मकवानपुर । सुर्य पूजा गरि मनाइने छट पर्व आजबाट औपचारिक रुपमा सुरु भएको छ । आज सांझ अस्ताउंदो सूर्यलाई जल चढाएर पूजा सुरु हुनेछ ।
मकवानपुरको हेटौंडा १ स्थित राप्ती तटमा छट पूजाको लागि तयारी गरिएको छ । घाटको सरसफाइ, सजावटदेखि घाटमा विगतभन्दा पनि राम्रो व्यवस्था गरिरहेको आयोजकले जनाएको छ । संयुक्त मधेशी सेवा सेवा समाज नेपाल छठ पूजा समारोह समितिका अनुसार नदी किनारमा व्रतालु बस्न मिल्ने गरी धमाधम टेन्ट निर्माण भइरहेको छ भने पूजा गर्ने ठाउँमा सरसफाइ सम्याउने काम गरिएको हो ।
हेटौँडा बजार क्षेत्रको राप्तीरोडदेखि राप्ती पुलसम्म झिलिमिली बत्ती, नदी छिर्न मूल गेट, सहायक गेट समेत निर्माण गरिएको छ । मकवानपुरमा प्रत्येक वर्ष छठ मनाउनेको सङ्ख्या बढ्दै गएको छ । विशेषतः मधेशी समुदायले मनाउने छठ पर्व मकवानपुरमा पहाडी समुदायले पनि मनाउन थालेका छन् । छठले मकवानपुरमा मधेशी र पहाडी समुदायबिचको सद्भाव र आपसी सम्बन्ध सुमधुर बन्दै गएको छ ।
यस वर्ष हेटौँडाको राप्तीतटमा ६२ हजार भक्तजन आउने आयोजकको अनुमान छ । सामूहिक रूपमा पूजाका लागि २० फिट चौडा र ६५० फिट लम्बाइका ३५ वटा पण्डाल तयार भइरहेको संयुक्त मधेशी सेवा समाज नेपाल मकवानपुरका सचिव नन्दलाल दासले जानकारी दिए । छठ पर्वका लागि व्रतालुहरूले आवश्यक सामग्रीको जोहो पनि गर्न सुरु गरिसकेका छन् ।
कात्तिक ८ गतेबाट छठको पहिलो दिन व्रतालु नहाय खाय गरी छठ आरम्भ गर्छन् । दोस्रो दिन खरना विधि गरिन्छ । तेस्रो दिन बेलुकी अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिन वर्तालुले रातभरि जाग्राम बसी भोलिपल्ट बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ्य दिएर व्रत समाप्त हुने पूजा समापन हुने छठ पूजा समारोह २०८२ का संयोजक रविरंजन कुमार कलवारले जानकारी दिए । पारिवारिक सुख, शान्ति, रोगबाट मुक्ति तथा विभिन्न मनोकांक्षा पूरा होस् भन्ने उद्देश्यले श्रद्धापूर्वक छठ पर्व मनाउने प्रचलन छ ।
मकवानपुर । आज तिहारको मुख्य दिन अर्थात भाई टीका । आज टीकाको उत्तम साइत ११ः३९ बजे रहेको छ । यस शुभ साइतमा दाजूभाइहरू पश्चिम मुखासन भई बस्ने तथा दिदीबहिनीहरू पूर्वाभिमूख भई दाजूभाइहरूलाई टीका लगाई शुभाशिष दिई शुभ सगून ख्वाउनु उत्तम हुन्छ ।
काग, कुकुर, गाई, गोरु सबैलाई पूजा गरियो आजको पालो दाजुभाईको पूजा गर्ने । स्वागत छ दाजूबहिनी, दिदिभाइहरूको आत्मिय चाड ’भातृद्वितिया’ अर्थात् ’भाईटिका’मा ।
यमपञ्चकको पाँचौ तथा अन्तिम दिन आज “भाइटिका“ । विहान सबेरैदेखि घरघरमा चहलपहल शुरुभइसक्यो होला, दिदीबहिनीहरु दाजूभाइलाई टीका लगाउन माईती जाने गर्छन्,भने कतिपय दाजुभाई आउने प्रतिक्षा र हर्षमा टीका लगाउने चाँजोपाँजो मिलाउँदै हुनुन्छ ।
