मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर १३ बनस्पतिमा श्रीमदभागवत सप्ताह ज्ञान महायज्ञ सुरु भएको छ महायज्ञको प्रदेश सभा सदस्य एकालाल श्रेष्ठले शनिबार शुभारम्भ गरेका छन् ।
असोज ५ गतेसम्म हुने महायज्ञ हेटौंडा १३ मा अवस्थित कालेश्वर महादेव मन्दिरको पूर्ण संरचना र अक्षयकोष स्थापनाका एवम् बुद्ध मूर्ति निर्माणलागि आयोजना गरिएकाे आयोजकले जानकारी दिएकाे छ ।
महायज्ञ शुभारम्भ गर्दै श्रेष्ठले नेपालमा बहुधार्मिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक समाजको महत्त्व र यसको समग्र विकासको आवश्यकता रहेकाे बताए । “हाम्रो समाज इन्द्रेणी जस्तै विविध रङ्गले भरिएको छ। यहाँ विभिन्न जाति, धर्म र आस्था भएका मानिसहरू छन्। हामीले सबै धर्मको विचारलाई समान रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ” उनले भने “सनातन धर्मलाई धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक र पर्यटकीय क्षेत्रमा विकास गर्न सकिन्छ’ उनले भने ’यसबाट आर्थिक उपार्जन र पर्यटन प्रवर्द्धन समेत सकिन्छ ।”
यस्ता कार्यक्रमले विविधतालाई सम्मान गर्दै, सबै समुदायको सहभागितामा आधारित समावेशी विकासको आवश्यकतालाई रेखाङ्कित गरेकाे उनले बताए । धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक संरक्षण र आर्थिक विकासबीच सन्तुलन कायम गर्ने कार्यमा हामी सबैले प्रयास गरीरहनुपर्ने उनले जानकारी दिए ।
श्रीमदभागवत कथा बाचन पण्डित कपिलदेव भट्टले गर्नु हुनेछ भने उप-वाचक पण्डित डेगनाथ ढकाल रहेका छन् । कार्यक्रमा सम्पूर्ण दिवंगत आत्माहरुको बैकुण्ठ बासहोस् तथा पितृ उद्धार गर्ने उद्देश्यले कथा वाचन, पाठपरायण तथा राष्ट्रिय स्तरका कलाकारहरुबाट भजन कीर्तन, संगीतमय देवलिला झाँकी नाटक सहितको कार्यक्रम हुने भएको मुल आयोजक समारोका संयोजक सन्तबहादुर तितुङले जानकारी दिए ।
श्रीमदभागवत उद्घाटन कार्यक्रममा जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख ललित बहादुर घलान, टोल विकास वडा समन्वय समितिका संयोजक बालकुमार श्रेष्ठ, कृष्ण प्रसाद दाहाल, वसन्त लामा, बिन्दबासिनी टोलबिकास संस्थाका अध्यक्ष रत्नबहादुर केसी, सहारा टोलबिकास सस्थाका अध्यक्ष अशोककुमार डिमडुङ, मन्दीर ब्यबस्थापन समितिका अध्यक्ष शेर बहादुर भ्लोन लगायतकाकाे सहभागी थियाे ।
मकवानपुर । हरितालिका तीज अन्तरगत आज ऋषि पञ्चमी पर्व मनाइदैछ । नेपाली महिलाहरूले अरुन्धतीसहित सप्त ऋषिको पूजा आराधना गरी यो पर्व मनाउँदैछन् ।प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिनमा मनाइने यो पर्वमा महिलाले आज बिहानै उठेर नित्यकर्म गरी नजिकको नदी, खोला, ताल, तलैया र पोखरीमा गई तीन सय ६५ वटा दत्तिउनले दाँत माझ्ने, गाईको गोबर, माटो एवं खरानी लगाई स्नान गर्छन्।
