मकवानपुर । बहुराष्ट्रिय कम्पनी युनिलिभर नेपाल लि. को संस्थागत सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) अन्तर्गतको आर्थिक सहयोग तथा राडो (RADO) नेपालसँगको सहकार्यमा हेटौंडा उपमहानगरपालिका ३ मा ‘सरोकारवालाको सहभागितामा वातावरणीय तथा सामाजिक उत्थानशीलता सुदृढीकरण’ परियोजनाको औपचारिक सुरुवात गरिएको छ।
गत जेठ ४ गते (मे १८, २०२६) स्थानीय सरोकारवालाहरूको उपस्थितिमा यो एकीकृत कार्यक्रमको शुभारम्भ गरिएको हो। कृषि, जलस्रोत संरक्षण, र जलवायु अनुकूलनलाई मुख्य प्राथमिकतामा राखेर सुरु गरिएको एकवर्षे परियोजनाले हेटौंडा–३ का सरस्वती कुना, सिमलथली, राजदेवी, राईटोल र मिलनटोल लगायतका क्षेत्रका करिब १ हजार घरधुरीलाई प्रत्यक्ष लाभान्वित तुल्याउने लक्ष्य राखेको छ।
कार्यक्रमबारे विस्तृत विवरण यो चित्रमा हेर्न सक्नुहुनेछ :

राडो नेपालका अध्यक्ष डा. कृष्ण धितालका अनुसार करिब १ करोड रुपैयाँको लागत अनुमान गरिएको यस दूरगामी योजना अन्तर्गत कृषि, पर्यावरण, खानेपानी बहुआयामी क्षेत्रहरूमा निम्न मुख्य कार्यहरू हुनेछः
- जल संकलन तथा पुनर्भरण संरचना: सिमलथली, मिलनटोल, राईटोल, राजदेवी र सरस्वती कुनामा खानेपानी प्रणालीको मर्मत–सम्भार तथा फिल्टरेशन/पर्कोलेसन संरचना निर्माण गरी करिब ७५० घरधुरीलाई स्वच्छ खानेपानीको पहुँच पुर्याइनेछ। साथै, माटोको चिस्यान संरक्षणमा जोड दिँदै ६ हेक्टर पुनर्भरण क्षेत्र समेट्ने गरी रिचार्ज पिट तथा लघु संरचनाहरू निर्माण गरिनेछ।
- माटो तथा चिसोपना संरक्षण: बसामाडी सामुदायिक वन र अन्य क्षेत्रमा कन्टुर ट्रेन्च तथा पानी संरक्षणका स–साना योजनाहरू अघि बढाइनेछन्।
- बहुउद्देश्यीय वृक्षारोपण तथा घाँस व्यवस्थापन: पर्यावरण संरक्षणका लागि बसामाडी सामुदायिक वनमा मात्र नभई किसानहरूको निजी जग्गामा समेत स्थानीय जलवायु र आवश्यकता अनुकूल विभिन्न प्रजातिका घाँस तथा फलफूल उपयोगी बिरुवाहरू रोप्ने कार्यको थालनी गरिनेछ । यस अन्तर्गत कृषकहरूको माग र भू-बनोट अनुसारका विभिन्न प्रजातिहरू समेटिएका छन्।
- फलफूल प्रवर्द्धन तथा बाँदर नियन्त्रक बाली प्रणाली: किसानहरूको आयआर्जन बढाउन विभिन्न प्रजातिका फलफूलका बिरुवाहरू वितरण गरिनुका साथै पछिल्लो समय मुख्य समस्याको रूपमा रहेको वन्यजन्तु (विशेष गरी बाँदर) को ओहरदोहर र क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्ने खालका विशेष वनस्पति, प्रतिरोधात्मक बिरुवा तथा वैकल्पिक बालीहरूको खेतीलाई प्रोत्साहन गरिनेछ।
- जलवायु उत्थानशील कृषि तथा प्राकृतिक खेती: सिमलथली, राईटोल, मिलनटोल र बौराटार क्षेत्रका १०० भन्दा बढी किसानलाई समेटेर १० हेक्टर खेतीयोग्य जमिनमा सुधार गरिनेछ। यसका लागि ३ वटा फिल्ड स्कुल, करेसाबारी प्रवर्द्धन, र माटोको स्वास्थ्य सुधारका कार्यक्रमहरू तय गरिएका छन्।
सरकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्य अपरिहार्य
