छोराहरूलाई म त कहिले पनि महीनावारी हुन्नँ, म बलियो, सुविधाप्राप्त, माथिल्लो दर्जाको भन्ने भावनाको विकास भई शक्ति र पुरुषसत्ताको उद्भव र सबलीकरण हुन्छ। जसले आफूभन्दा उमेर र क्षमता धेरै भएका महिलाहरू (ती चाहे आमा-दिदी नै किन नहुन्) प्रति दोस्रो दर्जाको सोच र व्यवहार राख्छ। यो चक्रीय रूपमा बढ्छ र महिलाहरू भएका ठाउँमा अभ्यासमा रहन्छ।
उता, ६ देखि ९ वर्षकै उमेरमा छोरीहरूले पनि आफ्नो महीनावारी हुनेबारे केही न केही थाहा पाउँछन्। उनीहरूले महीनावारी भएका वेला बार्नुपर्ने कार्य र कारणको लामो सूची पाउँछन्। साथै, म आफ्नो भाइ (उमेर र शारीरिक रूपमा सानो हुँदा पनि उसको शक्ति सम्बन्ध देखाउन सजिलो हुने भएकाले यहाँ भाइ प्रयोग गरिएको हो) भन्दा कमजोर छु, अशुद्ध हुँ, सानी हुँ, मैले सहनुपर्छ, मेरो आवाज सानो हुनुपर्छ, मेरो भाइको खुशी नै सबथोक हो भन्ने मनोभावका साथ परिवार र समाजको नियमसँगै हुर्किन्छिन्, पुरुषसत्ताको पहरेदार हुन्छिन्।
महीनावारीसँग जोडिएको सोच र अभ्यास यति बलियो हुन्छ कि समाजका हरेक तह वा पत्रमा टाँसिएर बसेको हुन्छ। संसारका झन्डै आधाभन्दा बढी मानिस पाठेघर र अण्डाशय लिएर जन्मेका हुन्छन्। हुर्कंदै जाँदा एउटा समयमा उनीहरूको महीनावारी हुन्छ, उमेर बढेसँगै एउटा बिन्दुमा महीनावारी सुक्छ। आज चन्द्रमा चुम्दै गरेका, सगरमाथाको शिखर टेक्दै गरेका, अस्पतालको सघन कक्षमा उपचार गरिरहेका, युद्ध लडिरहेका महिला, किशोरी, पारलैङ्गिक र अपाङ्गता भएकाहरू आआफ्नो क्षेत्रमा आफ्नो क्षमता सावित गर्दै शक्ति सन्तुलन गर्ने र पुरुषसत्ताको असरलाई निर्मूल पार्ने प्रयासमा छन्।
लैङ्गिक समानता र सामाजिक समावेशी नीतिले संयुक्त राष्ट्रसंघको उच्चस्तरीय निकायदेखि एउटा वडा कार्यालयको नीतिमा समेत प्राथमिकता पाएको देखिन्छ। यसमा बजेट विनियोजन पनि गरिएको हुन्छ। तर, कतै पनि महीनावारी विभेद र यसको गम्भीरताबारे कुरा हुँदैन।
दक्षिण गोलार्द्धीय मर्यादित महीनावारी सञ्जालका अनुसार, महीनावारी विभेद जटिल र बहुआयामिक अवधारणा हो। महीनावारी हुने कारणले नै महिलाहरूले निषेधदेखि हिंसा, छोइछिटो बार्नुपर्ने अभ्यास, स्रोतसाधनबाट वञ्चितीकरण भोग्नुपर्छ जुन मानव अधिकारको हनन पनि हो। दक्षता र स्रोतका कारण महीनावारी विभेदलाई सधैं सबैले एकीकृत र बृहत् अवधारणाबाट सम्बोधन गर्न अप्ठ्यारो पर्ला, तर एकल रेखीय दृष्टिकोणले सम्बोधन गरेर यसको उपज शक्ति असन्तुलन र पुरुषसत्ताको असरलाई सम्बोधन गर्न सम्भव छैन।
महीनावारी विभेद न्यूनीकरण गर्न पछिल्लो समय विशेषगरी प्याड नि:शुल्क वितरण गर्ने, शौचालय बनाउने जस्ता काम हुन थालेका छन्। यी प्रयास महत्त्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि महीनावारी विभेदको अभ्यासले चक्रीय र प्रणालीगत रूपमा निर्माण गर्ने र बलियो पार्ने शक्ति असन्तुलन र पुरुषसत्तालाई यस्ता कामले छुँदैन। अर्थात् महीनावारीसँग जोडिएका खान नहुने, छुन नहुने, हिंडडुल गर्न नहुने जस्ता अभ्यास र त्यसबाट संविधानको हक र मानव अधिकार हनन भएको पाटोमाथि बहस छेडेको हुँदैन। गत साउन २१ गते महीनावारी हुँदा बैतडीकी १५ वर्षीया अनिता चन्दले विद्यालयले दिएको प्याड लगाएकी थिइन्, साथै यस अवधिमा बार्नुपर्ने संस्कारजन्य नियम पनि पालना गरिराखेकी थिइन्।
