- प्रल्हाद दाहाल
हाम्रो देश धेरै किसिमका रितिरिवाज भएको देश हो । यहाँ सबै जातजाती, धर्म, संस्कृतिलाई समेटेर धेरै किसिमका पर्वहरु मनाइन्छ । सबै कुरालाई समेटेर चाडपर्व मनाइने गरिएकोले नै हाम्रो देशको कला, संस्कृति एवं परम्परा अहिलेसम्म बाँचिरहेको छ । हामी दही, मासु, खिचडी, सेल, घ्युचाकु, दहि चामल, दहि चिउरा, खिर आदि सबै कुरा खाने चाडपर्व हाम्रो देशमा मनाउने गर्दछौं । यि सबै चाडपर्व मनाउँदाका आ–आफ्नै विशेषता छन्।
प्रत्येक वर्ष साउन १५ गते खिर खाने पर्व मनाउने गरिदै आएका छन् । हाम्रा पुर्खाहरुले देशमा यसरी संस्कृतिलाई जोगाइ राखेका छन् । यो हाम्रो लागि ठूलो धन सम्पत्ति हो । यसले देशको पहिचान बढ्नुका साथै पर्यटन क्षेत्रको विकासमा समेत टेवा पुग्दछ । हाम्रो देशको संस्कृति भनेको विश्वमा नमूना बनेका छन् । यस्तो संस्कृति अन्य देशमा छैन् । तर पछिल्लो समय यसको जर्गेना गर्न कठिनाई हुँदै आएकाे छ । यसमा आम नेपालीकाे चासो रहन अत्यन्तै आवश्यक छ । आजसम्म त हामी पुरानो नयाँ दुबै पुस्ता बुझ्ने वर्ग छौं । आजसम्म जे जसरी भए पनि सबै किसिमका चाड, पर्व, रितिरिवाज, धर्म, संस्कृती, परम्परा जोगिरहेको छ ।
तर अबका पुस्ताले यो कुरा सबै बुझेको हुदैनन् । हो, त्यसकारण हाम्रो यो पुस्ताले अबका पुस्तालाई हाम्रा सबै किसिमका कुराहरु हस्तान्तरण गर्न आवश्यक छ । यसो गरिएन भने यी सबै कुराहरु एकादेशका कथा जस्तै हुनेछन् । साउन १५ गतेलाई देशैभर खिर खाने दिनको रुपमा चिनिने गरिन्छ । नेपालमा प्राचिन कालदेखि नै खिरलाई एक उत्कृष्ट खानाको रुपमा लिइने गरिएको पाइन्छ । आर्युवेद विज्ञानमा समेत खिरको महत्व निकै रहेको पाइन्छ ।
साउन १५ गते खिर खाएमा शुभ हुने मान्यता रहेको छ । साउन महिनामा धेरै वर्षा हुने, विभिन्न किसिमका रोग लाग्ने र विरामी पर्ने हुँदा रोगबाट छुट्कारा पाउनको लागि पनि खिर खाने चलन रहेको पाईन्छ । खिरमा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता हुने भएकोले खिर खाने चलन रहेको पाईन्छ । वर्षायाममा विभिन्न संक्रमण भई रोग लाग्ने गर्दछ । त्यसैले रोग नलागोस् र संक्रमण नहोस् , थकान नलागोस् , फुर्ति बढोस् आदि भनेर पनि खिर खाने गरेको पाइन्छ ।
साउन गर्मी महिना भएको कारण पहिला – पहिला शरिरमा दाद, खटिरा, घाउ, लुतो जस्ता रोगले दुःख दिने गरेको पाइन्छ। यि यस्ता रोगबाट बच्न प्रतिरोधात्मक शक्ति बढाउन पनि साउन महिनामा दुध र दुधजन्य पदार्थको उपयोग बढी हुने गर्दै आएकाे छ । खिरलाई अत्यन्तै चोखो खाने कुरामा पनि लिइन्छ । हरेक शुभ कार्यमा खिरलाई प्रसादको रुपमा पनि समावेश गरिन्छ ।
