मकर काव्य यामिनीले जुराएको देवघाटधाम दर्शन
Tags: No Comments

आपटारी, जहाँबाट देवघाटको यात्रा सुरु भयो
हरेक वर्ष मकर संक्रान्ति अर्थात माघे संक्रान्तिमा पवित्र धार्मिकस्थल एवम् आध्यात्मिक क्षेत्र देवघाटधाम धार्मिक मेला परापूर्व कालदेखि लाग्दै आएको छ । यस दिन देवघाटमा सबै देवताहरु आउँछन् भन्ने धार्मिक मान्यता छ, विश्वास छ । त्यसैले पनि उक्त धार्मिक क्षेत्रमा देशै भरका भक्तजन स्नाननार्थ, पुजापाठ र मेला भर्न आउँछन् ।
सानो छदाँ बुबासँग साथ लागेर १ पटक गएको मात्रै याद छ, त्यो पलको स्मरण अहिले धेरै छैन । बुझ्ने भएपछि १५ वर्ष अघि म र मेरी जीवन साथी (सरिता दाहाल) माघ १ गते विहान पुगेथ्यौ । बिहान हेटौंडाबाट छुटेर दिउँसो फर्किएका थियौ, त्यो पल पनि खासै घुमघाम र ज्ञान आर्जन गर्न भ्याइएन । तर, यसपालीको यात्रा अली फरक रह्यो ।पुसको अन्तिम साता चितवनका साथी लेखराम सापकोटाले मकर काव्य यामिनी २०८० को निमन्त्रणा फेसबुक मार्फत पठाउनु भयो । सुरुमा त परिवार छोडेर एक्लै के तिर्थस्थल जानु लागेको थियो । साना छोराछोरीको लागि रात्री कालिन बसाइ व्यवस्थापन गर्न समस्या हुने भएपछि सपरिवार देबघाट पुग्ने रहर पूरा हुन सकेन (सायद कुनै दिन जुर्नेछ) ।
प्रिय मित्र लेखरामजीलाई ढिलो गरि २७ पुसमा कन्फ्रमेशन दिएँ ‘मेलामा म मात्रै आउंछु ।’ उहाँले खुसी प्रकट गर्नुभयाे । हरेक वर्ष पुष २९ गतेकाे रात्रीकालिन समयमा आयोजना हुँदै आएको मकर काव्य यामिनी फरक खालको काव्य प्रस्तुती रहेको मनले ठहर्यायो साथमा भोलीपल्ट त्रिशुली र कालिगण्डकीको संगम वेणीमा स्थान गर्न पाइने हुँदा साहित्यसँगै पुण्य कर्म गर्न पाइने भएपछि मकर संक्रान्तीको लागि २९ गते बेलुका ५ बजेसम्म नारायणगढ पुग्ने पक्कापक्की गरें। सोही कुरा लेखराम जीसँग गरेको उहाँले त्यो भन्दा १ घण्टा छिटो नारायणगढ आइपुग्न सुझाउनु भयो । नारायणघाटबाट पैदलै देवघाटसम्म जाने उहाँको मनसाय रहेछ । म पनि हिड्न रुचाउनु भएकोले अब यात्रामा हामी दुई मात्रै होइनौ भन्ने लाग्यो ।
एउटा छुट्टै रमाइलो हुने कल्पना गर्दै यात्रामा लागे पुस २९ गते आइतबार । हेटौंडाबाट २ बजे चितवनको यात्रा सुरु गरें । माघे संक्रान्तिको कारण बस निकै भिड थियो । यात्राभर बसले बाटोबाट सकेजती यात्रु चढाउदै अघि बढ्यो । म भने बसमा चढ्ने यात्रुभन्दा पनि मन भरी मकर काव्य यामिनी अनि मकर स्नानको कल्पना गर्दै पैदल जाने समुहको चित्र बनाउदै रमाइलो मान्दै रहे । करिब २ घण्टाको यात्रापछि भरतपुरको पारस बसपार्क बसले गन्तव्य सोझिए । म ओर्लिए । त्यहाँबाट भरतपुर लायन्सचोक बालकुमारी मार्गमा रहेको लेखराम जीको कर्म थलो ठम्याउदै पुगे ।
करिब ३० मिनेट उहाँले आफ्नै सम्पुर्ण किताब पसलबाट देवघाट जाने साथिहरुलाई सम्पर्क गरि ब्यबस्थापन गर्नु भयो। निमन्त्रणा धेरैकोमा पुगे पनि हाम्रो समुहमा पैदल जानेमा भानु सापकोटा सर आइपुग्नु भयो । त्यहाँबाट ३ जना २ वटा मोटरसाइकलमा वसन्त पराजुलीकोमा पुग्यौ । पराजुली मोम्चो कथा सग्रहका कथाकार र पत्रकार (गोरखापत्र)। अब सोचे यात्रा गजब हुने भो । वसन्त पराजुली, प्राध्यापक भानु सापकोटा, लेखराम सापकोटा (कायाकैरन दैनिक र कायाकैरन डटकम साथै सम्पुर्ण किताब पसल सन्चालक) र म ४ जनाको पैदल टोलीले वसन्तजीको घर भरतपुर २ आँपटारीबाट ५ बजे देवघाटको बाटो समात्यौ ।

देवघाटधामकाे बाटोमा रहेकाे ढुंङ्गेधारा
साझ ५ बजे सुर्य करिब अस्ताउनै लागेको थियोे । जाडोको मौसममा हिड्नु शरीरको लागि लाभदायी, तर गन्तव्यमा पुगेर केही समयपछि पसिना ओभाउदै जादा अझै जाडो हुने पो हो कि भन्ने चिन्ताले सारो सताउदैथ्यो । लेखराम जी धेरै अघिको चिनजान वसन्त र भानु जी पहिलो चोटि भेटिएका भए पनि धेरै अघि कै झै आत्मिय भए । आपटारीबाट देवघाट जाने मुख्यमार्ग हामीले समात्यौ । अलिक पर पुगेपछि साथीहरुले अलि छोटो हुन्छ गोरेटो बाटो जाउ भन्दै हुनुहुन्थ्यो । तर साझको समय भएकोले म सहमत नहुदा त्यो सम्भावना रहेन । उज्यालो समयमा भएको भए म पहिलो समर्थक हुन्थ्ये गोरेटो बाटो हिड्ने । बाटो भरी केही आफ्ना कुरा केही पेसाका कुरा साहित्यका कुरासँगै पत्रकारिताका कुरा रमाइलो कुरा हुँदै बाटो काटियो । ठाउँठाउँमा फोटो लिदै लेखरामजीले सामाजिक संजालमा राख्दै गर्नुभो । भानु जीको पाइलाको फड्को अलि कम भएको हुँदा केही बिस्तारै हिड्न सुझाउदै हुनुहुन्थ्यो ।
हामी भने केही पर पुग्दै केही बेर पर्खदै गर्दै हिड्दै गर्यौ । लेखराम जीको शरीर केही पातलो भएकोले उहाँलाई हिड्न सकस भएन । म प्रायः मर्निङ वाक गरिरहने भएकोले खासै अप्ठ्यारो लागेन हिडाई । वसन्त जी समेत ज्यानको अनुपातमा हिंड्न माहिर कहलिनु भो । बाटो भरी मकर काव्य यामिनी आयोजक महेश सस्कृत गुरुकुलमका गुरुहरुलाई मोबाइलबाट सम्पर्क गरी रहे लेखराम जीले । वसन्त जीले अर्को आश्रममा बस्ने ब्यबस्थापन पहिल्यै गर्नु भएको रहेछ । यद्यपि महेश मै समेत खाने बस्ने सहितको कार्यक्रम रहेको थियो ।
बाटोमा बसन्तजीले यो जाडोमा किन रहर गर्नु भा भन्दै हुनुहुन्थ्यो मलाई । मैले चिसो खान रहर लागेर भन्दै अलिकती व्यंग्य गरे । करिब साँझको ६ बजे देवघाटको चितवन पट्टीको भागमा पुग्दा भानु जीको आफन्तको पसल मै तातो जेरीले स्वागत गर्नु आइपुग्नु भो रत्न कंडेल गुरुकुल शिक्षक । उहाँको आतिथ्यतामा तातो जेरीको स्वाद लियौ । तात्तातोजेरीले थकान र भोक समेत गायब भयो । हामी गन्तव्य स्थल तर्फ लाग्यौ । कार्यक्रम स्थल तनहुँको महेश संस्कृत गुरुकुलम पुग्दा रातको ७ बजेको थियो ।
त्यहाँको स्वागतलाई आत्मसात गर्दै गुरुहरुको सानिध्यमा बेलुकाको प्रसाद भोजन ग्रहण गर्दाको आनन्द बेग्लै थियो । ठूलो कक्षमा लहरै राखिएका पिरा अनि दरी । संगै रहेका १/१ थान थाल कचौरा र गिलास । बटुकहरुले तीमा पालैसंग तरकारी, भात, दाल अनि पानी राखे पछि खान सुरु गर्नु अघि सुरु हुने स्वस्ती वाचन । अनि ग्रहण । भोजनलाई माया र सम्मान गरिएको त्यो पल बहुत आनन्ददायक रह्यो । वसन्त जीले बेलुका अन्न नखाने गर्नु भएकोले लिनु भएन । म पनि बेलुका खासै नखाने भए पनि हिडाइको थकानलाई जित्न पनि थोरै ग्रहण गरे । एक पटक थप खाना दिइने र त्यो समाप्त भए पछि पुन स्वस्ती वाचनका साथ भोजन समय सकिएको जनाउसंगै आफूले प्रयोग गरेको सामग्री निश्चित ठाउँमा लगेर राखिदिनु पर्ने नियम रहेछ । अझै आफूले जुठो बनाएको भाडा आँफैले सफा गर्नु पर्ने भैदिएको भए कति राम्रो हुन्थ्यो जस्तो लाग्यो । अनुशासनको अनुपम पाठ सिकाईको रुपमा रह्यो ।
अनि सहभागी भइयो मकर संक्रान्तिको पूर्वसन्ध्यामा आयोजना गरिएको ‘मकर काव्य यामिनी’ २०८० मा । यो २१ औ शृङ्खला रहेको त्यही ब्यानर देखेपछि थाहा भएको हो । निमन्त्रणामा कति औ भन्ने थिएन । पवित्र धार्मिकस्थल एवम् आध्यात्मिक क्षेत्र देवघाटधाम, तनहुँमा अवस्थित ‘महेश संस्कृत गुरुकुलम्’को आयोजनामा “मकर-काव्य-यामिनी”विगत २१ वर्षदेखि संचालन हुदै आएको २०६० सालबाट निरन्तर सञ्चालन भइरहेको राष्ट्रियस्तरको काव्यिक महोत्सव भन्ने थाहा पाँउदा अझ रमाइलो लाग्यो । राष्ट्रकवि तथा विभिन्न राष्ट्रियस्तरका कवि, साहित्यकार तथा विशिष्ट विद्वान्हरूको उपस्थिति रहेको कार्यक्रम पौष महिनाको अन्तिम साँझबाट माघको बिहानसम्म सञ्चालन भएको थियो ।

देवघाटकाे चितवन र तनहुँ जाेड्ने झोल्ङ्गे पुलकाे रात्रीकालिन तस्विर
मकर संक्रान्तिको पूर्व सन्ध्यामा सञ्चालन हुने भएकाले यस कार्यक्रमको नाम मकर-काव्य-यामिनी राखिएको आयोजक संस्थाले जानकारी दियो । माघे संक्रान्तिका दिन नारायणी र कालीगण्डकीको संगमस्थलमा स्नानका लागि आउने काव्यपारखीलाई काव्यगंगाको आनन्द दिलाउने उद्देश्यले विगत २१ वर्षदेखि महेश सन्न्यास गुरुकुल आश्रमले ‘मकर काव्य यामिनी’ आयोजना गर्दै आएको चितवन, नवलपरासी र तनहुँको संगम नारायणीमा माघ १ गते श्रद्धालुले अघिल्लो राति भजनकीर्तन गर्दै जागा बसेर भोलिपल्ट स्नान गर्ने चलन छ। तिनैमध्येका काव्यपारखीलाई रातभर काव्यको आनन्द दिलाउनका लागि ‘काव्य यामिनी’ आयोजना गरिँदै आएको महेश संस्कृत गुलुकुलममा पिठाधिस १००८ स्वामी रमणानन्द गिरीले कार्यक्रम अबधीमा जानकारी दिनुभयो । उहाँका अनुसार ‘काव्यपारखीले रातभर बसेर काव्यका बारेमा विचारविर्मश गरून् भन्ने उद्देश्यले यस्तो कार्यक्रम सुरु गरिएको हो ।कार्यक्रममा बर्सेनि काव्यानुरागीहरूको विशेष जमघट हुँदै आएको छ।’