आज हाम्रा घर विभेद र हिंसाको कारखाना बनेका छन्, विद्यालयहरू विभेद र हिंसाको संवाहक। छोरीहरू गर्भमै मारिन्छन्, जन्मिएका छोरीहरूले पनि मान्छे भएर बाँच्न पाएका छैनन्। बालविवाहको रापमा पनि छोरीहरू नै पिल्सिरहेका छन्।
बालविवाह रोकथाम, छाउगोठको अन्त्य, बालिकालाई विद्यालय भर्ना, हिंसा न्यूनीकरण गर्न काम नै नभएका होइनन्। तर, जरैदेखि रोग निमिट्यान्न पार्नतिर नलागी सोझो रूपमा जुन हाँगामा रोग लाग्यो त्यसको मात्र उपचार गर्ने जस्ता काम भएका छन्। त्यस्ता कामले एउटा समस्याको पत्र फाले पनि अर्को पत्र फैलिन्छ र जब्बर बन्छ। महीनावारी विभेदको असर पनि त्यस्तै हो। अन्तर्निहित कारण पन्छाएर वा बिर्सिएर गरिएका सीधा र एकल रेखीय कामहरूले दिगो समाधान हुन सकेको छैन।
महीनावारी विभेद हटाउन छोरी जन्मिने प्रक्रियादेखि नै संवेदनशील हुनुपर्छ। अर्थात् छोरीलाई गर्भदेखि नै सशक्त बनाउनुपर्छ। हामीकहाँ आमामा लगानी गर्ने विषयलाई गम्भीर रूपमा उठाइन्छ, तर त्यससँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण पाटोमा ध्यान पुग्नै सकेको छैन। एउटी छोरी जन्मिएरै आमा बन्ने भएकाले गर्भदेखि नै छोरीलाई सशक्त बनाउन आवश्यक छ। यसका लागि महीनावारीलाई निशर्त मर्यादित बनाउनुपर्छ।
हिमालको बालिका अङ्कले उठान गरेका बालिका सवालमा केन्द्रित रहेर विविध पाटोमा विश्लेषण गरौं।
गर्भैमा विभेद
छोरीमाथि विभेदको शृङ्खला गर्भैदेखि शुरू हुन्छ। गर्भमा छोरी छ भन्ने थाहा पाएपछि भ्रूणहत्या गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। गर्भपतन सुविधामा पहुँच भएकाले लिङ्ग पहिचान गरी छोरी भए तुहाउने कृत्य शहरी क्षेत्रका शिक्षितहरूमा झनै झाँगिएको छ।
महीनावारी हुने कारण अशुद्ध मानिने, महीनावारी हुँदा कुनै सांस्कृतिक काममा योग्य नहुने, वंशमा नगनिने, बिहे गरेर जाने भएकाले आमाबुबालाई बुढेसकालमा हेरचाह नगर्ने, कुनै पनि समयमा महीनावारी हुन सक्ने भएकाले मृत्यु संस्कार लगायत कुनै पनि सांस्कृतिक र धार्मिक कार्यमा नेतृत्व गर्न नपाउने अभ्यास भएकाले छोरीहरूलाई छानीछानी गर्भमै हत्या गरिन्छ। जसको निर्णायक जेजसरी व्याख्या गरे पनि महीनावारी विभेद नै हो।
जन्मेपछि विभेद
महीनावारी विभेदले ग्रस्त समाजमा छोरीहरू जन्मेपछि पनि लैङ्गिक भेदभावको शिकार बन्छन्। नवजात शिशु अवस्थामा छोरीहरूले आवश्यक स्याहार र उपचार नपाउँदा कुपोषित हुने, रोगी हुने र कतिपयको ज्यान नै जाने गरेको छ। नेपालमा नवजात शिशुको मृत्युदरमा छोराभन्दा छोरीको संख्या बढी छ। ब्रिटिश मेडिकल जर्नलमा प्रकाशित सर्लाहीमा सन् १९९९ देखि २०१७ सम्म गरिएको अनुसन्धानले लैङ्गिक विभेदले धेरै नवजात छोरीको ज्यान गएको देखाएको छ। अनुसन्धान अनुसार जन्मेको पहिलो सात दिनमा छोराको मृत्युदर बढी देखिए पनि तीन सातापछि छोरीहरूको मृत्युदर २.४३ गुणा बढी पाइयो। यसको अन्तर्निहित कारण महीनावारी विभेद नै हो।