हरितालिका (तीज) को व्रत एवं पूजा महिला, पुरुष दुवैले गर्ने शास्त्रीय मान्यता रहे पनि ऋषि पञ्चमीकाे पुजा भने महिलाका लागि मात्र गर्नुपर्ने शास्त्रीय वर्णन रहेको धर्मशास्त्रविद् बताउँछन् । महिलामा रजस्वलाका समयमा छाइछुईलगायत कुनै त्रुटि भएको भए आज ऋषि पञ्चमीको दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा आराधना गर्नाले त्यसबाट मुक्ति पाइने विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको छ । आजको दिन दतिउन, गाईको गोबर, माटो र खरानी प्रयोग गरी स्नान गरेर पञ्चगव्य सेवन गर्नाले छुवाछूतको दोष निवारण हुन्छ भन्ने शास्त्रीय वचन रहेको छ ।
यसरी स्नान गरेपछि अरुन्धतीसहित अत्रि, गौतम, भारद्वाज, जमदग्नि, वशिष्ठ, कश्यप र विश्वामित्रको पूजा गर्ने गरिन्छ । जसलाई ऋषि पञ्चमीको पूजा लगाउने भनिन्छ । सप्तऋषिको पूजा गर्ने पञ्चमी भएकैले आजको पञ्चमीलाई ऋषि पञ्चमी भन्ने गरिएको हो । महिलाको रजस्वलासित जोडिएको ऋषि पञ्चमीका विषयमा एउटा किंवदन्ती पनि प्रचलित छ ।
रजस्वला भएका बेलामा अरूलाई छोइछाइ गर्दा महिलाको शरीरबाट निस्कने विकृत रजका कीटाणुले नराम्रा रोग निम्त्याउने र त्यसले गर्दा महिलालाई नै पाप लाग्ने भएकाले छुन नहुने एवं जानी-नजानी छोइछाइ भएमा आजको दिनमा अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गर्नाले त्यस पापबाट मुक्त भइने धार्मिक विश्वास रहेको हो । रज भनेको फोहर हो । जुन महिलामा मासिक धर्मका समयमा निस्कन्छ । यसबाट बच्नु स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुने भएकाले अध्ययन अनुसन्धानबाट प्रमाणित भएपछि समाजमा लागू गरिएको विश्वास गरिन्छ ।
ऋषि पञ्चमीकाे दिन स्नान गरी पूजाआजा गरेपछि नरोपी उम्रेका अन्न सामा, कागुनो, कन्दमूल, कर्कला आदि खाई एक छाक हविष्य बस्नुपर्ने व्रतविधि समेत रहेकाे छ । यस अवसरमा आज देशभरका ऋषेश्वर मन्दिरमा पूजाआजाका लागि श्रद्धालु महिला भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्छ । मन्दिर जाने अवसर नजुट्ने महिलाले भने नदी किनार वा घरमै पूजा, आराधना गर्ने गरेका छन् ।
मकवानपुर । आज भाद्र शुक्ल तृतीया अर्थात हरितालिका तीज पर्वकाे दोस्राे दिन । हिन्दु नेपाली महिलाहरूले हरितालिका तीज पर्व हर्षोल्लासका साथ मनाउँदै छन् । भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिनमा मनाइने हरितालिका तीज पर्व आज देवादिदेव महादेवको पूजा आराधना गरी मनाइँदैछ ।
भाद्र शुक्ल द्वितीयाको दिन दर खाएर सुरु हुने तीज पर्व ४ दिनसम्म मनाइन्छ । तीजमा व्रत बस्न सहज होस् भन्ने उद्देश्यले अघिल्लो दिन दर खाने परम्परा रहेको छ । भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौथीका दिन गणेश भगवानको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज पर्व समापन गरिन्छ ।
