मानसिक स्वास्थ्य आजको समयमा एउटा बहसको बिषय भएका छ । मानसिक स्वास्थ्यबीना पूर्णस्वास्थ्य सम्भव छैन भन्ने कुरालाई नकार्न पटक्कै सकिंदैन साथै यो शारिरीक स्वास्थ्यसंग परिपूरक छ । बिश्व स्वास्थ्य संगठनको परिभाषालाई केलाउंदा मानसिक रुपमा स्वास्थ्य ब्यक्तिले आफ्नो क्षमतालाई महशुस गरी जीवनको सामान्य तनावलाई सामना गर्दे उत्पादनशील रुपमा काम गर्न सक्छ । र आफ्नो समुदायमा योगदान दिन सक्षम भएको अवस्थालाई दर्शाएको छ ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले प्रकाशन गरेको मानसिक रोगको परिभाषालाई आधार मान्ने हो भने जब व्यक्तिमा सामान्यभन्दा बढी मात्रामा भावनात्मक रूपमा विचलन आई धेरै किसिमका लक्षणहरू देखा पर्छन् जसबाट व्यक्तिको दैनिक क्रियाकलाप तथा सम्बन्धमा प्रभाव पर्दछ भने मानसिक रोग भएको हुन सक्दछ । सर्सर्ती केलाएर हेर्दा यसले मानिसको जनजीवनमा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ । उल्लेखित परिभाषालाई गहिरीएर हेर्दा हरेक ब्यक्तिले जीवनकालमा यस्तो समस्याको सामना गरेको हुन सक्छ ।
अन्तराष्ट्रिय जर्नलहरुमा प्रकाशित केहि तथ्यांङ्कहरुलाई बिश्लेषण गर्दा विश्वव्यापी रुपमा रोगले पार्ने कुल भार मध्ये १३% भार मानसिक स्वास्थ्य समस्याले ओगटेको देखिन्छ । त्यस्तै प्रत्येक ४ जना मध्ये १ व्यक्ति आफ्नो जीवनकालमा कुनै पनि किसिमको मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट प्रभावित हुने आँकलन गरिएको छ । साथै अपाङ्गता गराउने विभिन्न प्रमुख १० कारणहरु मध्ये ५ वटा मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट हुने गरेको देखाएको छ ।
नेपालको परिपेक्षमा भन्नुपर्दा ६० लाख मानिसहरु अर्थात् कुल जनसंख्याको २५ देखि ३० प्रतिशत मानसि कुनै न कुनै किसिमको मानसिक रोगबाट पीडित छन् भन्ने कुरा अध्ययनले देखाइको छ । नेपालमा नसर्ने रोगको भारको १८ प्रतिशत मानसिक रोगले ओगटेको छ । त्यस्तै बालबालिका, महिला, ज्येष्ठ नागरिक, लागु औषधको दुव्र्यसनी, हिंसा, प्रकोप तथा महामारीलगायत अन्य सामाजिक घटना पश्चात त्यस्ता व्यक्ति तथा समूहमा मानसिक स्वास्थ्य समस्याको भार अझ बढेको अध्ययनहरुले देखाएको छ ।
नेपालमा राजनैतिक अस्थिरता, बेरोजगारी, आप्रवासन, हिंसा, मानवीय तथा प्राकृतिक विपद, पारिवारिक तथा सामाजिक विखण्डन जस्तै जोखिमपूर्ण कारक तत्वहरु तिव्र मात्रा बढ्दै गएको अवस्थामा नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या अझ विकराल हुन सक्ने आकलन गर्न सकिन्छ ।
त्यस्तै विश्वब्यापी रुपमा नेपाल वार्षिक आत्महत्याको दरमा सातौ स्थानमा रहेको छ । साथै प्रजनन उमेरका महिलाहरुमा मातृ मृत्यूदरको १६% भार आत्महत्याले ओगेटेको तथ्यांक रहेको छ । नेपालको परिप्रेक्ष्यमा ९०% भन्दा बढि मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिहरु उपचारबाट बञ्चित छन् । यो कुरा सन् २०१६ मा अन्तराष्ट्रिय जर्नलमा प्रकाशित छ । मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा जनचेतनाको अभाव तथा ग्रामीण क्षेत्रमा यस्ता समस्या भएमा अझै पनि झारफुक र धामीझाक्रीमा मात्र विश्वास गर्ने परिपाटी अहिले पनि विद्यमान रहेको छ ।