कुपोषण
एकातिर छोरीहरूले महीनावारी विभेदको चक्रीय र प्रणालीगत असरका कारण पर्याप्त पोषण र रेखदेख पाउँदैनन्, अर्कातिर उनका आमाहरू बच्चा जन्माएको केही समयपछि फेरि नियमित महीनावारी शुरू भएर महीनावारी विभेदका अभ्यासमा फर्कन्छन्। जसका कारण भोक लागेको वेला चाहेको वा पोषिलो खाना खान पाउँदैनन्। जब छोरीहरूको महीनावारी शुरू हुन्छ, उनीहरू पनि नियमित खाइरहेको खानेकुराबाट वञ्चित हुन्छन्। यसरी महीनावारी विभेदले कुपोषणको एउटा चक्र नै निर्माण गरेको हुन्छ। यसर्थ महीनावारी विभेद अन्त्य नगरी कुपोषण हटाउन खोज्नु हाम्रो जस्तो समाजमा सम्भव देखिंदैन।
शिक्षामा विभेद
महीनावारी विभेद र सुदृढ पुरुषसत्ताको कारण छोरीहरूले एक त पढ्नै पाउँदैनन्, पाए पनि गुणस्तरीय शिक्षाको अवसरबाट विमुख बन्छन्। विद्यालय भर्ना भए पनि नियमित उपस्थित हुन, विद्यालय शिक्षाबाट छुट्नेले अनौपचारिक सिकाइको अवसर पाउन पनि छोरीहरू पछाडि नै रहन्छन्। शिक्षा लिन पाएका कतिपय छोरीले निश्चित शर्त वा सम्झौता अन्तर्गत त्यस्तो अवसर पाएका हुन्छन्, जस्तै: घरको सबै काम गर्नुपर्ने, काम भ्याएर जानुपर्ने आदि। हिमालको यही अङ्कमा युनिसेफको विद्यालय क्षेत्र सुधार योजना कार्यक्रम अनुसार पाँचदेखि १२ वर्षका ७० हजार बालबालिका विद्यालय बाहिर भएको र त्यसमा पनि छोरीहरू बढी प्रभावित भएको सन्दर्भ महीनावारी विभेदको एक उपज हो।
बालविवाह
नेपाल बाल परिषद्ले प्रकाशन गरेको नेपालमा बालबालिका सम्बन्धी राष्ट्रिय स्थिति प्रतिवेदन २०७८ ले बालविवाह गर्नेमा पुरुष नौ प्रतिशत र महिला ३२.८ प्रतिशत देखाएको छ। अशिक्षा, गरीबी, बसाइँसराइ, प्राकृतिक प्रकोप आदिलाई बालविवाहको कारण मानेर आमाबुबालाई सीपमूलक तालीम, बालिकालाई छात्रवृत्ति, बीमा आदिको व्यवस्था गरिंदै आएको छ, तर बालविवाह घटेको छैन। जबसम्म महीनावारी विभेद हटाउन बालविवाह न्यूनीकरणका कार्यक्रममा एकीकृत र बृहत् कार्यक्रम योजनाबद्ध गरिंदैन, तबसम्म बालविवाह घट्दैन। किनभने सानै उमेरदेखि असमानता, हिंसाका साथै महीनावारी विभेदका कारण मानसिक, शारीरिक र सामाजिक पाटोमा पर्ने असर तथा कुनै मूल्य नै नभएको जस्तो व्यवहार भोग्ने छोरीहरू घरपरिवारबाट वा आफूखुशी बालविवाह गर्न बाध्य भइरहेका छन्।
बेचबिखन
सबै बेचबिखनका प्रकृति एकै हुँदैनन्। मनोरञ्जन क्षेत्रमा आउने धेरैजसो बालिका अभिभावककै संलग्नतामा बेचिएका वा घर छोड्न बाध्य भएका देखिन्छन्। महीनावारी विभेदले निम्त्याएको शक्ति र पुरुषसत्ताको निर्माण र सबलीकरणका कारण परिवार, बालिका आफैं र बेच्ने गिरोहमा छोरीहरूलाई वस्तूकरण गर्ने/गराउने संस्कार हावी भएको भन्दा अत्युक्ति हुँदैन।
यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य