पहिला – पहिला गाउँघरमा मिठो मसिनो कमै खाईने र खान पनि कठिन हुने भएकोले खानामा सन्तुलित होस् भनेर शरिरलाई आवश्यक पर्ने सबै खाले खाना खाने चाडपर्वको व्यवस्था भएको पाइन्छ । यसले गर्दा सबै मानिसले दैनिक खान नसक्ने र विशेष चाडपर्वमा मात्र खाँदा पनि निरोगी हुन मद्दत पुग्ने गरेको देखिन्छ । यि सबै कुरालाई मध्यनजर गर्दा नेपालमा हाम्रा पुर्खाहरुले धेरै सोचबुझ गरेर चाडपर्वको महत्व विस्तार गरेको पाइन्छ । अनि आम नेपालीको खानाको प्रकार र मानिसको खानाको बानी जे भएता पनि देशका सबै भागमा खाइने सबै खानेकुराको सबैले स्वाद अनिवार्य लिन सक्ने गरि कम्तिमा वर्षको एकदिन भए पनि खानु पर्ने गरि चाडपर्वको व्यवस्था भएको देखिन्छ। बैज्ञानिक तरिकाले पनि यो अति उत्तम मानिन्छ । यस अर्थमा पनि हाम्रा पुर्खाहरुलाई बुद्धिमान मान्न सकिन्छ ।
आजभोलि सबै किसिमका खानेकुराहरु सबै समयमा पाइने भएता पनि त्यसको सहि उपभोग भएको पाइन्न । यसले गर्दा अन्य समस्या उत्पन्न हुने गरेका छन् । पहिले पहिलेका चाडपर्वले गर्दा सन्तुलन भोजन हुने र लाभदायक समेत रहेकाे देखिन्छ । आजकाल चाडपर्व फेसनको रुपमा पनि मनाउने गरेको पाइन्छ । स्कुल, कलेज, अफिसमा पनि साथीभाईहरु मिलेर खिर खाने चलन बढेको छ । यसरी साउन १५ मा देशैभर खिर खाने चलन भएकोले दुधको खपत पनि अरु दिनको तुलनामा लगभग ४ गुणा बढि हुने गर्दछ । दैनिक उत्पादनको दुधले नपुग्ने भएकोले डेरी उद्योगहरुले दुई चार दिन अगाडिदेखि नै दुध भण्डारण गरि राख्ने र नपुगेमा धुलो दुध मिसाएर बजारमा लाने गर्दछन् ।
यसरी हामी आम नेपाली देशैभरी साउन १५ मा सबैजना खिर खाई साउन १५ भब्य रुपमा मनाउँदछौं । हामी सबै मिलि सबै किसिमका चाडपर्वको संरक्षण गरि हाम्रा भावि पुस्तालाई राम्रोसँग यस्ता सबै किसिमका चाडपर्वको महत्व बुझाउनु पर्दछ । यसले हाम्रो देशको पहिचान दिनेछ । धार्मिक पर्यटनसँग विदेशी पाहुना जाेड्न समेत मद्दत पुग्नेछ । हामीले अरु देशको धर्म संस्कृतीको नक्कल गरेर आफ्नो धर्म संस्कृतीलाई भुल्न हुँदैन । देशका सबै किसिमका चाड पर्व मनाउँ, हाम्रो संस्कृती बचाउँ। साउन १५ मा जहाँ भए पनि खिर अनिवार्य सेवन गरौं ।
अध्यक्ष, नेपाल डेरी एसोसिएसन
मकवानपुर । आज असार १५ गते दहि चिउरा खाने दिन तथा राष्ट्रिय धान दिवस । प्रत्येक वर्ष असार १५ गते धान दिवस मनाइन्छ भने खेतमा काम गरेपछि दही चिउरा खाएर मनाइने गरिएकाे छ ।
जेष्ठ नागरिकहरु असार १५ गतेका दिन आफू जन्मेका ठाउँको भूमीमा बसेर दही चिउरा खानु पर्छ भन्ने गर्छन् । मानाे रोपेर मुरी फलाउने महिना समेत असार भएकाेले पनि यसो भनिएकाे हाे । दहि चिउराले शरिरमा छिटाे शक्ति प्रदान गर्ने भएकाेले समेत कामको चटारोले थकित भएका किसान दही चिउरा खाने गर्छन् । दही चिउराले शरीरमा शीतलता प्रदान गर्ने र शक्ति सञ्चय हुने विश्वास गरिन्छ ।