भाद्र शुक्ल तृतीयामा व्रत बसी शिव पार्वतीको पूजा, उपासना गरेमा पारिवारिक सुख, शान्ति र कल्याणको प्राप्ति हुने धार्मिक विश्वास छ ।धर्मशास्त्र अनुसार महिला र पुरुष दुवैले हरितालिका(तीज) को व्रत गर्नुपर्ने भए पनि प्रायः महिलाहरुले मात्रै व्रत वस्ने गरेका छन् । व्रत गर्ने पुरुषले विधुर हुनु नपर्ने, नारीले अटल सौभाग्य र अविवाहित पुरुष, महिलाले गुण सम्पन्न वर वा वधु पाउने शास्त्रीय वचन रहेको धर्मशास्त्रविद् बताउछन् ।
संस्कृत भाषाका ‘हरित’ र ‘आलिका’ दुई शब्द मिलेर हरितालिका शब्द बनेको छ । जसमा ‘हरित’ शब्दको अर्थ हरण गरिएको र ‘आलिका’ शब्दको अर्थ साथी भन्ने हुन्छ । सत्ययुगमा आजैको दिन नीराहार व्रत बसी पार्वतीले महादेव स्वामी पाएकोले आजको दिनमा व्रत बस्दा मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ । तर यसको अर्थ सबै नारी नीराहार व्रत बस्नुपर्छ भन्ने नरहेको धर्मशास्त्रविद् बताउँछन् ।
सत्ययुगमा हिमालय पुत्री पार्वतीले गौरीघाटमा बसी तपस्या गरेर महादेवलाई पति पाउने वरदान पाएको विश्वासमा यो व्रत सुरु भएको पौराणिक मान्यता छ । वरदान विपरीत पिता हिमालयले पार्वतीको इच्छा विपरीत विष्णुसित विवाह गरिदिन खोजेपछि साथीहरूलाई आफ्नो समस्या सुनाइन् । पार्वती समस्यामा परेको थाहा पाएपछि उनका साथीहरूले हरण गरेर लगी कसैले नदेख्ने ठाउँमा लुकाएर राखिदिए । साथीहरूले लुकाएकै ठाउँमा पार्वतीले निराहार व्रत गरी महादेवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गरिन् । यसरी पार्वती साथीहरूद्वारा हरण भएको दिन भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन भएकाले त्यही समयदेखि हरितालिका (तीज) को व्रत लिने प्रचलन सुरु भएको धर्मशास्त्रीय मत छ ।
“निराहार, जलाहार र फलाहार गरी व्रतका तीन किसिम छन् । सक्नेले निराहार, नसक्नेले जलाहार र जलाहार पनि नसक्नेले फलाहार व्रत बस्नु उत्तम हुने बताइन्छ । स्वास्थ्य ठीक नहुनेले गहुँको रोटी, मकैको रोटी, स्याउ, सुन्तला, केरा जस्ता फलाहार गरेर पनि व्रत बस्न सकिने धर्मशास्त्रविद् बताउँछन् ।
समग्रमा मनोकामना पूर्ण गराउने र सम्पूर्ण परिवारको कल्याणका लागि यो व्रतको प्रयोजन रहेको धार्मिक मान्यता छ । आत्मावादी र ईश्वरवादी दुवैले यो व्रत लिने गरेका छन् । समग्रमा परिवारको यस लोकमा सुख, शान्ति र पारलौकिक सद्गतिका लागि तीजको व्रतको महत्त्व छ । व्रत सकाम, निष्काम, नित्य, नैमित्तिक, र काम्य गरी पाँच किसिमका छन् । तीजको व्रत नित्य र काम्य दुवै खालको भएको धर्मशास्त्रीय मान्यता छ । तीजको व्रत हिन्दु मात्रका लागि नभई मानव मात्रका लागि भएको कुरा धर्मशास्त्रीय ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ ।
मकवानपुर । आज (२१ भदौ), आजैबाट चेपाङको न्वागी पर्व सुरु भएको छ । पर्वको अवसरमा बागमती प्रदेशको ३ जिल्ला र गण्डकी प्रदेशको ३ जिल्लाका चेपाङहरु गोरखा जिल्लामा भेला हुँदै छन् ।