सप्तरङ्गी टिकाहरु, कहिल्यै नओईलाउने मखमली अथवा सुपारी फूलको माला, सेलरोटी, अनर्सा, मिठा स्वादिला चकलेट, काजू, किसमिस, नरीवल, छोहडा, मिठाई, मरमसाला लगायतका खानेकुराहरुसहित आज दिदीवहिनीले दाजूभाइको पूजागर्ने चलन छ ।
भाइटिकाका विषयमा एउटा अत्यन्त प्रचलित जनउक्ति रहेको छ । एकपटक एकजना चेलीले आफ्नो दाजूलाई टिका लाउँदैगर्दा यमराजको दूत उनको दाजूलाई लिन आईपुग्दछ । यमदूतका अनुसार उनको दाजुको उमेर पुगिसक्यो अनि अब उनको मृत्यू निश्चय छ ।
ति चेलीले यमदूतलाई टीकाटालो नसकुन्जेलसम्म पर्खिन भन्छिन र टिकाटालोका क्रममा यमदुतलाई पनि सँगै राखेर टीकाटालो अनि पूजा गर्दछिन् । यसरी चेलीको श्रद्धा अनि सम्मानबाट खुसीभएका यमदुतले प्रसन्न भएर चेलीलाई वरदान माग्न भन्दा उनले मेरा दाजूलाई नलग्नु भनेर वरदान माँगेर बचाएको अर्थात् चेलीको मायाले दाजूभाइको मृत्युसमेत टर्दछ भन्ने जनविश्वास रहेको छ ।
यमराजले पनि आफ्नो बहिनीसँग यमपञ्चकको पाँचौ दिन टीका लाउँदा बहिनीले वरदानस्वरुप हरेक वर्ष दाजूलाई यसैगरि टीका लगाउन र पुज्न पाँउ भन्ने मागेपछी भाइटीका अर्थातको चलन चलिआएको किंवदन्ति छ ।
काठमाडौं । नेपाल सम्वत् ११४६ आज देशभर विविध कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइँदैछ । यस सम्वतलाई नेवार समुदायले नयाँ वर्षका रुपमा मनाउने गरेका छन् ।
राष्ट्रिय विभूति शंखधर साःख्वाले विसं ९३७ (इ सं ८८०) मा गरिब जनताको ऋणमोचन गरी नेपाल सम्वत्को सुरुवात् गराउनुभएको थियो । नेपाल सम्वतले पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालसम्म राष्ट्रिय सम्वतको मान्यता पाएको लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका पूर्वउपकुलपति डा त्रिरत्न मानन्धरको भनाइ छ ।
‘लिच्छविकालका राजा राघवदेवको शासनकालबाट सुरु भएको नेपाल सम्वत् पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालसम्म मौलिक सम्वतका रुपमा चलेको थियो, लिच्छविकालअघि शक्य सम्वत प्रचलनमा थियो, नेपाल देशको नामबाट राखिएकाले यो मौलिक सम्वत् हो’, उनले भने ।
विसं २००७ मा प्रजातन्त्रको स्थापना भएपछि नै नेपाल सम्वतलाई राष्ट्रिय मान्यताका लागि अभियान चलाइएको छ । नेपाल सम्वतलाई नयाँ वर्षका रुपमा काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, बाह्रबिसे, दोलखा भीमेश्वरलगायत क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले विशेषरुपमा मनाउने गरिन्छ ।
गरिब जनताको ऋणमोचन गराई सामाजिक सेवाको उत्कृष्ट नमूना प्रस्तुत गरेको र नेपालमा मौलिक सम्वतसमेत चलाएको कार्यको उच्च मूल्याङ्कन गर्दै २०५६ सालको नयाँ वर्षका दिनमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईले साःख्वालाई राष्टिय विभूति घोषणा गरेका थिए ।