असार १५ लाई नेपाली समाजमा दही चिउरा खाने पर्वकै रुपमा लिइन्छ । खेतीपातीबाहेक अन्य पेसा र व्यवसायमा लागेका नेपालीले पनि आज दही चिउरा खाएर असार १५ मनाउँछन् । हाम्रो संस्कृतिमा दहीको स्थान महत्वपूर्ण छ । कुनैपनि शुभकार्यमा दहिकाे प्रयाेग गरिन्छ । घरबाहिर निस्कदाँ दही अक्षता मुछेर निधारमा रातो टीका लगाउने परम्परा छ । शुभ काममा निस्कनु अघि दहीलाई सगुनकाे रुपमा खुवाएर बिदाइ गर्ने गरिन्छ ।
दही वैज्ञानिक दृष्टिले पनि स्वास्थ्यवर्धक मानिन्छ । गुरु गोरखनाथले पृथ्वीनारायण शाहलाई दही खान दिएर पराक्रमी हुने भविष्यवाणी गरेकाे इतिहासमा उल्लेख गरिएकाे पाइन्छ । आयुर्वेदमा भोजनको अन्त्यमा दही मथेर बनाएको मोही पिएमा औषधि उपचारका लागि स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानु नपर्ने बताइएको छ ।
आज धान दिवस
२०६२ सालबाट नेपालमा धान दिवस मनाउन थालिएकाे हाे । २९ मंसिर २०६१ काे मन्त्रीस्तरीय निर्णयले २०६२ साल असार १५ गतेदेखि राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन थालिएको हो । अधिकांश नेपालीकाे पेशा कृषि नै रहेकाे छ । कृषि प्रधान देश भएकाले धान दिवसकाे समेत महत्व रहेकाे छ ।
किसान वर्षभरका लागि छाक जुटाउन यो महिना खेतीमा व्यस्त हुन्छन् । हिल्याइएकाे खेतमा आजका दिन असारे भाकामा लोकदोहोरी गाउँदै धान रोपिन्छ । धान राेपाईका बेला हिलो छ्यापा छ्याप गरेर मनोरञ्जन गर्छन् । असारमा एकपटक हिलोमा पस्नै पर्ने मान्यता पनि नेपालीमा समाजमा रहेको छ ।
वर्षातमै भर पर्नु पर्ने हाम्राे खेतीका कारण पर्याप्त वर्षा नभएका कारण अहिलेसम्म धान रोपाइँ हुनु पर्ने जति हुन सकेको छैन ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका स्वास्थ्य मन्त्री रामेश्वर श्रेष्ठले नेवारी कला र भाषा संरक्षण र प्रबर्द्धनका लागि निरन्तर लागिरहेको बताएका छन् ।शनिवार नेवा गुंठी खल मकवानपुरको तेश्रो साधरण सभामा बाेल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् ।
नेवारी समुदायले राजनीतिकदेखि राष्ट्र निर्माण गर्ने कार्यमा समेत उल्लेख योगदान दिएकाे मन्त्री श्रेष्ठले बताए । ‘हिजोको दिनमा उपत्यकामा मात्र नेवार समुदायको बाहुल्यता थियो र त्यहिबाट कलाको संरक्षण प्रबर्द्धन भईरहेको थियो’ उनले भने आज नेपालको धेरै भु-भाग र शहरहरुमा पनि विभिन्न माध्यमबाट फैलिएर आफ्नो संस्कृति, भाषा र कलाको जर्गेना गरि महत्वपूर्ण योगदान खेलेकोमा सम्पूर्ण नेवार समुदाय धन्यवादको पात्र रहेकोका छन् ।’