यसपटक संयुक्त रुपमा गोरखा जिल्लामा यो पर्व मनाउने तयारी पुरा भएका छ । २१ भदौबाट सुरु हुने यो पर्व २२ गते मुख्य रुपमा मनाइन्छ ।बागमती प्रदेशको मकवानपुर, चितवन र धादिङमा रहेका चेपाङहरु गण्डकी प्रदेशको गोरखा, तनहुँ र लमजुङ जिल्लाका चेपाङले सामुहिक रुपमा पर्व मनाउन लागेका हुन् । गत वर्ष बागमतीका ३ जिल्लाका चेपाङहरुले धादिङ जिल्लाको गजुरी गाउँपालिकामा भेला भएर सयुक्त रुपमा पर्व मनाएका थिए । यसपालि भने २ वटा प्रदेशवासीले एकै थलोमा भेला भएर पर्व मनाउन लागेका हुन् ।
यस पटक गण्डकी प्रदेशको गोरखा जिल्ला, गण्डकी गाउँपालिका ६ मा रहेको तुमनडाँडा माविको प्राङ्गणमा सामुहिक रुपमा न्वागी मनाउन लागिएको हो । सामुहिक पर्व मनाउँदाको सम्पूर्ण खर्च गाउँपालिकाले नै व्यवहोर्ने तयारी भएको चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् गोविन्दराम चेपाङले बताए । सामुहिक पर्व मनाउनको लागि लगभग ८ देखि १० लाख खर्च अनुमान गरिएको थियो । गतवर्ष पनि धादिङको गजुरी गाउँपालिकाले ८ लाख खर्च व्यहोरेको थियो ।
तुमनडाँडा माविको प्राङ्गणमा भेला हुने छन् भने चेपाङ केन्द्रीय समितिले आयोजनाको अन्य पाटो हेर्ने तयारी भएको छ । यहाँ झण्डै १ हजार ५ सयको हाराहारीमा चेपाङहरुको उपस्थिती रहने छ । स्थानीय मगर, गुरुङ समुदायहरुको पनि उपस्थिती हुने बताइएको छ । पर्व मनाउनको लागि भोज र पूजा सामग्रीको जोहो भइसकेको छ । सामुहिक भोजमा मासु भात खाइनेछ । यसको लागि चामल र मासुको लागि राँगो र सुङगुरको तयारी भएको छ । पूजाको लािग फलफूलमा काँक्रो, अमिलो गाभा मकै आदि आदिको तयारी भएको छ ।
सामुहिक पूजामा सहभागी प्राय सबैले ढ्याङग्रो ठोक्ने चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् चेपाङले बताए । उनका अनुसार पूजामा कम्तिमा ७ जना झाक्री (पाण्दे) पुरेतको पनि व्यावस्था हुँदैछ । उनका अनुसार पर्व मनाउनकै लागि ६ वटा जिल्लाबाट कम्तिमा एक हजार जना चेपाङको उपस्थिती रहने छ । चेपाङहरुको राष्ट्रिय पर्व न्वागी (छोनाम) को अवसरमा बागमती प्रदेश सरकारले तीन जिल्लामा भदौ २२ गते सार्वजनिक बिदा दिने गरेको छ । यद्यपि यसवर्ष न्वागीको मुख्य दिन शानिबार परेको छ ।
यो वर्ष नयाँ अन्नबाली, फलफूल पाकेपछि विशेष पूजा गर्दै प्रकृतिलाई चढाएरमात्रै आफूले खाने गरिन्छ । यो चेपाङ समुदायको लागि नयाँ वर्ष पनि हो । केही वर्षयता नेपाल चेपाङ संघको पहलमा २२ भदौलाई छोनाम राष्ट्रिय पर्वको रूपमा मनाउने गरिएको छ । यो दिन चेपा·हरुले घैया धानको चामल, पिँडालु, निबुवा आदि फलफूलले भूमिलाई पूजा गरी पितृलाई खुवाउने गर्दछन् ।
आपसी भातृत्व र मित्रताको पर्वको रुपमा समेत लिइने पर्वमा चेपाङहरुले छरछिमेकी, नाताकुटुम्ब निम्तो गरेर सामूहिक भोज खाने, नाचगान गर्ने र सुखदुःख साट्ने गर्छन् । सांस्कृतिक रूपमा चेपाङ चेपुवामा परेको बताउँदै आएता पनि यो पर्वको विशेष महत्व दिने गरेको मकवानपुरका चेपाङ अगुवा तथा पूर्व साभासद् गोविन्दराम चेपाङले बताए ।