‘मकर काव्य यामिनी’ मा रचना वाचनसत्रमा आदर्श घिमिरे, काशीराज दाहाल, अभिषेक गौतम, उज्ज्वल पौडेल, विवेक पराजुली, रोहण सुवेदी, चेतना वाग्ले, उत्तम सुवेदी, गोविन्दगोपाल खतिवडा, प्रदीप नेपाल, नगाजधिराज,मनिष गौतम, तितेपाती,अभिषेक ओझा,शाश्वत खनाल, सुरेश नारायण गौतम, अनिष ढुंगेल बालकृष्ण थपलिया किशन पौडेल, बिष्णु गौतम, सुदेश सत्याल, प्रमुख अतिथि दयाराम श्रेष्ठलगायता ४ दर्जन कविहरुले बिभिन्न छन्द तथा पद्यमा कविता सुनाएका थिए । यो कार्यक्रम कोभिड कालमा समेत नरोकी अनलाइनमार्फत आयोजना गरिएको रहेछ। २१ वर्ष अवधिमा काव्य यामिनीमा धेरै साहित्यकारहरूले सहभागिता जनाइसकेका रहेछन् ।
प्राध्यापक दयाराम श्रेष्ठको प्रमुख आतिथ्यतामा आयोजना भएको काव्य यामिनीको २१ औ शृङ्खलामा गुरुकुलका विद्यार्थीलगायत विभिन्न जिल्ला कविहरूकोसमेत उपस्थिति रहेको थियो । ती सहभागी मध्ये हामी पनि थियौ । कार्यक्रम स्थलमै भेटिए मकवानपुरका साहित्यकार किशन पौडेल, बिष्णु गौतम र पुर्व प्राध्यापक रामचन्द्र सुवेदी । सुवेदी प्राध्यापक पेशाबाट सेवानिबृत हुनु भएपछि हाल देवघाटमै बस्नु हुदो रहेछ । करिब ७ घण्टा चलेको यामिनीमा जीवन र जगत, देश प्रेम, व्यंग्यलगायत भावका ४ दर्जन कविता सुनियो । साथमा राष्ट्रभक्तीको गीत । कार्यक्रमस्थलबाटै लेखरामजी र मैले आआफ्नो मिडियामा समाचार प्रकाशित गर्यौ कार्यक्रमको । प्रत्यक्ष प्रशारण गर्ने कोशिस भने कमजोर नेटवर्कका कारण सम्भव भएन । रातको करिब १२:३० बजे चिया पानपछि केही बेर आराम गर्ने कुरो भयो । महेशका गुरुहरुले यतै ब्यबस्थापन हुन्छ भन्दा भन्दै हामी वसन्त जीले आपटारीबाट हिड्ने बेला कन्फर्म गर्नु भएको अर्को आश्रम तिर लाग्यौ ।
साथमा चितवनका कवि बालकृष्ण थपलिया समेत थपिनु भो । उहाँ ठाँउ नपुग्ला होस जान्न भन्दै हुनुहुन्थ्यो वसन्त जीले पुग्छ जाउ भनेपछि यात्रामा सरिक हुनुभयो । रात्रीकालिन बिश्रामको लागि तय गरिएको स्थान पुग्दा रातको १ बजिसकेको थियो । जुन ठाउँ बेणीबाट ठिक माथी थियो । तर लेखराम जीले पहिले बेणी (त्रिशुली र कालिगण्डकीको संगम जहाँबाट नारायणी नदि कहलाउँछ) मा गयर माहौल हेर्ने मिले नुहाउने भन्दै लिएर जान ढिपी गरेपछि ५ जना बेणी गयौ । जहाँ स्नान गर्नेको अलि अलि चहल पहल थियो । वसन्त जी नुहाउने सुरमा घरबाटै तयारीमा आउनु भएको रहेछ । उहाँ बिहान ३-४ बजेको समय स्नानको लागि उत्तम हुने भन्दै तत्काल स्नान नगर्ने पक्षमा रहनु भयो । भानु जी स्नान गर्ने तर साथिको पर्खाइमा रहनु भयो । बालकृष्ण जी घरबाट पारिवारिक सदस्य बिहान ६ बजे मात्रै आइपुग्ने भएकोले २-३ घण्टा भए नि आराम गर्नु पर्ने पक्षमा उभिनु भो । लेखराम जी अहिल्यै स्नानको काम सक्ने तर बिहान भएकोले सुत्न नहुने जागै बस्नेमै रहनु भो । म अरुले के गर्छन् त्यही गर्नेमा परे ।

अन्तत स्नान ३ बजेपछि नै स्नान गर्ने वसन्त जीलाई पछ्याउँदै हामी बेणीमै रह्यौ । लेखराम जी कालीगण्डकी करिडोर अन्तरगतको कालीगण्डकी पुलसम्म पैदल जाने फर्केर आउदा नुहाउने समय ठिक्क हुने भन्दै अघि लाग्नु भो । हामीले दिउँसोदेखि हिडेको केही बेर आराम नगरे बिहानलाई गारो हुनेभन्दा भन्दै १० मिनेटको बाटो भन्दै ४५ मिनेटको पैदलमा पुल लिएर जानु भो । अलिक सुनसान ठाउँमा पुगे पछि वसन्त जी र मैले नजाने भनेर अलमलिन खोज्यौ । उहाँहरु ३ जना अघि लाग्नु भो । आधा भन्दा बढी बाटो फर्कनु २ जनाको लागि गारो हुने भएकोले हामीद्वय पनि पुल तर्फ नै लाग्यौ । रातको २ बजे तनहुँ र नवलपरासी जोड्ने कालीगण्डकीको २०० मिटर लामो पुल तरेर नवलपरासी पुग्यौ । त्यो बाटो दासढुङ्गा (चितवन) देवघाट (तनहुँ) नवलपरासी हुँदै कालीगण्डकी करिडोरबाट पाल्पा रामपुर १ घण्टामा पुगिने लेखराम जी भन्दै हुनुहुन्थ्यो ।
रातभर नसुतेर हिडिरहेका हामी पुलबाट फर्कदा थाकिएका थियौ तर त्यो थकाइले बिहान हुँदै जादा बिमार पो हुन्छ कि भन्दै हुनुहुन्थ्यो भानु जी । देवघाट आउँदै गर्दा बाटोमा एउटा पसल खुल्ला थियो । तातो पानी चिया र चाउचाउको व्यबस्थापन गर्दै धुनीको तातोमा गफियौ । बालकृष्ण जी को काव्य यामिनीको कविताको निकै प्रसंसा भो विशेष गरि लेखराम जीले तारिफ गर्नुभो । केही काव्यका कुरा केही पत्रकारिताका कुरा केही प्राध्यापनका कुरा केही स्थानीय तहका कुरालगायतका कुरा गरियो धुनी ताप्दै । तातो पानी पिएपछि वसन्त जीले राहत महसुस भयो,भन्नू भयो यो महसुस सायद सबैलाई थियोे । त्यतिन्जेलसम्म २ पटक पसिना आउदै सुक्दै गरेको थ्यो । अब पालो तेस्रो पटक ज्यान पानीले भिजाउनु थ्यो । चिया र चाउचाउ खाएपछि देवघाटधामको बेणीमा स्नान गर्न पुग्दा बिहानको ३ बज्ने पक्का भएपछि त्यहाँबाट स्नान स्थल तर्फ हिड्यौ ।
स्नान स्थल आइपुग्दा स्नान गर्ने धर्मावलम्बीहरुको भिड बढी सकेको थियो । बालकृष्ण जी बिचतिरैबाट आरामको लागि कतै जानु भो । वसन्तजी र म बेणी पुगेर वसन्त जीले स्नान गरिसकेपछी लेखरामजी र भानुजी आइपुग्नु भो । केही समयपछि भानु जी स्नानमा जानू म उहाँहरुको लुगा लगायतको सामग्री कुरि बस्नेमा परे । लेखराम जी फोटो लिन दायाँबायाँ जानु भो । एक छिनमा मैले नि स्नान गरे भन्दै लेखराम जी आउँदा मैले बेणीको जलले दोस्रो पटक शरीर शुद्धिकरण गरे ।
स्नानपछि केही थान फोटो लिइयो । डुङ्गामा त्रिशुली तरेर चितवन तर्फ निस्कने योजना भनेको डुङ्गा बिहानको ६ बजे मात्रै संचालनमा आउने जानकारी भए पछि झोलुङ्गे पुलबाटै हिडेर जाने भैयो । बिहानको ३:५० मा स्नान मन्दिर दर्शन दान दक्षिणालगायतको काम सम्पन्न भएकोले पनि करिब २ घण्टा चिसो रातमा कसरी बिताउनु भन्दै हिडियो । घर पुग्दा उज्यालो हुन्छ चियासँग खाने भन्दै देवघाटको झोलुङ्गे पुलको मुखैमा रहेको पसलमा सेल बनाउन लगाउनु भयो वसन्त जीले ।
रातकाे १ बजे देवघाटधामकाे बेणी (त्रिशुली र कालिगण्डकी संगममा हामी ५ )
पुस २९ गते साझँ हिडेर गएको बाटोमा विहानी हिडाइमा थियौ हामी । तात्तातो जेरी खुवाउने गुरु रत्न कडेललाई अर्को पटक भेट्मा कुरा गरौला भन्दै विदा भइयो । विहानको समयमा हुस्सुले ढाकिएको मौसम अध्यारो नै थियो । बाटोमा भानु जी हिड्न अली नसकेको भन्ने लागेर लेखराम जीले म्याजिकमा चडाउनु भएको करिव २ सय मिटर पर पुगेपछि ओर्लनु भएको रहेछ । हामी त पछाडी रहनु भएको मान्छे कसरी अगाडी पुग्नु भो भरे अचम्मित भयौ । लेखरामजीले पोल खोलेपछि पो दङ्ग पर्यौ । कुरो के भएछ भने आपँटारी चोक केही समय अघि पुग्छु थकाइ पनि मर्दै गर्छ साथीहरु आउने समयसम्म भन्ने मनसायले गाडी चड्नु भएको भानुजी गाडीमा रहेका केटाहरुको कारण चड्ने वित्तिकै ओर्लनु भएको रहेछ । अध्यारो विहानी उरन्ठ्याउला केटाहरु मात्रै भएको गाडीमा जादाँ केही भइहाल्यो भन्ने लागेर ओर्लनु भएको उहाँले ठिक गर्नु भयो भन्ने लाग्यो ।
त्यसपछि भानु जीले गाडीमा जाने योजना बदल्नु भयो । हिडाइमा उहाँको पाइला अली विस्तारै चल्ने भएकोले सधै केही पर छोडिने गरेकोमा विस्तारै पर्खदै आयौ । बिहानको झिसमिसेमा देवघाटबाट आपटारीको हिडाइले पुन पसिना निकाल्यो । अलिक थकाई पनि लाग्यो । यो समेत ३ पटक ज्यान पसिनाले नुहाएको थियो ।
माघ १ गते करिव विहानको ५ः४५ वजे पुष २९ गते जहाँबाट पैदल देवघाट यात्रा सुरु गरिएको थियो अर्थात वसन्त जीको घरमा आइपुग्यौ करिव १३ घण्टाको यात्रा नसुतेर यता उता हिडेर पुरा गर्दा ज्यान थकाइले लोद भएको रहेछ । वसन्त जीको घरमा आमाले चिया बनाउनु भयो हामिले देवघाटदेखि बोकी ल्याएको सेलसँग खायौ । साथमा तरुल, सखरखण्डालाई पनि भोजन गर्यौं । भानु जी र लेखराम जी यसो पल्टिनु हुँदा नै निदाउने सुर ल्याउनु भयो म चै हेटौडा घर पुगेर आराम गर्ने मनसायले लेखराम जीलाई झकझक्याएर वसपार्कसम्म साथमै जाने भन्दै उठाए ।

मकर स्नानकाे तयारीमा भक्तजनहरु
माघ १ गते संक्रान्ती परेकोले समेत साथीहरुलाई मेरो कारण नअलमल्याउने विचार गरे । भानु जी वसन्त जी र लेखराम जी यतै खाना खाएर जाने भन्दै हुनुहुन्थ्यो । वसन्त जीको आमाले गर्नु भएको आग्रहलाई समेतपछि आउँदा है भनेर लेखराम जी र म निस्कियौं। पारस वसपार्कमा म ओर्लिए । उहाँ आफ्नै घर तर्फ जानु भयो । थाकेको शरीरलाई गाडीको सिटमा राख्दा समेत आनन्द भनुभूति भो । यात्रा भन्ने पनि अचम्मकै हुने रहेछ । सोच्दै नसोचेको यात्रा नी तय गरिदो रहेछ । यस्तै सोच्दै थिए निदाएछु । गाडी रत्ननगर कटेपछि पो झल्यास्य भएं । विहानको ८ः३० वजे हेटौडा आईपुगे, ९ बजे घरमा । तन घरमा आईपुग्यो, मनले त्यै रमाइलो यात्रा, साथीहरूको प्रेमील साथ, आमा(वसन्त) को न्यानो माया याद गरिरह्यो ।

‘हामी कसैको होइनौँ, कोही हाम्रा होइनन्,