कार्यक्रमको उद्घाटन समारोहमा बोल्दै जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरका प्रमुख ललित घलानले वास्तविक तल्लो तहका किसानहरूको आवश्यकता पहिचान गरी कार्यक्रम ल्याएकोमा खुसी व्यक्त गर्नुभयो। “सरकारले प्रत्याभूति गर्ने भनेको समाजको उद्गम तहमा पुगेर हो, जहाँ जे आवश्यकता छ, त्यहाँ त्यही गर्नुपर्छ,” प्रमुख घलानले भन्नुभयो, “स्थानीय बासिन्दाको वास्तविक हितका लागि निजी र गैरसरकारी क्षेत्रले स्थानीय सरकारका प्राथमिकता क्षेत्रमा सहकार्य गर्नुपर्छ।”
त्यस्तै, हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ११ की अध्यक्ष जुना दाहालले कृषि क्षेत्रलाई प्राथमिकता दिएर ल्याइएको यस एकीकृत कार्यक्रमले स्थानीय किसानहरूको आर्थिक जीवनस्तर उकास्न मद्दत पुग्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो। उहाँले स्थानीय सरकारका तर्फबाट यस प्रकारका दिगो विकासका कार्यक्रमहरूमा सधैँ हातेमालो र पूर्ण सहयोग रहने प्रष्ट पार्नुभयो।
युनिलिभर नेपालका प्रबन्ध निर्देशक अम्लान मुखर्जीले यस पहलप्रति प्रशंसा व्यक्त गर्दै भन्नुभयो, “ हामी हाम्रो व्यावसायिक वृद्धि र समुदायको सबलता सँगसँगै अघि बढ्नुपर्छ भन्ने विश्वास राख्छौँ। यो पहल स्थानीय सरोकारवाला र समुदायसँग नजिकबाट सहकार्य गर्दै दीर्घकालीन सकारात्मक प्रभाव सिर्जना गर्ने हाम्रो प्रतिबद्धताको प्रतिबिम्ब हो। नेपालका लागि हित हुने कुरा युनिलिभरका लागि पनि हित हुनु हो, र हामी देशको वातावरणीय तथा सामाजिक प्रगतिमा अर्थपूर्ण योगदान दिन निरन्तर प्रतिबद्ध छौँ।”
विकास सहकार्यका लागि औद्योगिक क्षेत्र तत्पर:: कार्यक्रममा युनिलिभर नेपाल लि. का उद्योग प्रबन्धक सञ्जय भट्टचार्यले “उद्योग र कर्पोरेट क्षेत्र समाजभन्दा भिन्न नरहेको उल्लेख गर्दै जनसमुदायको हित र समृद्धि नै युनिलिभरको हित भएको बताउनुभयो। वास्तविक आवश्यकता पहिचान गरेर सही ठाउँमा बजेट परिचालन गर्न र सो बजेटलाई यथार्थ आवश्यकता सम्बोधन गर्ने तहसम्म पुर्याउन जोड दिनुभयो”
सोही अवसरमा युनिलिभर नेपालका कानुनी प्रमुख तथा कम्पनी सचिव गोविन्द शाहीले भन्नुभयो, “दिगो विकास तब सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ जब यो जवाफदेहिता, अनुपालना, र साझा जिम्मेवारीमा आधारित हुन्छ। । यस सहकार्यले सामाजिक उत्तरदायित्व योगदानमा मात्र सीमित नभई दीर्घकालीन सामुदायिक स्वामित्व र वातावरणीय संरक्षणलाई मजबुत गर्ने प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ भन्ने हाम्रो विश्वासलाई थप सवल बनाएको छ।”
समारोहमा युनिलिभर नेपालका हारुन रशीद, आयुष शर्मा, पवन कुमार, रवीन्द्र यादव, बिनोद बजगाईं, प्रमोद मेहर, प्रेम सेठी, अभिषेक बारिया लगायतको सक्रिय सहभागिता रहेको थियो।
बहु–सरोकारवाला साझेदारी र पारदर्शी कार्यान्वयनमा सरोकारवालाको जोड: समारोहमा बोल्दै हेटौंडा खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डका अध्यक्ष प्रताप विष्टले उद्योगले छरिएका माग र स्वार्थहरू सम्बोधन गर्नुभन्दा यस प्रकारको संस्थागत साझेदारी अघि बढाउनु महत्वपूर्ण हुने बताउनुभयो। विष्टले भन्नुभयो, “यस प्रकारको संस्थागत साझेदारी नै आगामी यात्राका लागि बहु-सरोकारवाला (Multi-stakeholders) को शक्ति र सहकार्यको एउटा बलियो सुरुवात हो।”