नेपालमा अहिले प्रमुख मानसिक समस्याहरुमा डिप्रेशन, चिन्ताजन्य समस्याहरु, कडा खालको मानसिक स्वास्थ्य समस्याहरु, छारेरोग, लागुपदार्थको दुव्र्यसन जस्तै मादक पदार्थ, गाँजा सेवनले निम्त्याउने मानसिक स्वास्थ्य समस्या, बिद्यालयमा किशोरीहरु सामुहिक रुपमा बेहोश हुने समस्या अर्थात् मास कन्र्भजन डिर्सअडर, बालबालिका तथा किशोरकिशोरीमा भावनात्मक तथा ब्यवहारिक समस्या र आत्महत्या प्रमुख समस्याको रुपमा देखिन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याको यस्तो कहालिलाग्दो अवस्थाबाट मकवानपूर जिल्ला अछुतो भन्ने पक्कै छैन । यस जिल्लामा के कति ब्यक्तिहरुमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या छ भन्ने कुराको यकिन तथ्याङ्ग नभएता पनि टिपिओ नेपालले सन् २०२३ को जूलाई महिनामा मकवानपूरको बागमती गाउँपालिका बयस्कहरुमा चिन्ताजन्य समस्या र डिप्रेसन मापन गर्ने प्रमाणीत औजारको प्रयोगमा गरेकोे एक सर्वेक्षणले १३ प्रतिशत मानिसहरुमा डिप्रेसन र १४ प्रतिशतमा चिन्ताजन्य समस्या रहेकोे देखाएको छ ।
त्यस्तै ९ प्रतिशतमा डिप्रेसन र चिन्ताजन्य दुवै किसिमको समस्या रहेको देखाएको छ । त्यस्तै २० प्रतिशत ब्यक्तिहरुमा आत्महत्याको सोचाई आउने गरेको देखाएको छ । जसमा महिलाहरुको प्रतिशत उल्लेख रुपमा रहेको छ ।
यस्तो समस्याको आंकडा हेर्दा उपचारको लागि उपलब्ध श्रोतहरुको ज्यादै सिमितता रहेको देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका ब्यक्तिहरु प्रति गरिने लाल्छाना तथा भेदभावका कारण र श्रोतको उपलब्धताको अपर्याप्तताको कारण र धार्मिझांक्रि तथा परम्परागत उपचार पद्धतीलाई पहिलो उपचारको श्रोतको रुपमा लिनुले पनि समस्याले उग्र रुप लिनको लागि थप मलजल गरेको अवस्थ्या देखिन्छ । बागमति गाउँपालिकामा गरिएको सर्वेक्षणको यस नतिजालार्ई सोहि किसिमको भुगोल र परिवेश भएको समुदायमा सामान्यीकरण गर्ने हो भने मकवानपूरमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या बिकराल रुपमा रहेको देखिन्छ ।
केन्द्रीय राजधानीसंग जोडिएको जिल्ला साथै प्रदेश राजधानी समेत रहेको यस जिल्ला भएता पनि मानसिक स्वास्थ्य सेवाको उपचारबाट बञ्चित भएको अवस्थालार्य हेर्दा बत्ति मुनिको अंधेरो भन्दा अतियुक्ति नहोला ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याले सम्बन्धित ब्यक्तिमा मात्र प्रभाव नपारी उसको पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक पक्षमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्दछ । जसवाट उत्पादकत्वमा ह्रास आई परिवार, समाज तथा राज्यलाई ठूलो नोक्सानी परिरहेको हुन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्ति र परिवारका सदस्य प्रतिको लाञ्छना, भेदभाव, अवहेलना र मानवअधिकारको हनन् भएको अवस्थालाई मापन गर्ने पनि कठिन छ । त्यस्तै यस्ता समस्याका कारण मधुमेह, उक्त रक्तचाप, मुटुरोग सम्वन्धी समस्या, क्यान्सर जस्ता शारीरिक समस्याको जोखिम बढेको पाईन्छ । यस्ले पार्ने अन्य सामाजिक तथा भावनात्मक प्रभावहरुलाई हामिले नजिक बाट देखिरहेकै अवस्था छ ।