हामी सत्य र न्यायका, सत्य र न्याय हाम्रो ‘ -रुदाने ।
यहाँ सिद्धान्त लेख्नेहरू, सिद्धान्त पढ्नेहरू, कण्ठ गर्नेहरू धेरै जन्मिए । यति मात्र होइन, सिद्धान्तका लागि जीवन र जीवनका लागि सिद्धान्त दिने दुवै थरीका नि जन्मिसके । सिद्धान्तलाई जनताको बोली, व्यवहार, विचारको कसीमा तौलेर जनहितका खातिर क्रान्तिको आगोमा जल्नेहरू विरलै जन्मिन्छन् । र, नेपाल आमाको गर्भबाट जन्मिएका विलक्षण प्रतिभाहरूले इतिहासलाई सधैँका लागि अविस्मरणीय बनाइदिएका छन् । केही यति महान् हुन्छन् कि इतिहास षड्यन्त्रस्वरूप या आफैँ पनि मेटिन सक्दैन । त्यस्तै, एक क्रान्तिकारी युगपुरुष मकवानपुरको काखबाट जन्मियो, हुर्कियो र देश र जनताका लागि लड्दालड्दै थाकेर गयो ।
मकवानपुरका लागि मात्र होइन, नेपालकै लागि सन्देश र ‘थाहा’ थियो यो नाम । रूपचन्द्र विष्ट दामन नेपाल अर्थात् ‘रुदाने’ । अर्को कामसहितको पहिचान ‘जसरु’ अर्थात् जनमुखी सहकर्मी रूपचन्द्र या भनम् जनतासँग रूपचन्द्र । वर्तमानको पीडा छ– आजको मेरो पुस्ता र मपछिको पुस्ताका लागि यो नाम, व्यक्तित्व र यसमा अङ्कित दर्शनसंग्रहको महत्त्वबारेको जानकारी दिने इतिहास हराउँदै गैराखेको छ । न इतिहास हस्तान्तरण हुन राम्ररी सक्यो, न पुस्तामा पुस्तान्तरण हुन सक्यो । रूपचन्द्र खुल्ला किताब थिए । रूपचन्द्र भेटिन नै गाह्रो भैसक्यो । तर, कमसेकम मकवानपुरका हरेक घरमा रूपचन्द्रका अवशेषहरू छन् ।
म रूपचन्द्रको जीवनी भन्न चाहन्नँ, किनकि रूपचन्द्र आफैँमा अत्यधिक जटिल दर्शन हो, क्रान्ति र एकैपटक समयसुहाउँदो र समयभन्दा अगाडिको विचार र व्यवहार हो । म उनलाई देवत्वकरण गरेर उनकै अपमान पनि गर्न चाहन्नँ । मेरो कुनै पार्टी विशेषसँग कुनै राजनीतिक पूर्वाग्रह पनि छैन । अझ मेरा केही कुराहरूमा रुदानेसँग नै पनि मतभेद छ । व्यक्ति कहिल्यै पूर्ण हुन सक्दैन । रूपचन्द्रकै आदर्श मार्क्स, माओ पनि पूर्ण थिएनन् । तर, यो पुस्ताले र अब आउने पुस्ताले अवश्य रुदानेलाई थाहा पाउनैपर्छ । रुदानेका विचारहरूले अमरता पाइसके तर देशलाई फेरि रूपचन्द्र चाहिएको छ । मसानघाटबाट फेरि उनी गाउँ फर्किनुपर्छ । रूपचन्द्रको प्रत्यागमन आवश्यक छ अब ।
उनले सधैँ सत्य खोज्न भने, थाहा पाउन भने, आज म रूपचन्द्रलाई नै खोज्न र थाहा पाउन भन्दै छु र त्यो यात्रा, प्रयासका लागि एक झिल्को प्रकाशस्वरूप मेरा केही शब्दहरू हुन् ।
रूपचन्द्र विष्ट एक असल र खाँटी कम्युनिस्ट, क्रान्तिकारी योद्धा, बेखौफ विद्रोही, जनमुखी सहकर्मी, स्पष्ट विचारक, जनबोली उतार्ने साहित्यकार, माटो बुझेको दार्शनिक, ‘थाहा’को प्रणेता, स्वार्थहीन राजनीतिज्ञ, सम्भ्रान्त परिवारमा जन्मिएर पनि सर्वहाराको आवाज, आफैँमा एक संघर्ष, क्रान्ति, विचार र आन्दोलन, व्यक्ति एक व्यक्तित्व अनेक । तर, म रुदानेलाई दलीयकरण गर्न चाहन्नँ । उनी देशवादी या जनतावादी थिए ।
समाजको समानता र भुईं मान्छेको आधार र आवाजको चर्को ध्वनि थिए रूपचन्द्र । समग्र मकवानपुरको इतिहास यसको साक्षी हो ।साम्यवादी समाजको परिकल्पना गरेका कम्युनिस्ट दार्शनिकहरूलाई एक पुस्तक र अध्ययन हो यो इतिहास । रुदाने आफैँमा भिन्न थिए । मानौँ, असमानता, विकृति र विसंगतिलाई विद्रोह र जागरुकताको अग्निले राख बनाउन आएको आफैँमा एक सन्न्यासी ।
रुदानेको वार्तालाप विचित्रको थियो । त्यो संवाद, त्यो शब्द, त्यो विचारमा स्पष्टता र शुद्धता थियो । गाउँकै बोलीमा जटिल कुरा भन्दिन्थे उनी । जस्तो देख्थे, जस्तो बुझ्थे, त्यस्तै बोल्थे । न कुनै मिसावट, न चाकरी, न आलापविलाप । आफ्ना नजिकका या साथीहरूलाई सधैँ ‘भाते’ भन्दिन्थे तर खराबलाई भ्रष्टाचारी, चोर, अपराधी जे देख्थे त्यही भन्थे । उनी सम्बोधन पनि कर्मको उत्तरपुस्तिकालाई आफ्नो अन्तरआत्माबाट तौलेर जाँचेर गर्थे । पद, प्रतिष्ठा, पैसा, शक्ति केहीले उनको बोली विचलित पार्न सक्दैनथे ।
रापसमा हुँदै उनी पञ्चायतको खरो विरोध गर्थे । त्यो समयमा दरबारको विरोध गर्न या व्यवस्थाको विपक्षमा त्यही व्यवस्थाको नुन खाएर, त्यसकै पक्षहरूको भिडमा बसेर, पदबहालीमा रहँदै खरो असहमति तर्कसहित प्रस्तुत गर्न भिन्न मुटु चाहिन्थ्यो र रूपचन्द्र असाधारण थिए । नतिजास्वरूप धेरैपटक जेल बसे । राजद्रोहसम्म लगाइयो । तर, आफ्ना लागि होइन, समाजका लागि बोलेर । यो बलिदान हो, त्याग हो, सँगसँगै तपस्या पनि हो । पञ्चायतमा मात्र होइन, बहुदल आएपछि पनि रुदानेको आवाज त्यति नै बुलन्द थियो । भन्थे, ‘अवसर प्राप्त नभएर इमानदार भएका फटाहाहरू पदमा पुगेपछि थाहा हुनेछ ।’
मन्त्री, प्रधानमन्त्रीलाई समेत ‘तँ’ सर्वनाम प्रयोग गर्ने सामर्थ्य थियो रूपचन्द्रसँग । उनी सिकाउँथे कि हातमा ठेला उठेका मजदुरलाई ‘तपाईं’ सम्बोधन गर्नू तर त्यही तडकभडक देखाएर बजार डुल्नी सेठ नै भए पनि ‘तँ’ भन्दिनू ।
‘थाहा’ सिद्धान्त, अभियानबाट रूपचन्द्र परिचित छन् । थाहा के हो ? एक स्वाभाविक प्रश्न । उनकै वाक्य दोहोर्याएँ:
‘जीविका मात्र खोजिरहेका मान्छेहरूको मनस्थितिमा एक विद्रोह गर्न,
तिमी त मान्छे पो हौ त भनेर सम्झाउन,
उसको विरोधमा- उसैको हजुरमा
एक उजुर हो- थाहा ।’
आज सिंहदरबार र जनताका बीच सुदूर सम्बन्ध छ, किनकि जनता सिंहदरबारका कुरा जान्न सकिराखेका छैनन् । त्यो पर्खाल साह्रै विराट छ । अब त्यो पर्खाल पारदर्शी बन्नुपर्छ । तसर्थ जनताको सचेतना, जागरुकताको अभियान हो ‘थाहा’ । त्यही दर्शनको सम्मानस्वरूप ‘थाहा’ नगरपालिको न्वारन भएको हो ।
‘चार माना माटोसँग तेरो नाता पर्यो भनेर,
माटोको भाँडाले तँसित दोस्ती स्वस्ती गर्यो भनेर,
बसिस् कैद गमलामा सिङ्गै पृथ्वीलाई छोडेर ।’ -रूपचन्द्र
रूपचन्द्र सारा विश्वका लागि सोच्दथे । आफ्नोभन्दा बढी परहित बोल्दथे । माथिको हरफ त्यसकै एक सबुत हो ।
राम्रो र सम्पन्न परिवारमा जन्मिए, गाउँमा हुर्किए, बाहिर गएर पढे, कानुनमा स्नातक गरे, पछि त्यही डिग्री समूहमै च्यातिदिए, जीवनभर भुईं मान्छेका लागि लडे, सान्त्वना होइन संघर्ष सिकाए, आफैँ आफ्नो लागि उठ्न, बोल्न, दौडिन र शासन गर्न सिकाए, स्वाभिमानी बन्न सिकाए ।
राष्ट्रिय पञ्चायतका सदस्य भए पनि बोराको कपडा लगाए, निम्न परिवारको घरमा जस्तो पाक्यो, त्यस्तै खान्थे पूर्ण सन्तुष्टिसहित । स्वतन्त्रताका लागि पञ्चायतसँगै लडे, दरबारबाट आएका बडाबडा पद ढोकाबाहिरैबाट अस्वीकार गरिदिन्थे । योगी र बैरागीको निसानी थियो रूपचन्द्रमा ।
यदि आज पनि रूपचन्द्र आए र मैले ‘तपाईंको अभियान के हो’ भनेर सोधेँ भने उनको जवाफ हुन्छ– ‘ए भाते, तेरो टाउको जगाउने अभियान हो यो ।’ साँच्चै ‘थाहा’ आन्दोलनलाई चेतना जगाउने क्रान्ति बनाउन चाहन्थे उनी ।
हरेक काम गर्थे उनी । समाज बुझ्न ड्राइभर बने । खर्च जुटाउन दिनभर कुल्ली काम गर्थे । प्रधानाध्यापक हुँदा श्रमदानको कक्षा राख्थे । आफ्नै माटोमा उब्जनी गरेर खाए । वर्षौंवर्ष बाख्रा पालन गरे । विदेशीलाई नेपालको पर्यटन पनि बुझाए । सधैँ झुत्रेझाम्रे भएरै बाँचे र उनीहरूसँगै मित्रता गाँसे । त्यहाँ सौहार्द र सहृदयता थियो । समाजले तल राखेका हुन् या समाजबाट टाढिएका, सबैका इष्ट थिए रूपचन्द्र । माटो खाएर, छोएर हुर्किएका उनी माटोसँग नजिक हुनेहरूसँग प्रगाढ सम्बन्ध थियो उनको ।
जसरुको जीवन साह्रै जटिल थियो । भनेर भन्न सकिने छैन र बुझेर बुझ्न सकिने छैन । मैले रूपचन्द्रलाई पढ्ने कोसिस गर्दा उनको दर्शन, जीवन र व्यवहारलाई सँगै अस्तित्वमा पाएँ । उनको दर्शन वर्तमान र भविष्यका लागि थियो । अब ती शिक्षामा, त्यो थाहामा विस्तृत विवेचना गर्नैपर्ने हुन्छ । हिजोको समय प्रतीक्षामा बितेर गयो र भविष्यको काल आशामा छ । आजको वर्तमानले रूपचन्द्रलाई बुझ्नैपर्ने हुन्छ ।
केही घटनाका परिप्रेक्ष्यबाट हेरौँ रूपचन्द्र विष्टलाई
– चुनावको पर्चा बेचेर चुनाव जित्ने उनी पहिलो नेता थिए । अहिले घोषणापत्रको बाढी बग्छ यहाँ ।
– माननीय सम्बोधनसँग उनको चरम असहमति थियो । जनता जाननीय नभई जनताले माननीय भन्नु पर्दैन भन्ने मान्यता थियो उनको ।
– जेल या मन्त्री छान्दा उनी कसैसँग किनिनु या बेचिनुभन्दा ज्यानबाहिरको साटो जेलभित्रै राख्छु भन्थे ।
– अर्थ जे–जस्तो भए पनि ‘भाते कुकुर’ शब्द सम्माननीय शब्दका रूपमा प्रयोग गर्थे । खराबले त यी शब्द पनि ग्रहण गर्न पाएनन् ।
– छोराछोरीलाई विद्यालय नपढाउनेको मुर्दावादको नारा लगाइदिन्थे ।
– नारीको सम्मान र शक्तिको पाठ घरमूलीहरूलाई समूहमै पढाइदिन्थे । भन्थे– छाप्रोको राजनीति महलले गरेर हुँदैन, महिलाको राजनीति पुरुषले गरेर हुँदैन ।