नेपालमा विशेष गरेर सहस्राब्दी विकास लक्ष्यको शुरूआती दिनहरूसँगै सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्यमा विभिन्न आयाममा काम भएको छ भने सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्य अधिकार ऐन, २०७५ लागू गरिएको छ। महीनावारीको कुरा नगरी सुरक्षित मातृत्व तथा प्रजनन स्वास्थ्यको कुनै पनि आयाम अपूर्ण हुन्छ, तर महीनावारी विभेदबारे कतै पनि प्रसङ्ग छैन। जुन छोरीहरूले आफ्नो महीनावारीलाई मर्यादित ढङ्गबाट सम्बोधन गर्न सक्दैनन् वा महीनावारीका लक्षण, समस्या वा आफ्नो शरीरका परिवर्तनबारे जान्न सक्दैनन्, उनीहरूले कहिले यौनसम्पर्क गर्ने, के हुँदा सुरक्षित हुन्छ, के भयो भने हुँदैन, अनिच्छित गर्भ रहेमा कहाँ जाने, कहिले बच्चा जन्माउने, कुनै समस्या देखिए कहाँ जाने आदि विषयमा निर्णय गर्न सक्दैनन्। एकातिर महीनावारी विभेदको चक्रीय र प्रणालीगत शक्ति असन्तुलन, पुरुषसत्ता, अर्कातिर जैविक अवस्थाले सिर्जना गरेका परिस्थितिमा अनभिज्ञता वा ढिलो निर्णयका कारण महिलाहरू मृत्युको मुखमा पुग्छन्। न्याशनल पपुलेशन एन्ड हाउजिङ सर्भे (सन् २०२१) मा १४-४९ वर्षका महिलाहरूको मृत्यु कर्णालीमा ८.२ प्रतिशत, लुम्बिनीमा ६ प्रतिशत र मधेशमा ५.७ प्रतिशत हुनुले महीनावारी विभेद र प्रजनन स्वास्थ्य तथा सुरक्षित मातृत्वको सम्बन्ध पुष्टि गर्छ।
एकातिर चक्रीय शक्ति असन्तुलन र पुरुषसत्ताको मार छँदै छ, अर्कोतिर छोरीहरू घरमा भएका हिंसा र विभेद विरुद्ध प्रश्न गर्न सक्दैनन्। यसकै कारण उनीहरू अवसरबाट वञ्चित रहन्छन्, छिटै वा बालविवाहमा झोसिन्छन् र मानसिक, शारीरिक, सामाजिक अस्वस्थताको दलदलमा फस्छन्।
मनोरोगको भास
महीनावारी विभेदको शक्ति र पुरुषसत्ताको दबाबका कारण छोरीहरू बुझ्ने भएदेखि नै हीनभावमा हुर्कन्छन्। किशोरीवयमा रजस्वलामा शुरू भएसँगै महीनावारीसँग जोडिएको मौनता, अज्ञानता र चरणबद्ध विभेदका कारण उनीहरू थप तनावमा पर्छन्। घर, समाज वा विद्यालयमा उनीहरूमध्ये कतिले दुर्व्यवहार वा हिंसा भोग्छन्। कतिपय चाहिं सम्भावित दुर्व्यवहार तथा हिंसाका कारण स्वयं, परिवार र समाजबाट दबाबमा हुन्छन्।
साभार: https://www.himalkhabar.com/news/137754
नुवाकाेट बालकुमारी कमेरेगाँउ जन्मथलो भई काठमाडाैंमा रमाउँदै आउनु भएका पिँडालु पण्डितले नेपाली साहित्यका विविध विधामा कलम चलाउँदै आउनु भएकाे छ । बासुदेव गुरागाईं व्यङ्ग्य साहित्यमा पिँडालु पण्डित उपनामले चिनिनुहुन्छ । पण्डितले हालै ‘तँ अब बुढाे भइस्’ खण्डकाव्य प्रशासनमा ल्याउनु भएकाे छ ।