गाउँघरमा न्वागीका दिन चेपाङ झाँक्री (पान्दे) हरुले रातभर ढ्याङग्रो ठोकेर पितृ खुसी पार्ने गर्छन् । यो दिन न्वागी फलाक्ने झाँक्रीहरुका अलावा अन्य मानिसहरु भने सांस्कृतिक नाच र गीतहरु प्रस्तुत गर्ने गर्दछन् । यो दिन उनीहरुले कुखुराका बली समेत दिने गर्छन् ।
२१ गते साँझबाट ढ्याङग्रो फलाक्न सुरु गरिन्छ । सामान्यत जनैपूर्णिमाको दिनदेखि पान्देले ढ्याङ्ग्रो फलाक्ने कार्य सुरु हुन्छ । चेपाङ समुदायमा रहेका ७२ गोत्रहरुको भदौ महिनाको विभिन्न तिथिमा ढ्याङ्ग्रो ठोक्ने पूजा सुरु हुन्छ । २१ गते साँझबाट सुरु हुने ढ्याङग्रो ठोक्ने काम भने न्वागी सुरु भएको विशेष सूचक मानिन्छ ।
दिउँसोदेखि विशेष पूजा सुरु हुने र रातभर झाक्री (पान्दे) द्वारा पितृ पुजा रातभरि भोलीपल्ट विहान ‘बारना’ गरेर चाड समापन गरिन्छ । मकवानपुर जिल्लामा मनहरी, राक्सिराङ र कैलाश गाउँपालिकामा मात्रै चेपाङको बसोबास रहेको छ ।
नेपालमा मकवानपुर, धादिङ, चितवनलगायत २६ जिल्लामा चेपाङको बसोवास छ । वि.स २०७८ को जनगणना अनुसार नेपालमा ८४ हजार ३ सय ६४ ले जना चेपाङ छन् । जातिगत हिसाबले जिल्लामा १३ औं स्थानमा चेपाङ जातिको बसोबास रहेको छ । यसैबीच यो पर्वको अवसरमा मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिकाले भने २१ गते पनि सार्वजनिक बिदा दिएको थियो ।
भड्कीलो बन्दै न्वागी
विभिन्न पर्वहरु भड्कीलो र खर्चिलो बन्दै आएको गुनासाहरु एकातिर सुन्ने गरीन्छ भने, अर्कोतिर समयको माग भएको दाबि सुन्ने गरिन्छ । जातीय पर्वको महत्व घरघरमै हुन्छ तर सामुहिक पर्वको नामम विभिन्न स्थानमा भेला भएर पर्व मनाउने परिपाटीको कारण न्वागी पनि सर्वसाधारणको पहुँचबाट बाहिरीदै छ ।
चेपाङ संघ गाउँ कमिटी, जिल्ला कमिटी, प्रदेश कमिटीहरुमा नेतृत्व गरिरहेका अगुवाहरुले नै सामूहिक पर्वलाई प्राथमिकता दिंदै गर्दा न्यून जीवनस्तर बाँचिरहेका चेपाङहरुले भने पर्व मनाउनै समस्या भोग्दै आएको चमेली चेपाङले बताइन् ।
घरघरमै पनि आफ्नो गच्छे अनुसार पर्व मनाउन र पर्वको मर्म बचाइराख्न आफूहरु लागि परेको ३४ वर्षिय रविना प्रजाले बताउँछिन् । “सामूहिक रुपमा मनाउने कार्यक्रममा सबैको सहभागीता संभव छैन, आफ्नो परम्परा त आफूले घरैमा मनाएर बचाउँने हो, हामी घरघर मै क्षमता अनुसार मनाउँछौ” रविनाले भनिन् ।
नेपाल सरकारले सूचीकृत गरेको ५९ आदिवासी जनजातिमध्ये चेपाङ पनि एक हो । सूचीकृत आदिवासीमध्ये चेपाङ अति सिमान्तकृत समुदायमा पर्छ । चेपाङ राप्ती नदी उत्तर, त्रिशूलीपूर्व उठेको महाभारत पर्वत शृंखला वरिपरिको रैथाने वासिन्दा मानिन्छन् ।
चेपाङ जातिलाई भौगोलिक सिमानाभन्दा सामाजिक तथा सांस्कृतिक सिमानाले बाँधेको छ । भूमिसँग अति निकट सम्बन्ध रहेको चेपाङ जातिभित्र माटोको बनोटको आधारमा उनीहरूको थर, उपथरहरूको वर्गीकरण भएको पाइन्छ ।
जन्मदेखि मृत्युसम्मको संस्कार भूमिसँग सम्बन्धित छ । उनीहरूको मूलथलो गाउँघर, खोलानाला, भीरपहरा आदिको नाम चेपाङ भाषाबाटै राख्छन् । चेपाङ जातिको चिनारी (२०६७) पुस्तकमा उल्लेख भए अनुसार बागमती प्रदेशको चितवन र धादिङको सिमानामा रहेको कान्द्राङगढी र चितवनको उपरदाङगढी चेपाङ वंशको ऐतिहासिक थलो हो ।