– जनतालाई ‘भाते कुकुर’ भनेरै भोट माग्थे ।
– आफ्नै परिवारसँग विद्रोह गरेर आफ्नो न्वारन आफैँले गरे ।
– पालुङमा विकास घर, वैज्ञानिक खेती, धर्म भकारीको अवधारणा लिएर आए र समाजलाई हाँके ।
– आलुमा उठाइएको करको हिसाब पारदर्शी बनाउन चोकचोकमा लेख्दै हिँडे ।
– गाउँमा कोही बिरामी पर्दा आफैँ हरदम हरघडी बोकेर उपचारका लागि लैजान्थे ।
– जात, धर्म, गोत्र, पहिचानबाट होइन, सधैँ श्रमका आधारमा सम्मान गर्थे ।
– पुर्ख्यौली सम्पत्तिमा आफ्नो व्यक्तिगत तलब र बचतको योगफलबाट समाजका लागि भवन अर्पित गर्दै थिए, दुर्भाग्यवश उनको देहावसान भयो ।
– विवाहको निम्तो चुरोटको खोलमा लेखेर बाँडिदिए र भोजमा जन्तीलाई एक कप चिया खुवाई पठाइदिए ।
– शैक्षिक, सामाजिक, व्यावहारिक, शारीरिक रूपमा बेजोड बलिया थिए । समाज र किताब दुवै पढेका थिए । बीपी र मदन भण्डारीलाई समेत समालोचना गर्थे ।
– आफ्नै गर्भवती श्रीमतीलाई श्रमदानमा लगाएको, सूर्यबहादुर थापालाई दिएको १० रूपैयाँ, नाच्न नमान्दा खाएको मुक्का, रापसको बैठकमा बोलेका विरोधका शब्दहरू, झ्याउरेलाई लेखिएको पत्रलगायत यस्ता अनेकन घटनाहरू छन्, जसले एक मानव देहधारीलाई रूपचन्द्र बनायो ।
उनी आफ्नो जीवनको अन्त्यतिर धेरै थाकिसकेका थिए । तर, कसैले बुझेनन् रूपचन्द्रलाई आखिर बोल्नैपर्यो, ‘अब मेरो कुनै काम रहेन । बाँच्नुपर्ने कुनै कारण रहेन ।’
स्वास्थ्य अवस्था बिग्रेपछि प्राइभेटमा उपचार गर्न लैजान खोज्दा ‘जनता जहाँ उपचार गर्छन्, त्यहीँ जान्छु’ भनेर वीर अस्पताल नै गए । सुनिन्छ– त्यहाँ पनि उनले भुईंमै आफ्नो उपचार गराउन अह्राए । तर, त्यही एक महान् योद्धाले आफ्नो देहको अन्तिम सास फेर्यो तर आज त्यो युगपुरुषलाई बिर्सने कगारमा यो युग छ । स्वार्थी समाजले नि:स्वार्थी रूपचन्द्रलाई बुझ्नै सकेन । उनी सशरीर उपस्थित नभए पनि उच्च प्रेरणाका स्रोत हुन् । आज पनि उनको विचार र सिद्धान्तलाई सहर्ष स्वीकारिन र अनुकरण गर्न सके समाजलाई नै परिवर्तन गर्न नसकिएला भन्न सकिन्न । नेपाली समाजका लागि त्यो योगदान सधैँ अतुलनीय, अवर्णित र अविस्मरणीय रहनेछ ।
यदि आज पनि रूपचन्द्र आए र मैले ‘तपाईंको अभियान के हो’ भनेर सोधेँ भने उनको जवाफ हुन्छ– ‘ए भाते, तेरो टाउको जगाउने अभियान हो यो ।’ साँच्चै ‘थाहा’ आन्दोलनलाई चेतना जगाउने क्रान्ति बनाउन चाहन्थे उनी । उनी भन्ने गर्थे, ‘बुझ भाते, जान भाते, थाहा पा भाते ।’ तसर्थ अबको पुस्ताले रूपचन्द्र सिद्धान्त र विचारलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । रूपचन्द्रहरू जन्मिनुपर्छ र जन्मिसकेका रूपचन्द्रहरू हुर्किनुपर्छ ।
मकवानपुरका हरेक माटो, हरेक घर रुदानेसँग परिचित छन् । तर, अहिलेका मकवानपुरकै नयाँ पुस्ता पनि उनीसँग अपरिचित छन् । यदि मकवानपुरकै अभिभावक हुनुहुन्छ भने आफ्ना छोराछोरी, नातिनातिनालाई रुदानेका बारेमा पढाउनुहोस् । म जन्मिँदा रूपचन्द्र भौतिक रूपमा यो दुनियाँमा नरहे पनि म स्वयम्ले बुबाकै माध्यमबाट उनको जीवन, दर्शन चिन्दै गएँ, नजिकिँदै गएँ ।
म यो पनि भन्न चाहन्छु कि शोधकर्ताहरूबाट रूपचन्द्रका बारेमा अझै धेरै खोज, विश्लेषण र विवेचना हुनु आवश्यक छ । उनको जीवन दर्शनका बारेमा बाहिर ल्याइनुपर्छ ।
अब रूपचन्द्रलाई फेरि ब्युँताउनुपर्छ । एउटा प्रामाणिक जीवनी लेखिनुपर्छ । उनका विचार र साहित्यको उचित संकलन गरी अधुरा र अन्तरिम लेखहरूलाई पूर्णता दिइनुपर्छ । उनका पूर्वार्द्धका संघर्ष र उत्तरार्द्धका थकान पनि लेखिनुपर्छ । पुराना रूपचन्द्रले नयाँ पुस्तालाई असीमित माया गर्छन् । तसर्थ उनको जीवन मात्र होइन, जिउँदो लास भन्न नचाहने रुदानेको मृत्युु पनि लेखिनुपर्छ । त्यो मन्दविष, त्यो हरियो काँक्रो, त्यो भोकमा पिएको रक्सी, ती लगाइएका लाञ्छना, योद्धा नै थाक्ने ती घात, आघात र प्रतिघात, परार्थी रूपचन्द्रका स्वार्थी मित्रहरू सबैको निरपेक्ष विवेचना लेखिनुपर्छ । र, लास माथि राजनीति नगर्नू भनी गएका रूपचन्द्रका तत्पश्चात्का राजनीतिहरू पनि लेखिनुपर्छ । रूपचन्द्रका मनका कुरा, त्यो अभ्यन्तरमा लुकेका अभिव्यक्त पीडाहरू पनि लेखिनुपर्छ अब ।
रूपचन्द्रको प्रत्यागमनको जरुरत छ आजको समाजलाई । रुदाने स्वयम् वास्तविक रूपमा अब फेरि लेखिनुपर्छ र समाजमा व्यवहारमा उतारिनुपर्छ । शिलापत्र डटकमबाट साभार
स्थानीय सरकार स्थानीय तहमा देखिने, सुनिने र भेटिने सरकार हो । नागरिकको नगिच रहेर सेवा दिने सरकार हो । नागरिकलाई नगिच रहेर सार्वजनिक सेवा प्रवाह गर्ने सरकारका रूपमा अनुभवसिद्ध छन् । स्थानीय आवश्यकता र मागसँग परिचित सरकार हो । स्थानीय स्रोतसाधन, सीप क्षमतासँग परिचित सरकार हो । जनताका आवश्यकता र चाहना स्थानीय स्रोतसाधन परिचालन गरेर पूरा गर्छ र तिनै जनताप्रति उत्तरदायी हुन्छ । स्थानीय सरकार तृणमूल तहमा प्रत्यक्ष रूपमा प्रजातान्त्रिक अभ्यास गर्ने थलो हो । स्थानीय तह राष्ट्रिय नेतृत्व विकास गर्ने सरकार हो । सरकार र नागरिकबिचको दूरी कम गरी सरकार र नागरिकबिच हार्दिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने सरकार नै स्थानीय सरकार हो । देशको शासन सञ्चालनको महत्वपूर्ण आधार, प्रमुख संयन्त्र र संरचना हो । स्थानीय सरकारको सफलतामा नै देशको समग्र शासन प्रणालीको सफलता निर्भर गर्छ ।
शासन भनेको निर्णय गर्ने र निर्णय कार्यान्वयन गर्नु हो । सार्वजनिक क्षेत्रमा निर्णय लिने काम राजनीतिक नेतृत्वको र कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी कर्मचारीतन्त्रको हो । शासन र प्रशासनको अभ्यास, राजनीतिक एवं प्रशासनिक तहको दृष्टिकोण, क्रियाशिलता र प्रवृतिबाट परिचित हुन्छ । राज्यका निर्वाचित, नियुक्त वा मनोनीत पदाधिकारीले राज्य सञ्चालनका सन्दर्भमा अधिकारको अभ्यास र स्रोतको प्रयोग गर्छन् । त्यस्तो अधिकार र स्रोतको प्रयोग पारदर्शी, विधिसम्मत र लक्षित परिणाम प्राप्त हुनेगरी गर्नु र सो कार्यप्रति उत्तरदायी हुनु नै सुशासन हो । सुशासन असल सरकार, असल प्रशासन र असल नागरिकको योग हो ।
सार्वजनिक संस्थाहरूले अधिकार प्रयोग, सार्वजनिक स्रोतसाधनको उपयोग, जनताप्रतिको व्यवहार मापन गर्ने विधि बनेको छ, सुशासन । उत्तरदायित्व, सहभागिता, पारदर्शिता, विधिको शासन, नीतिको स्थायित्व, नैतिकता, सूचनामा पहुँच, समावेशीकरण, सेवाप्रवाहमा प्रभावकारिता र सक्षमता तथा नागरिकको सन्तुष्टि सुशासनका महत्वपूर्ण तत्व हुन् । शासन सञ्चालनको क्रममा सरकारका अंग कार्यपालिका र व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका, सरकार र कर्मचारीतन्त्र तथा सरकार र नागरिकबिचको सम्बन्धमा सुशासनको अवस्था निर्भर गर्छ ।
लोकल गर्भन्मेन्ट इन्सिच्युसनल क्यापासिटी सेल्फ एसिसमेन्ट
संघीय शासन प्रणालीको कार्यान्वयनपछि स्थानीय तहको काँधमा अहं जिम्मेवारी आएको छ । संविधानप्रदत जिम्मेवारी र अधिकार प्रयोग गर्न स्थानीय तह सक्षम र सक्रिय हुनुपर्ने विषय ध्रुव सत्य पनि हो । आफ्नो क्षमता पहिचान गर्न आफंै सक्षम हुन सकियो भने सुधार गर्न बाह्य विज्ञको आवश्यकता पर्दैन । स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन कार्यविधि २०७७ (लिजा) स्थानीय तहको सक्षमता र कमजोरी पहिचान गरी सुधार गर्ने सैद्धान्तिक पृष्ठभूमिमा तर्जुमा गरिएको स्वमूल्यांकन मार्गनिर्देशिका हो । स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ को दफा ८० को कार्यान्वयनको आधारमा तर्जुमा गरिएको छ । लिजाको सैद्धान्तिक आधार सुशासन, परिणाम उन्मुख, प्रोफेसनल नैतिकता, नागरिक सेवा तथा सक्षमता विकास रहेका छन् ।
स्वमूल्यांकनका उद्देश्य
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन उद्देश्यमूलक छ । लिजाले स्थानीय तहको कार्यप्रक्रिया र उपलब्धि’bout लेखाजोखा गरी सबल र दुर्वल पक्ष पहिचान गर्ने, विकास र सुशासनमा रहेका कमजोरीको जानकारी लिने, कार्यसम्पादनको आवधिक समीक्षाको आधार प्राप्त गर्ने, गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच तुलनायोग्य सूचकका आधारमा प्रतिस्पर्धात्मक सुधार गरी स्थानीय तहलाई सक्षम र प्रभावकारी बनाउने उद्देश्य लिएकोे छ । कमजोर स्थानीय तहलाई क्षमता विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न र सक्षमका लागि नवीन सिर्जनात्मक कार्य गर्ने प्रेरणा दिनु पनि लिजाको उद्देश्य रहेको छ । लिजा संविधान र ऐनमा भएका व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न केन्द्रित छ । यो एक वेभमा आधारित स्वस्फूर्त सहभागितामूलक मूल्यांकन विधि हो । स्थानीय तहको समग्र परफरेन्स एकै ठाउँमा देखाउने बोर्ड पनि हो ।
संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई प्रशिक्षित गर्न सकेको देखिँदैन
स्थानीय तहको जिम्मेवारीलाई राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, प्रशासनिक, विकास र सेवाप्रवाहको आयाममा हेर्ने गरिन्छ । संगठनको संस्थागत क्षमताको लेखाजोखा संगठनको कार्यप्रक्रिया, समन्वय, नतिजा र नागरिकमा परेको समग्र प्रभावका आधारमा हेरिन्छ । लिजा स्थानीय तहको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली हो । आफैंले गरेको कामको आफैं सिंहावलोकन गर्ने विधि भएकाले लिजाले आपूmलाई आफैंसँग चिनाउने र सच्याउने गर्छ । आपूmलाई चिन्नु अर्थात् आफ्नो सबल र कमजोरी पक्ष आफैं पहिचान गर्नु सफलताको द्योतक हो ।
स्वमूल्यांकनले स्वनियन्त्रण गर्ने तथा काम गर्दाको प्रक्रिया, नियत र परिणाम आफैं विचरण गर्ने गरी स्वउत्तरदायी बनाउँछ । लिजामा स्वमूल्यांकनका लागि शासकीय प्रबन्ध, संगठन र प्रशासन, वार्षिक बजेट तथा योजना व्यवस्थापन, वित्तीय तथा आर्थिक व्यवस्थापन, सार्वजनिक सेवाप्रवाह, न्यायिक कार्यसम्पादन, भौतिक पूर्वाधार, सामाजिक समावेशीकरण, वातावरण संरक्षण तथा विपद् व्यवस्थापन र समन्वय र सहकार्य गरी १० विषयक्षेत्र समावेश छन् । लिजामा उल्लेखित १० विषयक्षेत्रको कार्यसम्पादन स्तर हेर्न सय अंकभारबराबरका स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी क्षेत्रसँग सम्बन्धित सयवटा सूचक राखिएको छ । सूचक मूल्यांकनका लागि समग्र स्थिति, प्रक्रियागत स्थिति र परिमाणात्मक स्थिति गरी तीन तह रहेका छन् ।
लिजाको कार्यान्वयनका लागि आधारभूत चरण छन् । सर्वप्रथम निर्वाचित जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई स्वमूल्यांकनका सम्बन्धमा जानकारी गराउनुपर्छ । प्रत्येक स्थानीय तहले लिजाको कार्यान्वयन गर्न एक सम्पर्क अधिकृत तोक्नुपर्ने हुन्छ । स्थानीय तहका सबै महाशाखा, शाखा वा एकाइलाई लिजा कार्यान्वयनमा सहभागी गराउनुपर्छ । सबै महाशाखा, शाखा वा एकाइले आफ्नो विषयक्षेत्रसँग सम्बन्धित सूचकको लेखाजोखा गरी समयमा नै सम्पर्क अधिकृतलाई बुझाउनुपर्ने हुन्छ । सम्पर्क व्यक्तिले प्रारम्भिक नतिजा प्रस्ताव तयार गरी प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतलाई पेस गर्नुपर्छ ।
प्रमुख प्रशासकीय अधिकृतले प्रारम्भिक एकीकृत नतिजा पुनरावलोकन गरी छलफलका लागि कार्यपालिकाको बैठकमा पेस गर्नुपर्छ । कार्यपालिकाले प्रारम्भिक एकीकृत नतिजाउपर सूचकगत रूपमा छलफल गरी सम्बन्धित विषय क्षेत्रको यथार्थ अंकभार निर्धारण गर्नुपर्छ । स्वमूल्यांकनको अन्तिम नतिजा कार्यपालिकाले अनुमोदन गर्नुपर्छ । हरेक वर्ष पुस मसान्तभित्रमा डिजिटल्ली भर्नुपर्ने लिजा भर्दै गर्दा भरेका अंकलाई पुष्ट्याइँ (भेरिफिकेसन) गर्ने कागजपत्र पनि अपलोड गर्नुपर्छ ।
स्वमूल्यांकनको अनुमोदित नतिजा वेभसाइटमा राख्नुका साथै सो जिल्ला समन्वय समिति, प्रदेश मुख्यमन्त्री कार्यालय र संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासनमा पठाउनुपर्ने हुन्छ । स्वमूल्यांकनको अन्तिम नतिजा पालिकाको सभामा छलफलका लागि प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ भने जिल्ला समन्वय समितिले सो सम्बन्धमा पृष्ठपोषण उपलब्ध गराउने गर्छ ।
स्वमूल्यांकनको गुणस्तर, महत्व र प्रभाव
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन रणनीति संघीय सरकारले स्थानीय सरकारलाई नियन्त्रण गर्न ल्याएको हो भन्ने बुझाइले सुरुका वर्षमा लिजा कार्यान्वयन गर्न सहज भएको थिएन । लिजालाई डोनर–ड्रिभन रणनीति हो भन्ने आरोप छ र यसको दिगोपनामाथि शंका पनि छ । लिजा बुझ्न र अंक भर्न जटिल भएकाले कन्सल्टटेन्ट–मैत्री भएको दोष पनि छ । असहमति र दोषबिच कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाले आफ्नो प्रभाव देखाउँदै गएको देखिन्छ ।
लिजाले निर्वाचित पदाधिकारी र नियुक्त कर्मचारीलाई पालना गर्नुपर्ने विधि, कार्य प्रक्रिया र सिस्टम तथा अधिकार र जिम्मेवारी’bout हेक्का गराएको छ । स्वमूल्यांकन र परफरेन्स अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाको गुणस्तर सार्वजनिकीकरण गर्ने व्यवस्थाले स्थानीय तहमा पारदर्शिता र प्रोफेसनल नैतिकताको जर्गेना गरेको छ । लिजाको विषयमा भएको जानकारी, लिजामा राखिएका विषय क्षेत्र र दिइएको अंकभारको महत्व, अंक प्राप्त गर्न भरिने अंक र अंकलाई भरपर्दो बनाउन पुष्ठ्याइँ दिनुपर्ने व्यवस्थाले प्रगति विवरणलाई यर्थाथ बनाएको छ । लिजामा भरिएका विवरणमाथि संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय र जिल्ला समन्वय समितिले गुणस्तर परीक्षण र पृष्ठपोषण दिने प्रावधानले स्थानीय तहलाई जिम्मेवार र उत्तरदायी बनाएको छ । लिजाले स्थानीय सरकारको जिम्मेवारी पूरा गर्न स्थानीय सरकारमा टिमवर्क संस्कृति र क्रियाशिलता तथा सरकारका अंगबिच सुमधुर सम्बन्ध आवश्यक पर्ने ज्ञानप्रवाह गर्न सकेको पनि देखिन्छ ।
लिजा संवैधानिक र कानुनी जिम्मेवारी पूरा गर्ने कामसँग सम्बन्धित छ । स्थानीय सरकारले लिजा स्थानीय सरकारको सवलीकरणका लागि हो भन्ने स्वीकार गरेका छन् । पालिकाबिच राम्रो काम गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक भावनाको विकास गरेको छ निर्वाचित पदाधिकारीलाई आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ र त्यो लिजामा देखाउनु पनि पर्छ भन्ने बोध भएको छ । विकास निर्माणका काममा स्थानीय सरकारको कार्यमा स्थानीय नागरिकको अर्थपूर्ण सहभागिता अभिवृद्धिका लागि कर्मचारीको मनोभावमा परिवर्तन ल्याएको छ । अझै पनि कतिपय स्थानीय तहले विभिन्न कारणले लिजाका सूचक सम्पूर्ण रूपमा भरेका छैनन् । तथापि, स्थानीय तहमा लिजा भर्ने प्रवृति विस्तारै बढ्दै गएको छ ।
लिजामा कम अंक प्राप्त गर्ने स्थानीय सरकारको कार्यसम्पादनस्तर धेरै अंक प्राप्त गर्नेको भन्दा राम्रो हुने गरेको विरोधाभास अवस्था पनि देखिन्छ । लिजाका सूचक भर्न तथ्यांक आवश्यक पर्ने भएकाले स्थानीय सरकारलाई अभिलेख सुरक्षित राख्नुपर्ने जानकारी भएको छ । हरेक विषयक्षेत्रबिचको अन्तरनिर्भरता बुझ्नाले सबै क्षेत्रको सन्तुलित विकास र अभ्यास आवश्यक हुनुपर्ने महसुस गराएको देखिन्छ । लिजाको कार्यान्वयनले स्थानीय सरकारलाई आफ्नो समग्र कार्यसम्पादनमा अंक घट्न गयो भने राम्रो हँुदैन, मिडियामा नाम आउँछ भन्ने सचेतना बढाएको छ ।
असहमति र दोषबिच कार्यान्वयनमा ल्याइएको लिजाले आफ्नो प्रभाव देखाउँदै गएको देखिन्छ
साथै, लिजामा भरेको अंक र पेस गरेका कागजपत्रका आधारमा मात्र स्थानीय तहलाई सम्मान गर्न सकिने आधार बन्न सकेको छैन । लिजालाई आधार बनाएर थप जिम्मेवारी र बजेट दिने पद्धति विकास गर्दा स्थानीय तहबिच विभेदको सन्देश जाने सम्भावना पनि हुन सक्छ । त्यस्तै, स्थानीय सरकारको क्षमतामाथि गरिने नजरअन्दाजले सुशासनलाई चुनौती दिने र नागरिक पीडित हुने अवस्था आउने पनि देखिन्छ ।
स्वमूल्यांकनका अनुभूत समस्या
स्थानीय सरकार संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन (लिजा) कार्यान्वयनमा केही समस्या देखिएका छन् । लिजाले स्थानीय सरकारको अपनत्व पाउन संर्घष गरिरहेको छ । अपनत्वको समस्या छ । स्थानीय तहमा लिजामा उल्लेखित कामभन्दा अरू काम गर्न पर्दैन भन्ने जस्तो नकारात्मक सन्देश गएको देखिन्छ । संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले जनप्रतिनिधि र कर्मचारीलाई प्रशिक्षित गर्न सकेको देखिँदैन । स्थलगत भ्रमण गरेर सक्कल कागजको गुणस्तर परीक्षण गर्न पनि सकेको देखिँदैन । लिजाले ८८ वटाभन्दा बढी काम गर्ने वडा समेट्न सकेको छैन । सामाजिक परीक्षण, सार्वजनिक परीक्षण, सार्वजनिक सुनुवाइ, राजस्व प्रशासन तथा अभिलेख व्यवस्थापनजस्ता कार्यको सूचक पनि छैनन् ।
लिजा समयमा भर्ने प्रतिशत ज्यादै कम छ भने भर्दै नभर्ने पालिका पनि छन् । लिजामा एकातिर सबै कागजपत्र एकैचोटि अपलोड नहुने प्राविधिक समस्या छ भने अर्कोतिर जुनसुकै कागज अपलोड गरे पनि सिस्टम अपरेट हुने गर्छ । तोकिएको भन्दा बढी अंक घोषणा गर्दा पनि सिस्टम रोकिन्न । यसले गर्दा स्थानीय सरकारमा भनिएको भन्दा भिन्न वा सबै कागज नराखिकन झारा टार्ने प्रवृतिले बढवा पाउने स्थिति बन्न सक्ने देखिन्छ । स्थानीय सरकारले अपलोड गरेको कागजका आधारमा मात्र अंकको गुणस्तर मिल्दैन र अंक काटिने गरेको छ । यसबाट लिजाको गुणस्तर सुनिश्चित गर्न कठिन भएको छ ।