साहित्यकार बासुदेव गुरागाई साहित्य साधनामा अनवरत लागि परेका स्रष्टा हुनुहुन्छ । नेपाल सरकारको सहसचिव पदबाट सेवा निवृत्त पण्डित काठमाडाै गोगंबुमा रहेर साहित्यमा अनवरत कलम चलाउँदै आउनु भएकाे छ । गुरागाईं दुप्चेश्वर साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान मूल नारा लिएर स्थापित दुप्चेश्वर साहित्य समाज नुवाकोटको विशिष्ट सदस्य तथा संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । पूर्व कर्मचारी समाजका आजीवन सदस्य तथा राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज नुवाकोटका सल्लाहकार रहनुभएका उहाँ दायित्व वाङ्मय प्रतिष्ठान र बुढ्यौली साहित्य समाज हेटौँडा लगायतका दर्जनौ संघसस्थामा आवद्ध हुनुहुन्छ ।
उहाँका यसअघी ‘स्वागत’ (फुटकर कविता सङ्ग्रह) २०५३, ‘नेता चिरञ्जीवी भव’ (हास्यव्यङ्ग्य काव्य) २०५९, ‘थोते हाँसो’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०६२, ‘बास उठेका चराहरू’ (फुटकर काव्यिक रचनाहरूको सँगालो) २०६४, ‘मोफसलको मधुरिमा’ (नियात्रा सङ्ग्रह) २०६९, ‘बाजेको सेकुवा’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०७०, ‘अनुमानित निष्कर्ष’ (छोटा कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘समयान्तर’ –कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘नुवाकोटका पशुपति ः दुप्चेश्वर महादेव’ (पर्यटन प्रवर्धनात्मक कृति) २०७३, ‘वसन्त वृक्ष’ सहस्र नेपाली हाइकु सङ्ग्रह २०७५, ‘फुमन्तर’ (लघुकथाहरू) २०७६, ‘नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेवः सङ्क्षिप्त झलक २०७७, ‘रातो गुलाफ’ सुसेली–सङ्ग्रह २०७९, ‘बाबा दुप्चेश्वर’ (भजन–सङ्ग्रह) २०७९ प्रकाशित छन् ।
व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा लेखिएकाे खण्डकाव्य ‘तँ अब बुढाे भइस्’ पब्लिकेशनबाट निस्कने बित्तिकै खण्डकाव्यकारकाे हातबाटै काठमाडौमै प्राप्त गरे पछि सरसर्ती पढ्ने मौका मिलेकाे हाे । काव्य उठान, काव्य शृङ्खला र काव्य बैठान गरि तीन भागमा लेखिएको सार्वजनिक खण्डकाव्यमा २३ शृङ्खला समेटिएको छ । स्रष्टालय बुक एण्ड पब्लिकेशन काठमाडाैले प्रकाशन गरेकाे खण्डकाव्य १ सय ८० पृष्टमा समेटिएकाे छ ।
डा. शैलेन्दुप्रकाश नेपालले खण्डकाव्यमा भूमिका लेख्दा नै सवैकुरा समेटिएर आएका छन् । विशिष्ट व्यक्तिबाट भएकाे विशिष्ट भूमिका बाधिएकाे पुस्तकलाई हामीले समिक्षा गर्नु भन्दा पनि देखिएका कुरा लेख्ने मात्रै हाे । तँ अब बुढाे भइस् अध्ययन गरिसके पछि केही लेख्न मन लाग्याे । पुस्तक प्राप्तीकाे केही समयपछी पाठककाे आँखाबाट पढ्दा जस्ताे बुझियाे त्यसैकाे आधारमा साहित्यलाई माया गर्ने साहित्यप्रेमी भएकाे नाताले आफ्नाे विचार व्यक्त मात्र गर्न खाेजेकाे छु । समिक्षाकाे रुपमा भन्दा बढि पढ्दा जसरी बुझियाे त्यसरी केही नलेखी रहन सकिएन ।
खण्डकाव्यकारले काव्य उठान यसरी गरेका छन्ः
वृद्धता
कसैकाे रहर हाेइन
न त अशक्तता नै
मान्छेकाे रोजाइ हाे
तैपनि नचाहँदा नचाहँदै
नबिराइकन
यो ऊ नभनीकन
प्रत्येकले भोग्नु पर्ने
यथार्थता हाे वृद्धता
वृद्धता
सृष्टिकाे यथार्थता हाे
समाजकाे यथार्थता हाे
जीवनकाे चक्र हाे
फलतः
प्रत्येक बस्तीका वृद्धहरु
लैङ्गिक हिसाबले
चाहे ती जे सुकै हुन्
एउटै भाषाले सम्बाेधित छन्
तँ अब बुढाे भइस् ।