विसं २०६५ मा प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले नेपाल सम्वतले राष्ट्रिय मान्यता पाउने घोषणा गर्नुभएको थियो । कात्तिक कृष्ण औँसीका दिन बही खाता बन्द गरी नयाँ वर्ष अर्थात् कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन नयाँ बही खाताको सुरुआत गर्ने परम्परा समेत काठमाडौँमा अझै छ ।
अनलाईन खबरबाट
मकवानपुर । कात्तिक शुक्ल प्रतिपदा एवं यमपञ्चक (तिहारको पाँचौ दिन) अन्तरगत आज गाईको पूजा गरिदै छ । गाईको पूजा गरेर मीठो खानेकुरा खान दिएर यो पर्व मनाइन्छ ।
पञ्चाङ्ग अनुसार आजै गोरु पूजा तथा साँझ लक्ष्मी पूजाकाे समेत तिथि रहेकाे छ । कतिपयले भने हिजो मंगलबार नै लक्ष्मी पूजा गरिसकेका छन् ।
गाईलाई पवित्र मानी पूजा गर्ने वैदिक सनातन कालदेखिको विधि हो । गाईले दिने दूध आमाले खुवाएको दूध जत्तिकै पौष्टिक हुने भएकाले गाईलाई गौमाता भनी सम्मान गरिन्छ । स्थानीय जातका गाईमा हुने जुरोले सूर्य र चन्द्रमाबाट ऊर्जा लिई दूध, गहुँत र गोबरका माध्यमबाट मानिसमा शक्ति दिने भएकाले गाईको महत्व छ भनी आधुनिक विज्ञानले पनि प्रमाणित गरेको छ ।
गाईको पूजा गरी आजका दिन मीठा मीठा परिकार खान दिएमा गाईबाट पाइने शुद्धता सधैं प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ । नेपालका कतिपय भाग र केही समुदायमा कात्तिक कृष्ण औँसीकै दिनमा गाई पूजा गर्ने परम्परा रहे पनि औँसीको अन्त्य र प्रतिपदाको सुरुमा गाई पूजा गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको धर्मशास्त्रविद् प्रा तोयराज नेपालले जानकारी दिए ।
वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीले गर्ने प्रत्येक कर्ममा गाईदान गर्ने विधि छ । पछिल्लो समय गाईको अभावमा पैसा राखेर गाईको अभावमा भनी सङ्कल्प पढिन्छ .
गाईलाई गौमाताका रुपमा सम्मान पनि गरिन्छ । गाईलाई सम्मानका साथ राष्ट्रिय जनावरका रुपमा राखिएको छ । आज गाई पूजा गरी साउन शुक्ल पूर्णिमाका दिनमा दाहिने हातमा बाँधिएको रक्षाबन्धन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिएमा मृत्युपश्चात् गाईले स्वर्ग जानका लागि वैतरणी नदी तारिदिने धार्मिक विश्वास समेत रहेको छ ।
आज म्हः पूजा
कात्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन आजै नेवार समुदायमा म्हः (आत्म) पूजा गरिँदैछ । प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन नेवार समुदायका मानिसले आत्म (म्हः) पूजा पर्व मनाउने गर्दछन् ।
मानिसको आत्मा नै सबैभन्दा ठूलो र महत्वपूर्ण भएकाले आत्म पूजा गर्ने परम्परा शास्त्रीय भएको धर्मशास्त्रविद् प्रा डा रामचन्द्र गौतम बताउँछन् ।आत्म सन्तुष्ट बनाई खुसी राख्न सके देवी देवता पनि प्रसन्न भई आशीर्वाद दिने र जीवन लिएको पनि सार्थक हुने धार्मिक विश्वास समेत छ ।
यही शास्त्रीय मान्यता र विश्वासका आधारमा आत्म (म्हः) पूजा गर्ने परम्परा बसेको हो । यो पर्व नेवारी समुदायको बाहुल्यता रहेको काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रबिसे, चौतारालगायत स्थानमा मनाउने गरिएको छ ।