संस्कृति जोगाउन मात्र नभइ व्यापार व्यवसाय, उद्योगधन्दासमेत गरि रोजगारी सिर्जना गर्दै राष्ट्रको पुजी निर्माणमा नेवार समुदायको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको उनकाे भनाई थियो । हरेक आन्दोलन र परिवर्तनमा समेत नेवारी समुदायको महत्वपूर्ण उपस्थित रहेको भन्दै उनले नेपालको परिवर्तनमा नेवार समुदायको थुप्रै अग्रज नेताहरुको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको बताए ।
नेवार समुदायको योगदानका कारण बागमती प्रदेशले नेवारी भाषा भाषालाई कामकाजको भाषाको रुपमा स्थापित गरेकाे उनले बताए । नेवार समुदायले संस्कृती जगेर्नाकाे नाममा भोज भतेर मात्र नगरी फरक ढंगबाट हेटौंडा बजारमा जन्मेदेखि मर्ने बेलासम्मको विधि र संस्कृतीलाई पुस्तान्तरण गर्न जरुरी रहेको उनकाे भनाइ थियो ।
नेवा गुठी खल मकवानपुरका अध्यक्ष अनिल कृष्ण खड्गेको सभाध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बागमती प्रदेश खानेपानी, उर्जा तथा सिचाइ मन्त्री एकालाल श्रेष्ठ,बागमती प्रदेश सभा सदस्य लक्ष्मीदेवि श्रेष्ठ, नेवा देय दवु, बागमती प्रदेश अध्यक्ष विष्णु गोपाल महर्जन, हेटौंडा स्कुल अफ म्यानेजमेन्ट संचालक पुरणबहादुर जोशी लगायतको उपस्थिति रहेको थियो।
मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा–२ स्थित जलेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा विभिन्न मूर्तिको प्राणप्रतिष्ठा गरिएको छ । हेटौंडा–२ निबासी सेवानिबृत्त शिक्षक रामचन्द्र आचार्य ‘फुर्सती’ परिवारले कालभैरवको पाषाण मूर्ति स्थापना गरेका थिए ।
२ फिट अग्लो मूर्तिको मंगलबार र बुधबार दुई दिने बैदिक कार्यक्रम गरी प्राणप्रतिष्ठा गरिएको हो । त्यस्तै हेटौंडा–२ निबासी महेश्वरमान श्रेष्ठको परिवारले शिवलिङ्ग, नन्दि र गणेश भगवानको मूर्ति स्थापना गरेका छन् । हेटौंडा–२ निबासी भोला अर्यालको परिवारले शेषनागको मूर्ति स्थापना गरेका छन् । सबै मूर्तिको बैदिक बिधिअनुसार प्राणप्रतिष्ठा गरिएको हो ।
मूर्तिको जलाधिवासदेखि शैयाधिवाससम्मका बिधि पूरा गरी प्राणप्रतिष्ठा गरिएको थियो । सो अवसरमा होमयज्ञ, रुद्रीपाठ, चण्डिपाठ, गणेशस्तोत्र, शिवस्तोत्र, भैरवस्तोत्र, नागस्तोत्रको पाठपारयण गरी बुधबारबाट मूर्तिमा सर्वसाधारणका लागि पूजाआजा खुला गरिएको हो । पण्डित रामचन्द्र आचार्य, बासुदेव आचार्य, कपिल लामिछाने, अभ्युदय खनाल, डुकराज पौडेलले धार्मिक बिधिअनुसार मूर्तिको प्राणप्रतिष्ठाको सहजीकरण गरेका थिए ।
कार्यक्रममा हेटौंडा–२ का वडाअध्यक्ष बिष्णुगोपाल महर्जन, नेपाली कांग्रेसका जिल्ला सचिव ईश्वर पाठक, जलेश्वर मन्दिर संरक्षण समितिका अध्यक्ष मुरारी सुबेदी, हेटौंडा–२ का वडासदस्य ईन्द्रप्रसाद रिजाल, टोल विकास समितिका पदाधिकारीलगायत सहभागीतामा कार्यक्रम गरिएकाे हाे ।
चितवन। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रमा मंगलबारदेखि विक्रम बाबा पूजा एवम् मेला सुरु भएको छ ।