कविता प्रायः साहित्यकारहरुले लेखेकै हुन्छन् । तर एउटै शिर्षककाेलाई समेटेर काव्यशैलीमा लेख्नु जटिल विषय हाे । कवि व्यङ्ग्यकार पिडालु पण्डित यस मामलामा पोख्त रहेकाे काव्य पढेपछि थाहा पाइन्छ । पण्डित एउटा भूगाेलमा जन्मिएर त्यही माटाेमा हुर्किएर अगाडि बढेका छैनन् । उहाँ नुवाकाेटमा जन्मिएर मकवानपुर हर्नामाडीलाई केही समय माया गर्दै काठमाडाैलाई कर्मथलाे बनाएर जन्म, जवानी, प्रौढ र पाकाे अवस्थामा फरक फरक भूगोलमा रमाएका छन् ।
पछिल्लाे समय नेपाली समाजकाे पारिवारिक संरचना र संस्कार छिन्नभिन्न हुँदै गएकाे छ । एकल परिवारमा रमाउने प्रवृत्ति बढ्दाे छ । प्रकृतिले समेत विभेद नगर्ने कुरामा मानिसले विभेद गर्न थालेका छन् । हामी जुन उमेरमा छौ त्यसकाे मात्रै अनुभव लिन्छौ तर अघि वा पछिकाे उमेरलाई हामी वास्तै गर्दैनौ । यसैलाई कवितामा कविले वृद्धता रहर नभएकाे यथार्थताकाे रुपमा काव्य उठानमै लेखेका छन् ।
प्रकृतिका सवै चिज समेत एक पछि अर्को गर्दै बुढाे हुँदै जाने चक्रलाई टार्न सकिदैन । तर कुनै समय आफ्नैलाई कर्तव्य जिम्मेवारी बोधले गरिएकाे व्यवहार वृद्ध अवस्थामा गुन बन्दैन अबगुण बनेर निस्कन्छ अनी कविकाे मिठाे शैलीमा व्यङ्ग्य यसरी जुर्मुराउँछः
हिजो को खाइ काे खाइ गरेकाहरु
मुस्किलले आज पत्युत्तरमा ला खा ला खा गर्छन्
यस्तो काे खाइ काे खाइ र ला खा ला खा
अस्ती उसले गर्याे
हिजो मैले गरें
समयचक्रसँग
आज उ गर्दैछ
अनि उ पनि भाेग्छ यही परिणाम
र पछ्याउँदै जान्छ
प्रत्येक युगमा प्रत्येक पिढीमा
टारेर नटर्ने सारेर नसर्ने
सव चिज गलाउने
भनसुनले नगल्ने
मलजलले नढल्ने
सब चिज डढाउने
आगोले नडढ्ने
विडम्वान छ यसकाे गति
समयकाे अन्तरालमा
सबैले पाउँछन् याे उपाधी
तँ अब बुढाे भइस् ।
उहाँकाे उमेर सरकारी जागिरबाट अवकाश प्राप्त जीवनमा धकेलिएकाे केही समय भयाे । यस हिसाबले समेत पहिले उहाँकाे भाेगाइ पुस्तकमा आएकाे छ । त्याे भन्दा बढी समाजकाे यथार्थ धेरै जेाडिएर आएकाे छ । काव्य उठानका सन्दर्भमा उहाँले लेख्नु भएकाे विषयले तपाई हामी सबैलाई साेच मग्न बनाउँछ । मानिस जन्मन्छ र जन्म पछि मरण निश्चित छ । तर यो शाश्वत सत्य हामी जीवनको उत्तरार्ध अबस्थामा मात्रै स्वीकार गर्ने अबस्थामा पुग्छौ ।
हामी सिक्नु पर्ने बेला आफू भन्दा ठूलाबाट संस्कार सिक्दैनौ । आफूले भोगेको भोगाई अरुको व्यबहार अन्यले आफ्नालाई गरेको क्रियाकलाप यस्तै को सेरोफेरोमा तँ अब बूढो भइस् लेखिएको छ । यो खण्डकाव्यले आफ्नो अरुको उनीहरुको सबैको कथाब्यथा बोकेको छ यो कुरा लेखकले आफ्ना भनाईमा समेत समेटेका छन् ।
कर्मचारीहरु पदमा रहँदा सेवाग्राहीसँग गरेका व्यवहारलले अवकास पछि त्यही सेवाग्राहीलाई देख्दा आफ्नाे विगत सम्झेर रमाउनु मात्र सकिने वर्तमानमा कर्तव्यच्युतकाे पीडाले पाेल्ने गरेकाे यथार्थ समेत पुस्तकमा यसरी लेखिएकाे छ ।
उहिलेकाे तँ
मदले मात्तिएकाे थिइस
पदले पात्तिएकाे थिइस
……………………
तर्साउथ्याे
टाेपी उध्रिएका
सेवाग्राहीहरुलाई
……………..