स्थानीय तहमा लिजालाई सम्पर्क अधिकृत वा आईटी अफिसरको मात्र जिम्मा र चासोको विषय जस्तो गरिएको छ । शाखा एकाइका लागि लिजाको अंक भर्ने काम प्राथमिक कार्यका रूपमा देखिँदैन । लिजामा प्रदेश सरकारको भूमिका स्वीकार गरेको देखिँदैन । लिजाको प्रयोगको प्रतिफल पनि अमूर्त छ । महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका र गाउँपालिकाका सक्षमता र आवश्यकता फरक हुने कारण एकैप्रकारको लिजाले प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन कि भन्ने विज्ञ राय रहेको छ । सारमा, लिजा पनि अन्य रणनीतिजस्तै एक कर्मकाण्डी रणनीति बन्ने हो कि भन्ने भय पनि रहेको छ ।
लिजाको आगामी दिशा
लिजा स्थानीय सरकारलाई सबल सक्षम र जिम्मेवार बनाउने रणनीति भएकाले यसमा रहेका कमीकमजोरी सुधार गर्दै जानु आवश्यक हुन्छ । स्थानीय सरकारका काम, जम्मेवारी र क्षमता समयानुकूल परिवर्तन हँुदै जान्छन् । काम, जम्मेवारी र क्षमताको परिवर्तनसँगै सूचकलाई पनि अद्यावधिक गर्दै जानुपर्छ । स्थानीय सरकारलाई लिजाका सूचक प्रतिनिधिमूलक सूचक हुन् र तीभन्दा धेरै काम गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारी दिन पनि जरुरी देखिन्छ । लिजामा पालिकाका वडा कार्यालयले सम्पादन गर्ने कामलाई पनि सूचकमा देखिने गरी सूचक बनाउनुपर्छ । मूलभूत रूपमा स्वमूल्यांकनलाई तथ्यगत र वस्तुगत बनाउन आवश्यक छ ।
साथै, मूूल्यांकनको नतिजा र गुणस्तरलाई क्षमता विकासका क्रियाकलाप र अनुदान प्रवाहसँग आबद्ध गर्नु राम्रो हुने देखिन्छ । लिजाको सिस्टमलाई आर्टिफिसियल इन्टिलिजेन्सको प्रयोग गरेर विकास गर्नुपर्छ । स्वमूल्यांकनका सम्बन्धमा स्थानीय तहमा धेरैभन्दा धेरै अन्तत्र्रिmया र छलफल गराई भर्ने विधिलाई सरल बनाउनु उचित हुन्छ । लिजाको महत्व बुझ्दै गएको वर्तमान परिप्रेक्षमा भविष्यमा स्थानीय तहले आफ्नो सबल र कमजोर पक्ष आफैं पहिचान गर्दै आफ्नो सबलीकरण आफैं गर्न सक्नेछन् । परिणामतः स्थानीय सरकार संस्थागत रूपमा सुदृढ सबल भई सार्वजनिक सेवाप्रवाह र सुशासनको प्रर्वद्धन हुने देखिन्छ । राजधानीडेली डटकमबाट
- सुमन बाबु मरहट्टा
प्रिय बा,
आज कुशे औँसी अर्थात् बुबाको मुख हेर्ने दिन । यो लेख प्रकाशित हुँदै गर्दा फेसबुक लगायतका सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना बुबासँगका तस्बिरले भरिएका हुनेछन् । तर यो विशेष दिन लगायत बुबाको अर्थ र साँच्चिकै उहाँको परिवारमा भएको विशिष्ट जिम्मेवारीको उचित कदर र सम्मान ३६५ दिन नै कायम हुनुपर्दछ भन्ने मान्यता राख्छु म ।
आफू एक असल व्यक्तिको छोरा र आफ्ना पनि दुई छोरीहरू भैसकेको अवस्थामा बा भन्ने शब्दको महत्त्व र एउटा परिवारलाई सही बाटोमा लैजानका साथै आर्थिक एवं सामाजिक हिसाबले स्थापित गराउन एउटा बा दिनहुँ कति मेहनत गर्दछ भन्ने कुरा आफै बुझ्दै छु ।
यसै परिपेक्षमा घरको सम्पूर्ण पालनपोषणमा आमाको विशिष्टीकृत भूमिकालाई उच्च सम्मान गर्दछु । आमा जननी र पालनहार हुन् भने बुबा पथ प्रदर्शक र परिवारको एक खम्बा हुन् भन्ने लाग्छ मलाई । आज बा को सम्झनामा मेरा स्वर्गीय पिता माधव प्रसाद मरहट्टा, जो बा मात्र नभएर मेरा अभिभावक, शिक्षक र एक सच्चा साथी पनि हुनुहुन्थ्यो, उहाँको बारेमा केही कुरा लेख्न कोसिसरत छु ।
२०७७ साल असोज, कार्तिकको त्यो कहालीलाग्दो समय संसारभर कोभिडको त्रासले हामी सबैलाई निकै अप्ठ्यारो पारेको थियो । म आफै मेडिकल डाक्टर र मेरी श्रीमती सृजना पनि डाक्टर भएकोले यो परिस्थितिमा घरमा बस्ने र छुट्टी मनाउने अवसर हामीलाई थिएन ।
यद्यपि सम्पूर्ण विश्व एक प्रकारको लकडाउनको अवस्थामा गुज्रिरहेको थियो । दिनहुँ घरबाट निस्कँदा र घरमा आउँदा मनमा एक प्रकारको त्रास हुन्थ्यो । किनकि घरमा सँगै बस्नुपर्थ्यो । समय बित्दै गयो, सुरुमा देश नै ठप्प भएको अवस्थामा खासै कोभिडका बिरामी थिएनन् । तर जब लकडाउन खुकुलो हुन थाल्यो सङ्क्रमण समुदायमा आयो र निकै सावधानीको बाबजुद पनि कोभिड १९ ले पनि हाम्रो घरमा आक्रमण गर्यो ।
मेरा बा, जो वर्षौँदेखि पार्किन्सन्स भन्ने नशाको रोगसँग जुधिरहनु भएको थियो, उहाँलाई एक दिन ज्वरो आयो र टेस्ट गराउँदा कोभिड सङ्क्रमण देखियो । त्यो समय जुन बेला यसको खोप उपलब्ध थिएन, त्यो बेला दीर्घरोगी मेरा बालाई कोभिड १९ को सङ्क्रमण हुँदा सबै जनालाई अत्यास लाग्नु स्वाभाविकै थियो ।
कोभिड १९ को सङ्क्रमण भए तापनि लक्षण नदेखिएकाले र बुबाको अन्य रोगको पनि थुप्रै औषधि खानुपर्ने भएकाले घरमै राखेर उपचार गर्ने हाम्रो पारिवारिक सल्लाह भयो । दसैँको त्यो समय काममा केही कम व्यस्त भएकाले मैले र मेरी श्रीमतीले घरमै बुबालाई दिनदिनै ज्वरो नाप्ने, अक्सिजन हेर्ने गर्दै उपचार गर्यौँ ।
मेरी आमाले आफ्नो स्वास्थ्यको ख्याल नगरी आफू सङ्क्रमण नेगेटिभ भए तापनि यसको प्रवाह नगरी बुबाको दिनरात सेवा गर्नुभयो । दसैँ जेनतेन मनाइयो र बा को हातबाट टीका पनि लगाइयो । यो कुरा सम्झँदा म आजपनि भावुक हुन्छु । किनभने मेरा लागि बुबाको हातको त्यो अन्तिम टीका थियो ।
समय बित्दै गयो, बुबाको सङ्क्रमण भएको नवौँ दिनमा उहाँलाई खोकी लाग्ने र केही असहज भएको जस्तो महसुस भयो । र, मैले आफ्नै गाडीमा राखेर स्टार हस्पिटल लगेँ, जसले सयौँ कोभिड–१९ का बिरामीको राम्रो उपचार गरेको थियो । त्यहाँ लगेर मेरो दाजु उमेश र मेरो सल्लाहमा सिटिस्कयान पश्चात् भर्ना गर्नुपर्ने निर्णय गरियो । र, उहाँलाई त्यस अस्पतालमा छाडेर विश्वासका साथ घर फर्कियौ ।
भनिन्छ, हाम्रो जीवनमा घट्ने सम्पूर्ण राम्रा र नराम्रा घटना पहिल्यै तय भएका हुन्छन् । उहाँको उपचारको साता दिनपछि जब उहाँलाई डिस्चार्ज गर्न हामी तयार भएका थियौ, तब फेरि ज्वरो आयो । र, केही दिनपछि मात्र थाहा भयो, कोभिड १९ को औषधिले उहाँको मिर्गौला फेल भई जटिल स्थिति पुगिसकेको रहेछ ।
अब उहाँको राम्रो हुने सम्भावना निकै कम भएको कुरा उपचारमा संलग्न मेरा मित्र डाक्टर सहकर्मीहरूबाट थाहा पाएँ, जुन मेरो जीवनको आजसम्मको सबैभन्दा अप्रिय घटना थियो । निकै प्रयासको बाबजुद पनि उहाँलाई हामीले गुमायौ । २०७७ साल कार्तिक २६ गते उहाँको भौतिक शरीर हामीबीच रहेन । सामान्य अवस्थामा रहेको मान्छेको अकस्मात् भएको निधनले म र मेरा परिवारका लागि असाध्यै पीडा दिएर गयो ।
आखिर सत्य स्विकार्नुबाहेक हाम्रो सामु अरू केही उपाय थिएन । मैले आफ्नो मनलाई भित्रैदेखि दरो बनाएँ । परिवारका अन्य आफन्तबाट पनि कठिन समयमा निकै साथ पाइयो । देश विदेशबाट सहानुभूतिका शब्दले लाग्यो, माधव प्रसाद मरहट्टा मेरा मात्रै बा हुनुहुँदो रहेनछ । उहाँ त धेरै व्यक्तिका पथप्रदर्शक र अभिभावक हुनु हुँदो रहेछ । मन यसरी नै सम्हालियो र उहाँको मृत्युको धार्मिक कार्य समापन गरियो ।
१३ दिनको कार्यपछि सबैजना आआफ्ना काममा लागे । म पनि फेरि आफ्नो नियमित कार्यमा लाग्न प्रयास गर्दै थिए, त्यसै समयमा हाम्रो परिवारको अर्को प्रिय सदस्य सासुआमा गंगा कोइरालाको असामयिक निधनले फेरि अर्को पीडा थप्यो । दिन बित्दै जाँदा अब मलाई बुबाको याद र उहाँसँग बिताएका रात दिनका समय ताजा हुन थाल्यो । मलाई आफै डाक्टर, आफ्नै अस्पताल जो कोभिडको अवस्थामा कहलिएको, आफ्नै बुबालाई मैले बचाउन सकिनँ भन्ने कुराले मनमनै निकै पोल्न थाल्यो । मेरा कैयौं अनिदा रातहरूले मलाई झन् झन् कमजोर बनाउँदै लग्यो ।
‘कान्छाको डाक्टरमा नाम निस्कियो थाहा पायौ ? अब सबैलाई बोलाएर भोज गर्नुपर्छ’ भन्ने मेरो बुबाका ती करोडौँ मूल्यका खुसीका पल सम्झँदा के म डाक्टर भएर वहाँलाई अप्ठ्यारो अवस्थामा केही गर्न सके त ? भन्ने कुराले मलाई आफूप्रति वैराग्य लाग्न थाल्यो । मैले गर्दै आएका शल्यक्रिया र बिरामीको उपचारमा पनि मलाइ खासै मन लागेन । म लथालिङ्ग भएँ, मलाई बाको यादले निकै रुवायो ।
तर आफ्नो पीडा बुबाको यादमा आफै विक्षिप्त भएकी मेरी आमा र मेरो दाइ दिली लगायतलाई देखाउन म असमर्थ थिएँ । दिनहरू यसै बित्दै थिए, बुबाको सायद मलाई आशीर्वाद प्राप्त भयो । मेरा सोचहरू एकाएक परिवर्तन भए । मेरो बुबा जो आफ्नो बा, मेरो हजुरबासँग पनि एकदमै नजिक हुनुहुन्थ्यो । उहाँले पनि आफ्ना बा को निधनमा यस्तै शोक मात्र गरेर हिँड्नुभएको भए आज म लगायत मेरो परिवार यो अवस्थामा हुन्थ्यो होला र ?