खास गरेर दामनदेखि पश्चिम त्रिशूलीसम्मका पर्वतको उत्तर र दक्षिण पाटो भिरालो पाखा, जंगल र नदीतिर प्रायःजसो फैलिएर बसेको क्षेत्र हो । इलाम, झापा, मोरङ, सुनसरी, भोजपुर, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिन्धुली, बारा, पर्सा, ललितपुर, काठमाडौं, धादिङ, मकवानपुर, चितवन, गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, गुल्मी, नवलपरासी, रूपन्देही, दाङ, बाँके र बर्दिया गरी २६ जिल्लामा चेपाङ जातिको बसोबास छ ।
चेपाङ बाहुल्य जिल्लामध्ये सबैभन्दा धेरै चितवनमा छन् यहाँ कुल जनसंख्यामामा चेपाङको संख्या सातौं स्थानमा छ ।
मकवानपुर । बिहीबारबाट नेपाली महिलाहरुकाे महान पर्व हरितालिका तीज पर्व सुरु भएकाे छ । तीज आज हिन्दु महिलाहरुले दर खाएर मनाउँदैछन् । माइतीले चेलबेटीलाई बोलाई दर खुवाउने परम्परा छ ।
विभिन्न मीठा परिकारका साथ दर खाइँदैछ । दर खाने दिनकाे भाेली पल्ट बस्ने तीजकाे व्रतका दुःख भुलाउन दिदी बहिनीलाई दर खुवाउने गरिन्छ । दर खाने दिनदेखि हरितालिका तीज सुरु हुन्छ । टाढाका चेलीबेटी यस दिन माइतीघर वा आफन्तकहाँ खिर, गुँद, हलुवा, ढकनी, घिउ, दही, दूध, मिठाइ, फलफूललगायतका मिठा परिकारलाई दरको रुपमा खाने गर्दछन् । दरका रुपमा विशेषगरी दुधबाट बनेका शुद्ध परिकार खाइन्छ ।
दर खाएको भोलिपल्ट निराहार ब्रत बस्ने भएकाले त्यसको आडका लागि अघिल्लो साँझ पौष्टिक भएको खानेकुरा खाने चलन रहेको छ । हरितालिका तीजका बेला पानीसमेत नखाई ब्रत बस्ने र धेरै नाचगान गरिने हुनाले शक्ति आवश्यक हुन्छ । दरखाने समय र स्थान भने ठाउँ अनुसार फरक फरक रहेको छ । कतै साँझमा अन्य चीज नखाई दर खाने प्रचलन छ भने कतिपय स्थानमा पहिला खाना खाएर मध्य रातमा दर खाने गरिन्छ । पहिला पहिला तीजकाे अवसरमा दर खाने दिनमा मात्रै दर खाने परम्परा रहेकोमा आजभोलि एक महिना अघिदेखि नै दर खाने गरेकाे पाइन्छ ।
आज दर खाएपछि औपचारिक रुपमा सुरु हुने तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ । तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौँथीका दिन, गणेशको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज समापन हुनेछ ।
आधुनिक समाजमा तीजको महत्वलाई जुन रूपले व्याख्या गरिए पनि यो एक पौराणिक कालदेखि चलिआएको परम्परा हो । तीजमा महिलाहरूलाई मीठा मीठा भोजनका परिकारहरू खुवाइन्छ, नयाँ लुगा कपडा दिइन्छ । तीजमा विवाहित महिलाहरू आफ्नो श्रीमान्को दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन् भने अविवाहित महिलाहरु सुयोग्य वरको आशा राखी व्रत बस्छन् । तीजको व्रत अन्य व्रत भन्दा फरक ढंगले लिइने गरेको पाइन्छ ।