अनी बाध्य पार्थ्यो तिनलाई
तिनका भएजती खल्ती
छामछुम छामछुम पार्न
………………………
अहिले यदाकदा
तिनै रैती दुनियाँलाई
आफ्ना सामु देख्दा
शिर निहुरिन्छ तेरो
आखाँ धमिलिन्छ तेराे
एकाएक बाेली लकपकिन्छ
र धर्मराउँछन् गोडाहरु
…………………………
त्यसैकाे सम्झनाले तँलाई
रातकाे निन्द्रा भगाईदिन्छ
आँट हराउँछ
र लुक्छस तँ
सिरक च्यापेर
चिसो कोठा भित्र
एकाकी बनेर
किनकी
तँ अब बुढाे भइस् ।
उमेर थपिदै जादा ज्यानमा बल भरिन्छ । अनि हामी कसैलाई गन्दैनौ । त्यति मात्रै होइन पद पाँउदा र दाम कमाउँदा त यतिकै सधै चल्छ भन्ने ठान्ने हाम्रो स्वार्थी अबगुण छ ।आँट हुँदा शक्ति हुँदा संसार आफूसँग हुने तर सास मात्रै हुँदाकाे परिकल्पना गर्दै यसरी कविताले सहज रुपमा व्यङ्ग्य गरेकाे छः
उहिले तँ जिउँदाे छँदा
गाउँकाे ठालु थिइस
टाढा नधाईकनै
सर्लक्क बिक्थ्यो तेराे बाेली
थहरिन्थे गाउँका सारा बस्ती
आज तँ
सास भएर पनि
मृत क्षणमा छस्
त्रसित छस् आफैसँग
तेरो यो भाेगाइमा
साथ दिने काेही छैनन्
र त बाध्य छस्
यी सब भाेग्न तँ आफैं
किनकी तँ अब बुढो भइस
उहिलेकाे समाजमा परिवारका सदस्य बढ्दै गए पछि विवाह भएका छोरालाई छुट्याएर राख्ने चलन थियाे । याे क्रम सकिए पछि घरमुलीसँग कुनै एक छोराका परिवार वस्ने प्रचलन रहेकेा पाइन्छ । तर यहिले परिवारका सदस्य सकेसम्म अली पर जान्छन् । नसके पर जान्छन तर जेष्ठनागरिकसँग बस्न रुचाउँदैनन । त्यसकाे त उमेरमा हरेक मन्छेले कसैले गन्दैनन् । उसले भाेली देख्दैन् । वितेकाे समयबाट वर्तमान आत्मसात गर्दैन । त्यसैले परिवारमा समेत विचलन आउने गरेकाे छ । विचलन मात्रै आउँदैन बुढापाका उमेरमा प्रवेश गरेकाहरुकाे वासस्थान समेत फरक हुने गरेका छन्
अस्तिकाे चकचक
हिजोकाे मौसमी शक्ति
सान मान र सम्मान
……………………….
यी सब बिस्तार बिस्तार
खिया लाग्दै जाने छन्
अलपत्रिने छन्
……………………
ओछ्यान घरकाे पनि हुन सक्छ
ओछ्यान अस्पतालकाे पनि हुन सक्छ
ओछ्यान हेरचाह केन्द्रकाे पनि हुन सक्छ
बुद्धाश्रम सामाजिक संघसंस्था
ठाउँकुठाँउ
बाटोकुबाटो
पाटीपौवा
जहाँकाे पनि हुन सक्छ
……………………………..
तँप्रति लक्षित हुँदै
सबकाे एकीकृत आवाज हुने छ
तँ अब बुढाे भइस् ।
बालबालिका र बुढापाकालाई भगवानकाे रुपमा लिइन्छ । बालबालिका अवाेध भएरै भगवानका रुप हुन्छन् । बुढापाकासँग बाेध हुन्छ, ज्ञान हुन्छ, अनुभव हुन्छ, उपदेश हुन्छ, आशिर्वाद हुन्छ अनी भगवान हुन्छन् । बालबालिका र बुढापाका नभएकाे घर अन्धकार हुन्छ भनिन्छ । यो खण्डकाव्य साेझाे अर्थमा कविता काव्यमात्र नभइ यथार्थ समाजकाे मिसिएकाे व्यङ्ग्यकाव्य हाे । साधारण भाषामा सरल तरिकाले समाज र यस भित्रका कुरितिलाई यसले झटाराे हानेकाे छ । बालबालिका र प्रौडपुस्ता भन्दा बढी यसले युवा पिडीलाई व्यङ्ग्य गरेकाे छ । गिज्याएकाे छ । सस्कार सिकाउन खाेजेकाे छ ।