अनलाइनखबरबाट
दसैँको जमरा देवीको आशीर्वाद मात्र होइन, स्वास्थ्य र आयुर्वेदको खजाना पनि हो । यसले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आयुर्वेदिक उपचारलाई एकैसाथ जोडेर जीवनलाई शक्ति, सन्तुलन र समृद्धि दिन्छ ।
दशैँको समयमा जमरा नेपाली हिन्दु धर्मावलम्बीका लागि मात्र धार्मिक मान्यता नभई स्वास्थ्य र आयुर्वेदसँग पनि जोडिएको तत्त्व मानिन्छ । विशेष गरी दशैँमा घरमा राखिने जमरालाई लक्ष्मी, दुर्गा र देवी–देवताका आशीर्वादको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । पुरानो परम्पराअनुसार जमरामा रहेको बिउ र बोटले नकारात्मक ऊर्जा हटाउने र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउने विश्वास गरिन्छ ।
आयुर्वेदिक दृष्टिकोणले पनि जमरालाई विशेष महत्त्व दिएको पाइन्छ । यसमा पाइने प्राकृतिक सूक्ष्म पोषक तत्त्वहरूले शरीरमा प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने र मानसिक स्फूर्ति प्रदान गर्ने मान्यता छ । यसैले दशैँको अवसरमा जमरा घरमा राख्ने र यसको पानी पिउँदा स्वास्थ्य लाभ हुने धार्मिक विश्वास छ ।
जमराको महत्त्व केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक दृष्टिले मात्र सीमित नभई यसको आयुर्वेदिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण रहेको आयुर्वेद चिकित्सकहरू बताउँछन् । जमरालाई स्वास्थ्यका लागि लाभदायक मानिन्छ र आयुर्वेदले यसलाई पौष्टिक र स्वास्थ्यवर्धक तत्त्वको रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
अन्नको राजा जौँ
संस्कृतमा जौँलाई यव भनिन्छ । वैदिक ग्रन्थदेखि नै यसको महिमा गाइँदै आएको छ । जौँलाई रोग निवारक, यज्ञयज्ञादीमा उपयोगी र बल–प्राण पुष्ट पार्ने अन्नको रूपमा वर्णन गरिएको छ । पौराणिक ग्रन्थहरूले समेत जौँलाई “अन्नको राजा” मानेका छन् ।
जमरा मात्र धार्मिक प्रतीक नभई पौष्टिक आहार पनि हो । गहुँको जमरा उमारेर बनाइने रस नियमित सेवन गर्दा शरीरलाई धेरै लाभ पुग्छ । त्यसैले अहिले आधुनिक जीवनशैलीमा समेत जमराको प्रयोग स्वास्थ्योपचार र सौन्दर्य वृद्धिका लागि लोकप्रिय हुँदै गएको छ ।
जमराको जुसको अद्भुत फाइदा
जमराको जुस सेवन गर्दा मुख र दाँतको समस्या घट्छ । यसले रगतमा चिनीको मात्रा सन्तुलनमा राख्छ, पाचन तन्त्रलाई सबल बनाउँछ र कलेजोलाई स्वस्थ राख्छ । साथै छाला र कपालसम्बन्धी समस्या समाधानमा पनि जमरा उपयोगी हुन्छ ।
चिकित्सकहरूका अनुसार उच्च रक्तचाप, मधुमेह र क्यान्सर जस्ता रोगमा सातदेखि नौ दिनसम्म जमराको जुस सेवन गर्दा धेरै फाइदा पुग्छ । सौन्दर्यमा निखार ल्याउने गुणसमेत जमरामा पाइन्छ, जसले गर्दा यसलाई प्राकृतिक सौन्दर्य वर्द्धकको रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
कसरी गर्ने जमराको प्रयोग ?