पछिल्लो समय दर खाने परम्परागत शैलीमा परिवर्तन आउन थालेको छ । तीजको अघिल्लो दिन खाइने दर अहिले काम गर्ने ठाउँ, साथी, नातागोता वा सङ्घसंस्था सबै ठाउँमा सम्मानपूर्वक दर खुवाइने गरिएको छ । दर तीजको व्रत बस्ने पहिलो दिन खाने भएपछि पछिल्लो समय महिना दिन अघि देखि नै खान थालिएको देखिन्छ ।
दर खाँदा बढी चिल्लो, पिरो र मसलायुक्त खाना खानु हुँदैन । अघिल्लो दिन मसलायुक्त र चिल्लो खाने तर भोलिपल्ट केही नखाँदा पेटको समस्या देखिनुका साथै शरीरमा ग्लुकोजको मात्रा कम भएर बिरामी हुने खतरा रहन्छ । दर व्रतको एक दिनअघि खाइने भएकाले त्यो खानेकुरा भोलिपल्ट व्रत बस्न सजिलो हुने खालको हुनुपर्छ । पाचन प्रक्रियामा असर नगर्ने हुनुपर्छ । त्यसैले दरमा क्यालोरी, चिल्लो र मसला कम भएको खानेकुरा समावेश गर्नुपर्छ । साथै फाइबर र प्रोटिनयुक्त खानेकुरा जस्तो तरकारी, फलफूल, सम्पूर्ण अन्न हुनुपर्छ ।
पछिल्लो समय महिलामा मधुमेह, उच्च रक्तचाप, थाइराइड लगायत समस्या पनि देखिएकाले तीजको दरका नाममा जथाभाबी रूपमा अत्यधिक खानेकुरा खानु हुँदैन । दर खानु भन्दा पहिला आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाबारे सचेत हुनुपर्छ । यस्तै बढी क्यालोरी खाएको खानेकुरा खाँदा वजन बढ्ने समस्या हुन्छ । पोषणका लागि दरमा दुग्ध खाद्य पदार्थ खानु राम्रो मानिन्छ । दूध, दही, मखन, घिउ जस्ता खानेकुराले शरीरलाई लामो समय शक्ति दिने भएकाले यसबाट बनेका खानेकुरा सन्तुलित रूपमा खानुपर्छ । यसका साथै फलफूल तथा अन्नबाट बनेका परिकार खानुपर्छ । मधुमेह, रक्तचाप, ग्यास्ट्रिकका समस्या भएका बिरामीले दर खाँदा खानाको सन्तुलनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ ।
दरको नाममा मादक पदार्थ सेवन गर्नु स्वास्थ्यको लागि हानिकारक हो । दर कार्यक्रममा मदिराजस्ता हानिकारक कुरा प्रयोगलाई निरुत्साहित गरिनुपर्छ । यस्तै मौसम वर्षातको भएकाले यो मौसममा बजारका खानेकुरा तथा सागसब्जी अस्वस्थ पनि हुन सक्छ । राम्रोसँग पखालिएको र पकाइएको खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । घरमै बनाइएको ताजा र पोषिलो खाना खानुपर्छ । बासी, सडेका, ढुसी परेका खानेकुराबाट टाढा रहनुपर्छ । दरका लागि बनाइएको खानेकुरा नसिद्धिएर पछिका लागि राखेर खाँदा स्वास्थ्य समस्या हुन सक्ने भएकोले ताजा र स्वच्छ खानेकुरा मात्र खानुपर्छ । रमझम गरी रमाइलो गर्ने तीजमा बिरामी परेर हुने बिजोगबाट बच्न खानेकुराको स्वच्छतामा ध्यान दिनैपर्छ ।
नियमित औषधी प्रयोग गर्ने महिलाको लागि तीजको निराहार व्रत उपयुक्त हुँदैन । पानी पनि नखाई व्रत बस्दा उनीहरूको ज्यान पनि जान सक्छ । यदि व्रत बस्नै पर्ने अवस्था भए पानी तथा फलफूल धेरै खानुपर्छ र औषधी त छुटाउनै हुँदैन । शरीर कमजोर हुनेहरूले व्रत बस्दा शरीर झन् कमजोर हुनसक्छ । त्यसैले बिरामी भएका महिलाहरूले व्रत नबस्दा ठिक हुन्छ । यस्तै गर्भवती, मधुमेह, उच्च रक्तचाप, श्वासप्रश्वास तथा फोक्सोको समस्या भएका वा अन्य कुनै दीर्घरोग लागेका महिलाले व्रत बस्नु हुँदैन ।