यसरी मैले मेरी आमा, श्रीमती, छोरी निरन्तरको कठोर परिश्रमले आफैमा आत्मविश्वास जगाउँदै गएँ ।
मेरा बाको सबैभन्दा ठुलो गुण भनेको कुनै पनि काम उहाँले असम्भव देख्नु हुँदैनथ्यो । उहाँ बिहान ५ बजेदेखि बेलुका ११ बजेसम्म लगातार काम गरेको मैले देखेको छु । कठोर परिश्रम र आत्मविश्वासले नै होला, उहाँले नेपालको शैक्षिक क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल हुनुभएको थियो । सरकारी स्तरको विद्यालय होस् वा निजी विद्यालयको स्थापना गरेर त्यसलाई राष्ट्रिय स्तरको विद्यालयमा परिणत गर्नु उहाँको मेहनतको फल हो ।
आफूले गर्ने कुरामा निरन्तर लाग्नुपर्छ, अनुशासित बन्नुपर्छ र काममा छलकपट गर्नु हुँदैन भन्ने उहाँको बानी थियो । काम कुनै पनि सानो वा ठुलो हुँदैन भन्ने मैले उहाँबाट सिकेको हुँ । उहाँले मलाई डाक्टर पास गर्दा भनेको कुरा अझै याद आउँछ ‘बाबु डाक्टर त धेरै छन्, तिमीले आफ्नो विधामा अब्बल भएमा मात्र तिम्रो सफलता हुनेछ । पेसा ठुलो वा सानो हुँदैन, जुत्ता पालिस गर्ने मान्छे नै किन नहोस्, नामुद भएमा मात्र उसले सन्तुष्टि पाउँछ र समाजमा नाम रहन्छ । त्यसैले एक नम्बर हुनुपर्दछ’ भन्नु हुन्थ्यो उहाँ । जटिल रोगसँग लड्दै गर्दा पनि उहाँको आत्मविश्वास कहिल्यै डगमगाएन ।
समाज परिवर्तनको हुटहुटी
मेरा बाको ऊर्जाशील उमेरमा देशमा धेरै आन्दोलन भए, जसले धेरै परिवर्तन गरायो । उहाँ शैक्षिक हक हितको आन्दोलनदेखि प्रजातन्त्रको आन्दोलनमा सहभागी हुनुहुन्थ्यो ।
देशमा प्रजातन्त्रको स्थापना भएता पनि अझै यस समाजमा विभेदको अन्त्य हुन सकेको छैन भन्दै प्रचण्डको नेतृत्वमा देशमा सशस्त्र आन्दोलन सुरुवात भयो । मेरा बुबा जो हत्या हिंसाको विरोधी हुनुहुन्थ्यो तर उहाँको विचारमा पनि समाजमा अझै विभेद छ भन्ने थियो । त्यसैले उहाँ युद्धमा नलागे पनि नेकपा माओवादीले उठान गरेको विषयवस्तुलाई समर्थन गर्नुहुन्थ्यो । यसै कारण धेरै पटक पुलिस र आर्मीको सजाय खादा पनि उहाँले आफ्नो सिद्धान्त छोड्नु भएन । पटक पटक आर्मीको क्रूर दमन र ज्यानै जान सक्ने परिस्थितिलाई सामना गर्दै आफ्नो निष्ठाबाट विचलित नभई कठोर परिस्थितिको सामना गर्नुभयो ।
उहाँको यस्तो निष्ठाबाट म धेरै प्रभावित छु । राजनैतिक निष्ठा प्रायः शून्य रहेको हालको समयमा उहाँको यो प्रस्ट अडान र व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा माथि उठ्न सक्ने स्वभाव उहाँको समाज परिवर्तन गर्ने हुटहुटी हो भन्ने मेरो बुझाई छ ।
कसैको दुःख देख्न नसक्ने दयालु
मेरा बा समाजको विभेदसँग निकै संवेदनशील हुनुहुन्थ्यो । आफू एक सक्षम परिवारमा जन्मेको भए तापनि उहाँ कसैको दुःख देख्दा आफ्नै जस्तो महसुस गर्ने गर्नुहुन्थ्यो । मानिसलाई मानिसकै रूपमा हेर्नुपर्दछ, न कि उसको जात, धर्म वा सम्पन्नताको आधारमा भन्ने उहाँको सोच थियो । सबैलाई खुसी बनाऊँ, कसैको मन नदुखाऊँ भन्ने र सबैको प्रिय हुनुहुन्थ्यो उहाँ । यति हुँदा पनि उहाँ परिवार, समाज र राष्ट्रमा भएका अन्यायका बारेमा दृढ आवाज उठाउने एक प्रस्ट वक्ता पनि हुनुहुन्थ्यो ।
संरक्षकको भूमिका
मैले पारिवारिक र सामाजिक व्यक्तिहरूबाट थाहा पाएअनुसार उहाँमा सानै उमेरदेखि अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्न सक्ने क्षमता थियो । गाउँबाट आएका मेरा दाजुभाइलगायत परिवारमा सङ्घर्ष गदै गरेका सम्पूर्ण सदस्यलाई उहाँले उसको क्षमता पहिचान गरी त्यस अनुसारको कार्य गर्न प्रोत्साहित गर्नुहुन्थ्यो । यस कार्यमा आफू सँगै भएको महसुस गराउनु हुन्थ्यो उहाँ । मेरा परिवारका धेरै नातेदारहरुले उहाँकै कारण आफ्नो एउटा छवि बनाउन सफल भएका छन्, जुन साँच्चै गर्वको कुरा हो ।
यी र यस्ता गुण सम्झँदा मेरा बा प्रति मलाई गर्वको महसुस हुन्छ । वर्षको हिसाबले केही कम उमेरमा उहाँको निधन भएता पनि उहाँले आफ्नो बाँचेको समयलाई ऊर्जाशील बनाएर समाज र राष्ट्रलाई ठोस योगदान दिनु भएकोमा हाम्रो परिवार सधैँ नै गौरव महसुस गर्दछ ।
बाले हामीलाई सक्षम बनाउनुभयो, आर्थिक रूपमा मजबुत बनाउनुभयो र आज हामी जुन ठाउँमा पनि उभिन्छौँ, सफल हुन्छौँ, उहाँकै नामबाट चिनिन चाहन्छौ ।
प्रिय बा, तपाईं आज हाम्रो सामु भौतिक रूपमा नभए पनि तपाईंको माया आशीर्वाद, तपाईंले हामीलाई छोडेर जानु भएको अमूल्य सम्झनाले हामीलाई केही हदसम्म भएपनि तपाईंको अभाव हुन दिएको छैन । तपाईंको मार्गनिर्देशनको सधैँ पालना गरी एक असल नागरिक बन्ने छु भन्ने दृढ सङ्कल्प गर्दै ‘माई डियर’ बा र सम्पूर्ण बाहरूलाई यस विशेष दिनमा हार्दिक नमन गर्दछु । राताेपाटी डटकमबाट
“कक्षा आठमा पढ्ने एक जना किशोरी बिद्यालयको चौरमा अचानक कराउंदै, छटपटिंदै, लडिबुढी गर्दै बेहोेस भईन् उसको यस्तो ब्यबहार हेरीरहेकी सोही कक्षामा पढ्ने उनकी साथी पनि त्यसरी नै चिच्याउंदै कराउंदै बेहोस भईन क्रमशः एकपछि अर्को गर्दै त्यो दिन एउटै कक्षामा पढ्ने ७ जना किशोरीहरु सामुहिक रुपमा बेहोस् भए । कोहि काप्न थाले कोहि चिच्याउन थाले । अचानक बिद्यालयमा यस्तो घटना भएपछि के गर्ने कसो गर्ने हामीलाई थाहा भएन र एक हप्ता बिद्यालय बन्द ग-यौं । फेरी ठिक होला भनेको यो समस्या १० कक्षाका छात्राहरुमा देखिन थालेको छ कति धामिझांक्रि लगाईयो कति पूजापाठ गरियो तर यो समस्या ज्यूँकातिउँ छ” यो एक शिक्षकले बिद्यालयमा भोगेको घटना हो । यसलाई एउटा प्रतिनिधि घटनाको रुपमा लिन सकिन्छ ।
ग्रामिण तथा शहरी क्षेत्रका बिद्यालयहरुमा यसरी किशोरीहरु सामुहिक रुपमा ढल्ने, बेहोश हुने कारण हप्ता दिनसम्म बिद्यालयहरु बन्द भएका खबरहरु यदाकता विभिन्न सञ्चार माध्यमहरुबाट सुनिन थालेको छ । यस्ता घटनाहरुलाई आम जनमानसको लागि सामान्य वा असामान्य पनि हुन सक्छ तर प्रत्यक्षरुपमा सरोकार राख्नेहरुका लागि यो एउटा जटिल, रहस्यमय, पुनरावृत्त भईरहने, उपेक्षा गरिएको साथै समाधानको प्रयास गर्दा गर्दै पनि समाधान नभएको समस्याको रुपमा लिने गरेको छ । यस्ता समस्याहरुलाई फरक पाटोबाट सोच्नेहरुका मनमा यो कस्तो समस्या हो ? यो किन भैरहेको छ ? कस्तो अवस्थामा यस्तो समस्या हुन्छ ? के यो निको नहुने रोग हो र ? यस्को समाधान कसरी गर्न सकिन्छ ? बिद्यालय तथा शिक्षकहरुको टाउको दुखाईको बिषय बनेको यो समस्यालाई कसरी निराकरण गर्न सकिन्छ होला ? यस्ता समस्याहरुको समाधानको लागि स्थानीय स्तरमा के कस्ता श्रोत होलान् ? यदि यो समस्या मेरो परिवारमा भएमा मैले के गर्ने होला भन्ने जस्ता कुराहरु अवश्य पनि खेलेको हुनुपर्दछ ।
यस्तो समस्याहरुको बारेमा नेपालको परिपच्छेमा अपेक्षित अध्ययन तथा अनुसन्धान भएको खासै देखिंदैन । यस्तो किसिमको समस्यालाई भूलोग, स्थान बिषेश कतै हिस्टेरिया, कहि बेहोस हुने समस्या, कहि कन्र्भरजन डिसअर्डर त कहि रुपान्तरित विकृति पनि भन्ने गरेको पाईएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको रोगहरुको अन्तर्राष्ट्रिय वर्गीकरणमा परिभाषित गरिए अनुसार यो एक प्रकारको मानसिक विकार हो जसमा स्नुडो न्यूरोलोजिक (pseudo-neurologic) लक्षणहरु देखा पर्दछन् ।