यस भित्र सामाजिक परिवेश मायाप्रेमका विषय राजनीतिक धरातल र प्रौढअवस्थालाई नजरअन्दाज गरिएका विषय र बुढो भएपछि वा हुदाँ आउने समस्या समेतलाई मिहिन ढंगले केलाइएकाे छ । पढ्नै पर्ने अझ सबै सबै पढ्नु पर्ने साथै विचारणीय विषयवस्तु समेत पुस्तकमा छन् । पढिरहँदा कतै कुनै सकस छैन । पढन सुरु गरेपछि पुस्तकबाट टाढा जान मन लाग्दैन । ३०–४० वर्षका युवापुस्ताले यसलाई अध्ययन गरेर मनन समेत गर्नु पर्ने विषय उठान छन् । त्याे पिढीले बुढ्यौलीलाई गम्भिरतापूर्क मनन गर्न सकेकाे खण्डमा कम्तिमा साहारा विहिन भएर समाजकाे जिउँदाे जाग्दाे इतिहास बुढपाकाहरुले उतरार्धमा दुःखलाई कम महसुस गर्न सक्ने सन्देशलाई गतिलो गरी प्रहार गरिएकाे छ ।
काव्य वैठानमा काव्यकारले थाेरै शक्ति भए पनि काम लाग्ने रुपमा बुढ्यौलीलाई प्रष्टाउँदै युवाहरु बुढाहरुसँग झुकेकाे भाव व्यक्त गरेका छन् । अनि कहिल्यै बुढाे नभन्ने अपमान नगर्ने गरी यसरी विट मार्ने जमर्को गरेका छन्
तँ अब बुढाे भइस्
बुझेर भने वा नबुझेर
हेपेर भने वा जिस्क्याएर
तर भने
मज्जैले भने
अलिकति पनि ढाँटिएन यहाँ
समाजले जे भन्छ त्यही भनियो
………………………………………..
बुढाहरुले बुझेका छन्
जिउ चल्न सक्तैन
गर्ने आँट छ
समाजले साथ दिदैन्
न त यसका लागि
शारीरिक अवस्था नै
…………………………..
अस्तिकाे समाज हिजो थिएन
हिजोकाे समाज आज छैन्
आजकाे समाज भाेलि भेटिने छैन
न तभाेलिकाे समाज नै
पर्सि भेटिने छ
समाज परिवर्तनकाे परिणाम
त्याज्य हुँदै छन् बुढाहरु
………………………………
निरन्तर पाइरहे छन् यौटा उपाधि
तँ अब बुढाे भइस्
………………….
मुढो भुवाउँछ
तर अलिकति छउद्दजेल पनि बल्छ
र शक्ति दिन्छ
…………………
तर मान्छे
मान्छेकै सदुपयोगमा फरक छ
मान्छैकै उपयाेगमा फरक छ
अझ फरक छ मान्छे
बुढाबुढीकाे हकमा
……………………..
उ खोज्छ
युवा जस्तै जोस उनीहरुमा
………………………………..
तर पाउँदैन उ बुढाबुढीमा
त्याे जोस
त्यो शक्ति
त्यो उर्वरता
अनि बर्बराउन थाल्छ
एकाेहाेराे भनिरहन्छ तिनैलाई
तँ अब बुढाे भइस् ।
………………………..
फिर्दै छ मान्छे
बुद्धिमा
विवेकमा
व्यवहारमा
र प्रयोगमा
………………..
तब त झुके युवगाहरु
सलाम गरे बुढाहरुलाई
……………..
अब हामी
भुलेर पनि तपाईहरुलाई
अपमानकाे शैलीमा हाेच्याएर
जुक्ति र शक्तिमा कम आँकेर
कहिल्यै भन्नै छैनौ
…………………..
कदापि भन्ने छैनौ
तँ अब बुढाे भइस् ।
खण्ड काव्य ‘तँ अव बुढाे भइस्’ मा आउनु पर्ने आवाज आएकाे छ । आउनै पर्ने परिवेश आएकाे छ । भाेगाइ आएका छन् । तिताे यथार्थता आएकाे छ । बालक आएकाे छ । युवा प्रौड आएकाे छ । जवानी आएकाे छ । राजनीति आएकाे छ । जागिर आएकाे छ । पद आएकाे छ । मायाप्रेम आएकाे छ । उन्माद आएकाे छ । यिनैलाई व्यङ्ग्य आएकाे छ । बुढ्यौली आएकाे छ । तर युवा पुस्तालाई सवक सिकाएकाे छ ।
‘तँ अव बुढाे भइस्’ ले साहित्यमा थप शोभा बढाएको छ । कवि व्यङ्ग्यकार पिडालु पण्डित उर्फ बासुदेव गुरागाईले फरक विषय उठान गरी सृजना गर्नु भएकाे यस कृतिले साहित्यकाे भण्डार नकाेक्याउने भएकाेले सवैले एकपटक चाख्नै पर्ने देखिन्छ । बुढ्यौलीमा पनि अग्रज सष्ट्रालाई कृतिगत सफलताको शुभकामना ।