यस्तो समस्याले जरो गाडेर रहेता पनि यो समस्याको समाधान हाम्रो पहुँचभन्दा बाहिर भने अवश्य पनि गएको छैन् । सबै तह र तप्काबाट सानो प्रयास मात्र पनि यसको समाधनको सहायक सिद्ध हुनेछ । यसकोलाई सरोकारवालाहरुको ईच्छा शक्ति, नितिनिर्माताहरुमा दुरदर्शिता र उल्लेखित नितिनियमको कार्यान्वयलाई प्रभावकारी गराउने वातावरणको सृजना भएमा यसको समाधान सुनिश्चित छ । जनतासंग प्रत्यक्ष रुपमा सरोकार राख्ने स्थानिय तहले मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्धनका लागि एकद्धार नीति अवलम्वन गरी स्थानीय स्तरका सरकारी, गैसस/राष्ट्रियस्तरका विशेषज्ञ संस्था तथा अन्य सरोकारवालासँग साझेदारी गरी न्यूनतम मापदण्ड बनाइ कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्ने निति सरकारले लिनुपर्ने अवस्था देखिन्छ ।
मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि बिशेषज्ञहरुको अभाब रहेको नेपाल जस्तो न्यून तथा मध्ययम आय भएको राष्ट्रले उपलब्ध अन्य स्वास्थ्यकर्मिहरु मार्फत् सिमित मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नको लागि स्थानीय तहबाट स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता अभिबृद्धि, जनचेतनामूलक कार्यक्रम, आवश्यक औषधी खरिद, प्रेषण सेवा र पुनस्र्थापना सेवा सञ्चालन गर्न बजेट विनियोजन गरेमा ७० प्रतिशतभन्दा बढि समस्याको समाधान स्थानिय स्तरबाट नै सम्भव देखिन्छ ।
जनस्वास्थ्यका अन्य कार्यक्रमहरुसँगै मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई समायोजन गर्दै लैजानुपर्ने देखिन्छ । त्यस्तै समुदायमा आधारित मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रमलाई प्रवर्धनात्मक, रोकथाममूलक, उपचारात्मक र पुर्नस्थापनात्मक कार्यक्रमको तर्जुुमा र कार्यान्वयन गर्न नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने गरी कार्यक्रम बनाउनुपर्ने देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्ति र परिवारका सदस्य प्रतिको लाञ्छना, भेदभाव, अवहेलनालाई निरुस्साहन गर्दै मानवअधिकारको संरक्षण गर्न स्थानीय तहमा नीति बनाई कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्ने देखिन्छ । मानसिक स्वास्थ्य सेवाको क्षेत्रका अवरोधहरुलाई समुल नष्ट गर्न सम्बन्धित सरोकारवालाहरु जिम्मेवार भई प्रस्तुत हुनुपर्ने टड्कारो आवश्यकता रहेको देखिन्छ ।
यसको गाम्भिरयता लाई बुझेर नेपाल सरकारबाट अनवरत रुपमा बिभिन्न प्रयास भैरहेको अवस्था छ । तिनै तहका सरकारले बिभिन्न निति तथा कार्यक्रमहरु मर्फत् सरोकारवालाहरुको सहकार्यमा मानसिक तथा मनोसामाजिक सहयोग सम्बन्धि बिभिन्न कार्यक्रमहरु लागु गरेको अवस्था छ । मानसिक स्वास्थ्यमा बिनियोजा गरिने बजेटको सिमालाई फराकिलो गर्दै लगेको अवस्था छ । मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि अध्ययन र अनुशन्धानको दायरालाई फराकिलो गर्दै यस्ता कार्यक्रमहरु सञ्चालनको लागि सहजिकरण गरेको अबस्था छ । सामुदायिक मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमलाई सबै जिल्लामा पु-याउने गरि कार्य गरिरहेको यसको लागि सरोकारवालाहरुसंगको सहकार्यलाई प्रबद्र्धन गर्दै लगेको छ ।