जमरालाई त्यसै चपाएर खान सकिन्छ । तर रस बनाएर सेवन गर्दा अझ स्वादिलो र प्रभावकारी हुन्छ । सामान्यतया आठदेखि दश वटा गहुँका जमरा जरासहित काटेर राम्ररी धोई कुटेर रस निकालिन्छ । यसरी बनेको जुसमा तुलसीको रस, मह र अदुवा मिसाएर पिए अझ बढी फाइदा हुन्छ ।
यदि कुनै रोगबाट पीडित हुनुहुन्छ भने ३० देखि ५० एमएलसम्म जमराको रस दैनिक सेवन गर्न चिकित्सकहरूले सुझाव दिने गरेका छन् ।
आयुर्वेदिक दृष्टिमा जमराको महत्त्व
जमरालाई आयुर्वेदले विभिन्न कोणबाट व्याख्या गरेको छ ।
सात्त्विक आहार: जमरा शुद्ध, सात्त्विक आहार मानिन्छ । यसले मानसिक शान्ति, शुद्धता र सकारात्मक ऊर्जा ल्याउँछ । दसैँमा टिका लगाउँदा जमरालाई आशीर्वादका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन यसैसँग सम्बन्धित छ ।
पाचन शक्ति वृद्धिकारी: अङ्कुरित बीउमा पाइने पाचक इन्जाइमहरूले पाचन प्रक्रियामा सहयोग गर्छ । आयुर्वेदमा यसलाई अग्नि सन्तुलनमा राख्ने तत्त्वका रूपमा लिइन्छ ।
रक्त शुद्धिकारी: जमराले शरीरको रक्त शुद्ध गर्ने क्षमता राख्छ । यसले रगतको गुणस्तर सुधार्छ र शरीरलाई स्वस्थ राख्छ ।
त्रिदोष सन्तुलन: जमरामा वात, पित्त र कफलाई सन्तुलन गर्ने गुण हुन्छ । यसले शरीरमा समग्र स्वास्थ्य सन्तुलन कायम राख्छ ।
शक्तिवर्धक: जमरामा प्रोटिन, भिटामिन र खनिज प्रशस्त मात्रामा हुन्छन् । यसले शरीरलाई ऊर्जा र शक्ति प्रदान गर्छ । दसैँको लामो धार्मिक अनुष्ठानमा शारीरिक तथा मानसिक शक्ति बढाउन यो उपयोगी हुन्छ ।
आँखाको स्वास्थ्य: जमरामा लुटेन र जेक्सन्थिन जस्ता एन्टिअक्सिडेन्ट पाइन्छन्, जसले आँखाको दृष्टि सुधार्न मद्दत गर्छ ।
सांस्कृतिक दृष्टिकोण
दसैँमा जमरालाई देवी दुर्गाको प्रतीकका रूपमा मानिन्छ । नवदुर्गा पूजामा जमरालाई देवीको प्रसाद मानिन्छ र टिका लगाउँदा अग्रजहरूले आशीर्वादका साथ टाउकोमा राख्छन् । यसले शुभता, समृद्धि र दीर्घायुको प्रतीक जनाउँछ ।
यसरी धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले मात्र होइन, स्वास्थ्य र आयुर्वेदिक दृष्टिले पनि जमराको महत्त्व अनुपम छ ।
जमरा: आस्था र स्वास्थ्यको संगम
दसैँ केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यसले सांस्कृतिक, सामाजिक र स्वास्थ्य सम्बन्धी सन्देश पनि बोकेको हुन्छ । टिका सँगै राखिने जमराले विश्वास, श्रद्धा र आशीर्वाद त दिन्छ नै, त्यससँगै जीवनलाई स्वस्थ, ऊर्जाशील र सन्तुलित बनाउन पनि मद्दत पुर्याउँछ ।
यसरी जमराले धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र आयुर्वेदिक स्वास्थ्य विचारलाई एकैसाथ जोड्ने कार्य गर्दछ । यही कारणले दशैँमा जमराको महत्त्व अनन्त र अद्वितीय मानिन्छ ।
(पूर्णायु आयुर्वेद हस्पिटलमा कार्यरत वरिष्ठ आयुर्वेद चिकित्सक डा.लक्ष्मण पौडेलसँगको कुराकानीमा आधारित)
prasashan.com बाट साभार गरिएकाे