प्रत्येक वर्ष चैत कृष्ण औँशीको दिनदेखि शुरु भएर वैशाख पूर्णिमासम्म मेला सञ्चालन हुने गर्दछ । यस वर्ष पनि चैत कृष्ण औँशीको दिनदेखि शुरु भएर वैशाख ११ गते पूर्णिमाको दिनसम्म मेला सञ्चालन हुनेछ ।
मंगलबार भरतपुर महानगरपालिका उप प्रमुख एवम् मेला आयोजना मुल समारोह समितिका संयोजक चित्रसेन अधिकारीले एक कार्यक्रमका बिच विक्रम बाबाको पूजा आराधना गरी मेलाको शुभारम्भ गरे । मेलाको शुभारम्भ गर्नुहुँदै नगर उपप्रमुख अधिकारीले विक्रम बाबा सबैको आस्थाको केन्द्र भएको बताए । `हिजोका दिनमा थारु समुदायले मात्रै मनाउँदै र मान्दै आएको यस पर्वलाई अहिले सबै जातजातिहरुले उतिकै महत्वका साथ मनाउँदै आएको पाइन्छ´ उप प्रमुख अधिकारीले भन्नुभयो `विक्रमबाबा हामी सबैको आस्था र धरोहर पनि हो ।´
चैते दसैँमा हजारौं भक्तजनले विक्रमबाबा दर्शन गर्ने र पशुपंक्षी वली दिने प्रचलन रहिआएको छ । मेलामा चितवन सहित नवलपुर, नवलपरासी, तनहुँ, लमजङ, गोर्खा, मकवानपुरलगायतका जिल्लाबाट दर्शनार्थी तथा भक्तजनहरु आउने गर्छन् । साथै छिमेकी राष्ट्र भारतबाट पनि दर्शनार्थी तथा भक्तजनहरु आउने गर्छन् ।
मन्दिरमा पूजा गर्नका लागि बिहान ६ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म समय तोकिएको छ । साँझ ५ वजे पछि जंगली जनावारको चहलपहल हुने भएकाले सो समय निर्धाारण गरिएको निकुञ्ज प्रशासनले जानकारी दिएको छ ।
विक्रमबाबाको दर्शन गर्नाले सन्तान प्राप्ति, सुख शान्तिलगायतका मनोकांक्षा पूरा हुने जनविश्वास रहिआएको पाइन्छ । जानकारहरुका अनुसार वनाम गरेको आदीबासीहरुको (गुरौ) को बाघको आक्रमणबाट ज्यान गएको ठाउँमा पूजा गर्नाले मनले चिताएको पूरा हुन्छ भन्ने विश्वास पनि रहिआएको छ ।
चितवनको राप्ती पुलबाट करिब २ किलोमिटर निकुञ्ज भित्र विक्रमबाबाको दर्शन तथा पूजापाठ गर्ने गरिन्छ ।
मेलामा धुमपान तथा मद्यपानलाई पूर्णरुपमा निषेध गरिएको छ । त्यस्तै मेला परिसरमा सहायता कक्ष र हेल्थ डेस्क पनि राखिएको छ । भक्तजनहरूको स्वास्थ्य अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै एम्बुलेन्स,भइपरी आउने दैवी प्रकोप तथा उद्धार को लागि दमकल पनि मेला अवधिभर मेला परिसरमा रहनेछ । विक्रमबाबा पूजा स्थल कसरा क्षेत्रको भित्री व्यवस्थापनको जिम्मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जले गरेको छ भने बाहिरी क्षेत्रको मेला व्यवस्थापनको जिम्मा नगर प्रहरी बल, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलले लिएको छ ।
झण्डै ७ लाख दर्शनार्थीहरुले मेला अवलोकन गर्ने अनुमान गरिएको कार्यसम्पादन समितिका सयोजक एवम् भरतपुर- २३ का अध्यक्ष दीपक दवाडीले जानकारी दिए ।