सरकारी तहबाट नै सम्बन्धित बिषमा स्वास्थ्यकर्मिहरुको क्षमता अभिबृद्धिलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । मानसिक अपांगता भएका ब्यक्तिहरुलाई अपांगता परिचयपत्र प्रदानगरी उनिहरुलाई बिषेश सामाजिक सुरक्षामा सहभागि गराएको छ । स्थानिय तहरुले पनि स्थानिय स्तरबाट मनोबिमर्शकर्ता राख्ने र बिभिन्न संस्थाहरुसंग सहकार्यलाई तिब्रता दिएको छ । त्यस्तै यस क्षेत्रको सचेतनाको लागि सेप्टेम्बर १० र अक्टोबर १० लाई क्रमशः बिश्व आत्महत्या रोकथाम दिवश र मानसिक स्वास्थ्य दिबशको रुपमा मनाउनको लागि मातहतका निकायहरुलाई क्रियाशिल गराएको छ । यसलाई उधारणीय कार्यको रुपमा लिन सकिन्छ ।
मकवानपूर जिल्लामा मानसिक सेवाको क्षेत्रमा देखिएका यस्ता खाडलहरुलाई पुर्नको लागि सघाउ पु¥याउने उदेश्यले बहुसाँस्कृतकि मनोसामाजिक सँस्था (टिपिओ नेपालले) मकवानपूरको बागमती गाउँपालिकासंगको समन्वय र सहकार्यमा मानसिक स्वास्थ्य सेवा प्रबद्र्धनका कार्यक्रमको शुरुवात गरेको छ । जसमा सामुदायिक पहुँच केन्द्रित भई स्थानीय स्वास्थ संयन्त्रको क्षमता अभिवृद्धि गरी स्थानीय स्तरमा नै मानसिक स्वास्थ्य सेवालाई सरकारी संयन्त्र मार्फत् सेवा प्रदान गर्ने लक्ष्य लिएको छ ।
सोहि अनुरुप यस गाउँपालिकामा रहेका सम्पूर्ण महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरुलाई डिप्रेसन, चिन्तासम्बन्धी समस्या, गम्भिर मानसिक स्वास्थ्य समस्या, लागुऔषध दुव्र्यसनीका कारण भएको मानसिक स्वास्थ्य समस्या, आत्महत्या, छारेरोग, कन्भर्जन डिसअर्डर तथा गम्भिर मानसिक स्वास्थ समस्याको पहिचान र सिफारिस गर्ने सम्बन्धी तालिम प्रदान गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सम्बन्धि नेपाल स्वास्थ्य तालिम केन्द्रको मोडयुलमा रहेर तालिम प्रदान गरि स्थानिय स्तरमानै मानसिक रोगको उपचार प्रदान गर्न सक्षम बनाउने र सोहि मोडयुलमा केन्द्रित रहेर २ जना नर्सिङ्ग कर्मचारीलाई मनोविमर्शकर्ताको तालिम प्रदान गरि स्थानीय स्तरमा मनोसामाजिक सेवालाई बिस्तार गर्ने लक्ष्य सहित कार्यक्रमको शुरुवात भएको छ ।
आत्महत्या रोकथाम र कन्भर्जन डिसअर्डरको ब्यबस्थापनमा बिषेश सचेतना, सेवा, पैरवी र सरोकारवालाहरुको क्षमता अभिबृद्धि सहितका लक्षीत कार्यक्रमलाई प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउंदै लगेको छ । मानसिक स्वास्थ्य समस्याको समाधानमा एकल प्रयास अपर्याप्त हुने कुरालाई आत्मसात गर्दे सबै सरोकारवालाहरुसंगको समन्वय र सहकार्य गरी मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुंचबाट कोहि पनि ब्यक्ति बञ्चित नहोस् भन्ने अभियानमा सबै पक्षको जागरुकता अपरिहार्य देखिन्छ ।shrkhanal@gmail.com
(खनाल मकवापूर जिल्लामा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको लागि टिपिओ नेपालमा कार्यक्रम संयोजक हुन् ।)