जब ब्यक्तिहरु आफ्नो तनावलाई ब्यक्त गर्न असमर्थ हुन्छन् यो रुपान्तरीत भएर शारिरीक लक्षण मार्फत् ब्यक्त हुन्छ यसलाई पहिले हिस्टेरीया भनेर पनि चिनिन्थ्यो । अझ यसलाई सरल भाषामा भन्नुपर्दा मानिसलाई स्वभाबिक रुपमा तनाब हुने गर्दछ । मनमा तनाब हुनु सामान्य कुरा हो । तनाबलाई सामना गर्ने ब्यक्ति अनुसार फरक फरक तरिका हुने गर्दछन् । बढि तनाब भएको समयमा शरिरमा नजानिदो किसिमले नकारात्मक तथा विकारजन्य लक्षणहरु प्रस्फुटन भैरहेको हुन्छ ।
कतिपय ब्यक्तिहरुले तनाबलाई सहज रुपमा ब्यक्त गर्दछन् भने कतिपय ब्यक्तिले अरुले के सोच्ला, के भन्ला भन्ने डरले मनैमा गुम्स्याएर राख्ने र भित्रभित्र तनावसंग लडिरहेको अवस्था हुन्छ । कतिपय अवस्थामा चाहेर पनि उचित वाताबरण नहुंदा तनाब ब्यक्त गर्न नसकेको अवस्था मा तनाबहरु एकपछि अर्को गरि मनमा थुप्रिंदै गएको तनाबले शारिरीक लक्षणका रुपमा बाहिर देखिन्छ त्यसलाई रुपान्तरित विकृति भन्ने गरिन्छ ।
भावनात्मक समस्याहरु शारिरिक लक्षणका रुपमा बाहिर निस्कको अवस्थानै रुपान्तरीत विकृतिको अवस्था हो । यस्तो अवस्थामा उनीहरु चिच्याउने, ढल्ने, कराउने , उफ्रिने, काम्ने गर्दछन् । यसरी छोप्ने क्रम घण्टौंसम्म पनि हुन सक्छ । यसरी सामुहिक रुपमा ढल्ने अवस्थालाई मास कन्र्भरजन डिसअर्डर पनि भन्ने गरिन्छ ।
अझ यसलाई सरल उदाहरण सहित बुझाउनु पर्दा प्रेसर कुकरसंग तुलना गर्न सकिन्छ । जसरी प्रेसर कुकरमा खाना बनाउंदा आगोको तापको कारण निश्चित समयमा कुकरबाट सिट्टीको मार्फत् हावा बाहिर निस्कने गर्छ र हावा बाहिर निस्केपछि सिट्टी आफैं बन्द हुन्छ । यदि त्यही ताप मात्र दिने हो र हावा बाहिर निस्कन पाएन भने कुकर पड्कन्छ । त्यस्तै तनाव भरिंदै गएर बाहिर निस्कन नपाएको कारण शारिरीक लक्षण मार्फत ब्यक्त हुन्छ ।
यसरी रुपान्तरित विकृतिलाई बुझ्न सकिन्छ । यस्तो समस्याहरु पुरुषमाभन्दा महिला तथा किशोरीहरुमा हुनेगरेको देखिन्छ । अनुसन्धानलाई आधार मानेर भन्नुपर्दा महिलाहरु पूरुषको तुलनामा चिन्तालाई मनभित्रै राख्ने, सजिलै व्यत्त नगर्ने जस्ता कारणहरुले गर्दा पनि महिलाहरुमा बढि हुने गरेको देखिन्छ । एउटा समस्या भएको किशोरी बेहोस् भएपछि उसलाई देखेर उस्तै खालको समस्या भएको उसको साथि ढल्ने र यो क्रम सर्दै जाने हुन्छ ।
जस्तै चिन्ताग्रस्त भएर रोईरहेको साथि देख्दा अर्को साथीको पनि रोएको देखेर साथी पनि रुनु एकपछि अर्कोलाई सर्दै जाने क्रम हो । यस्ता घटनाहरु बिषेशगरी बिद्यालय, मेलाहरु, मन्दिर तथा प्राथना स्थललगायत भिडभाड हुने ठाउँहरुमा हुने गरेको पाईन्छ । अर्को उधाहरण भन्नुपर्दा कोचाकोच यात्रुहरु चढेको गाडिमा एक व्यत्तिले बान्ता गरेमा अर्को व्यत्तिलाई पनि बान्ता आउला जस्तो हुने वा बान्ता गर्ने जस्तै हो । यो उसको आफ्नो नियन्त्रमा हुंदैन ।
रुपान्तरित विकृतिको एकिन कारण यहि नै हो भनि पर्याप्त वैज्ञानिक अनुशन्धान नभएता पनि केहि सैद्धान्तिक कथनहरुलाई आधार मान्दा बिषेशगरी तनाव, अरुको ब्यबहारको कारणले गर्दा भोग्नु परेको मनोवैज्ञानिक असर, मनमा भित्रभित्र खेल्ने द्धन्द्ध, अत्याधिक चिन्ता, डरलगायत ब्यक्तिको अन्तरमूखि व्यवहार नै यसका प्रमुख कारणका रुपमा मान्न सकिन्छ । यसका बारेमा समाजमा विभिन्न किसिमका भ्रमहरु रहेको पाईन्छ । यसलाई समाजले महिलाको यौनिकतासंग जोडेको पाईन्छ विवाह पश्चात ठिक हुन्छ भन्ने प्रचलन छ । यथार्थ के हो भने यो एउटा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो ।
तनावको व्यवस्थापन भएमा यो ठिक हुन्छ । अर्को भ्रम के पनि छ भने यसलाई सरुवा रोगको रुपमा लिने गरेको देखिन्छ तर के हो भने यो कुनै किसिमको सरुवा रोग होईन यो समुहमा उस्तै समस्या भएको व्यत्ति समुहिक रुपमा प्रभाव परेको कारण सरुवा रोग होकि भन्ने भ्रम रहेको छ । अझै पनि समाजमा देवि देवता लागेको, भूत प्रेतले दुःख दिएको, मसान जागेको हो र धामी लगाएपछि देवीको पूजा गरेपछि ठिक हुन्छ भन्ने प्रचलन छ तर यो शतप्रतिसत भ्रम हो यो कुनै देवीदेवता तथा भूतप्रेतको कारणले होईन यो नितान्त तनावसंग सम्बन्धित छ ।
यस्ता समाधान तत्कालिन अवस्थामा प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोगबाट समाधान गर्न सकिन्छ । व्यत्तिमा भएको यस्ता किसिमको तनावहरुलाई व्यवस्थापन गरेमा यो समाधान हुन्छ ।
तर ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने बिद्यालयमा यस्तो समस्या भएमा आत्तिनु हुंदैन । यस्तो अवस्थाले गर्दा अन्य बिद्यार्थीहरुमा पर्न सक्ने मनोवैज्ञानिक असरहरुलाई ध्यान दिंदै यो सामान्य किसिमको समस्या हो भन्ने कुरा बुझ्नु आवश्यक छ यो यथार्थ पनि हो । यस्तो समस्या भएको व्यत्तिको वरपर झुम्मिरहने, हातगोडा चलाउने, पानी छम्कने, सुमसुम्याउने, प्रश्न माथि प्रश्न गर्ने जस्ता कार्य गर्ने गरेको पाईन्छ तर त्यस्तो गर्नु हुँदैन । उसलाई छुट्टै कोठामा राखेर टाढैबाट नियाल्न सकिन्छ । होसमा आईसकेपछि उसलाई हप्काउने, गालि गर्ने तथा मनमा चोट पु-याउने कुनै पनि किक्रियाकलाप गर्नु हुंदैन । उसमा भएको अन्धविश्वास, डर र त्रासलाई कम गराउने प्रयास गर्नुपर्दछ ।
उसले देखाएको लक्षणहरुमा वास्ता गरिरहेमा वा यसलार्ई चलाईरहेमा यो अवस्था लामो समयसम्म पनि जान सक्छ । होसमा आईसकेपछिको अवस्थामा उसको ध्यान अन्यत्र मोड्नु पर्दछ उसका मनका कुरा खुल्ला रुपमा भन्ने बातावरण सृजना गर्नुपर्दछ सार्थै उसको मनको तनावको कारण पत्ता लगाई त्यस्को राम्रो व्यवस्थापन गर्ने तर्फ केन्द्रित हुनुपर्दछ ।
के कुरा हेक्का राख्नुपर्छ भन्दा यो तनावले गर्दा हुने समस्या हो यसमा औषधि खानुपर्ने हुंदैन । यसको लागि उसको परिवार, साथीभाई, शिक्षकहरु, मनोविमर्शकर्ताहरुले यसको व्यवस्थापनमा सहयोग गरि समस्या समाधाना गर्न सक्छन् ।
यस्तो समस्या भएमा बिद्यालय बन्द गर्नुभन्दा पनि बिद्यालयमा नाचगान, खेलकुद तथा मनोरञ्जनका क्रियाकलापहरु सञ्चालन गरि सहज र रमाईलो वातावरणको सृजना गर्न सकिन्छ । यसले अन्य बिद्यार्थीहरुमा परेको मनोवैज्ञानिक असरलाई कम गर्न सघाउ पु-याउँदछ ।
यस्तो समस्या हुदा व्यक्ति तथा उसको परिवार प्रति गरिने लाल्छाना तथा भेदभाव साथै यसप्रति व्याप्त नकारात्मक भ्रमका कारण कयौं किशोरीहरु बिद्यालय छाड्न बाध्य भएका छन्, कतिपय परीक्षाबाट बञ्चित हुने अवस्थाको सृजना भएको छ भने विवाह गरे पछि ठिक हुन्छ भन्ने भ्रमका कारण कतिपयको वालबिवाह समेत भएको उदारणहरु छन् । यस्तो अवस्थामा हप्तौ बिद्यालय बन्द भएका उदारण नौलो भएन । यस्ता सामान्य समस्याहरुलाई कतिपय सञ्चार माध्यमहरुले त्रासदिपूर्ण तरिकाले समाचारहरु सम्प्रेषण हुने गरेको पनि पाईन्छ ।
जसका कारण किशोर किशोरीहरुमा नकारात्मक असर पर्न जाने हुदा यस प्रति सबै सजक हुनु आवश्यक छ । सम्बन्धित विद्यालयका शिक्षहरुलाई समस्याको व्यवस्थापनकाे लागि प्राथमिक मनोवैज्ञानिक सहयोग सम्बन्धि सिप प्रदान गर्न सकेमा यो समस्याको निराकरण सरल र सहज ढंगबाट सम्भव छ । आगामी लेखहरुमा यस बारेमा अझ विस्तृत रुपमा व्याख्या गर्नेछु ।
प्रतिकृयाकाे लागि: shrkhanal@gmail.com
(खनाल मकवापूर जिल्लामा मनोसामाजिक तथा मानसिक स्वास्थ्य सहयोग कार्यक्रमको लागि टिपिओ नेपालमा कार्यक्रम संयोजक हुन् ।)