त्यस्तै, हेटौँडा उपमहानगरपालिका सामाजिक विकास महाशाखा प्रमुख डा. भिम तिमल्सिनाले यसअघि ‘एम-प्याक’ (M-PAC) मार्फत छलफल गरिएका योजनाबद्ध पहलहरू सकारात्मक दिशामा अघि बढेकोमा जोड दिनुभयो। डा. तिमल्सिनाले भन्नुभयो, “हामीले ‘M-PAC’ को बैठक र विभिन्न चरणमा छलफल गरेका नवप्रवर्तनकारी सोचहरू कार्यान्वयनको चरणमा पुगेका छन्। पारदर्शी परियोजना कार्यान्वयनमार्फत उत्कृष्ट नतिजा हासिल गर्न उपमहानगरपालिकाको सामाजिक विकास महाशाखा सदैव सहयोगी भूमिकामा रहनेछ।”
प्राविधिक सहयोग र खानेपानी व्यवस्थापनमा जोड: कार्यक्रमको समापन सत्रमा स्थानीय सेवाग्राहीहरू इन्दिरा लामिछाने र सुजन न्यौपानेले जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि क्षेत्रमा अनपेक्षित चुनौतीहरू थपिएको तर्फ ध्यानाकर्षण गराउनुभयो। उहाँहरूले परियोजनालाई थप प्रभावकारी बनाउन गाउँमै कृषि जेटिए (JTA) को स्थायी व्यवस्था गरिदिन र खानेपानी प्रणालीको दिगो व्यवस्थापनमा समेत स्थानीय तहमा थप सहायता उपलब्ध गराउन माग गर्नुभयो।
राडो नेपालले यो एकवर्षे प्रारम्भिक योजनाको प्रभावकारिता, सरोकारवालाहरूको प्रतिक्रिया र पारदर्शी परिणामका आधारमा आगामी दिनमा यस कार्यक्रमको समयावधि थप गरेर अझ बृहत् रूपमा लैजान सकिने सकारात्मक संकेत दिएको छ। कार्यक्रमको अवसरमा उपस्थित स्थानीय किसानहरूलाई तरकारीका विभिन्न प्रजातिका उपयोगी बोटबिरुवाहरू समेत वितरण गरि परियोजनाको शुभारम्भ गरिएको थियो।
मकवानपुर । पर्यापर्यटनमा स्थानीय सरकारकाे भूमिकामा बहस सिर्जना गर्नेगरी आयाेजना गरिएको वक्तृत्वकलामा सुलोचन पराजुली प्रथम भएका छ ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिका ११ नम्बरको आर्थिक सहयोगमा साहित्य संगम मकवानपुरले आयोजना गरेको प्रतियाेगितामा हेटौंडा ११ को हेटौंडा एकेडमीका छात्र पराजुली प्रथम भएका हुन् । प्रतियाेगितामा हेटौंडा १८ ज्योति माविकी छात्रा सुनिता भोम्जन द्वितीय तथा हेटौंडा ११ त्रिभुवन माविकी छात्रा पृज्मा शिवाकोटी तृतीय भए । प्रतियाेगिताबाट हेटौंडा ९ प्रगति माविकी छात्रा सदिक्षा नेपाल र बकैया गाउँपालिका बुद्ध माविकी छात्रा सुमिना दाहालले सान्त्वना पुरस्कार पाए ।
साहित्य संगम मकवानपुरका अध्यक्ष डीबी बर्तौलाको सभाध्यक्षता तथा वडाध्यक्ष जुना दाहालको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको प्रतियोगितामा प्रथम भएका पराजुलीले ७,५०० प्राप्त गरे । द्वितीयले ५,५०० तृतियले ३,५०० र सात्वना द्वयले जहनी १,५०० रुपैयाँ नगद सहित पुरस्कार प्रदान गरे ।
पर्यापर्यटनको सवालमा विद्यार्थीहरुको राय तथा बहस आगामी बजेट कार्यक्रममा समावेश गर्न आफूलाई परामर्श मिलेको वडा अध्यक्ष दाहालले बताइन् ।
साहित्यकार रमेशमोहन अधिकारी, पत्रकार तथा आँचल सहित्य कलापुञ्ज सह सचिव सरिता दाहाल, साहित्य संगम मकवानपुर उपाध्यक्ष मनोज पोख्रेलले प्रतियोगितामा निर्णायक मण्डलको भुमिका निर्वाह गरेका थिए ।
कार्यक्रममा वडासदस्यद्वय गीता सुनार, गोपिनी सापकोटा, त्रिभुवन माविका विद्यालय व्यावस्थापन समितिका सदस्यद्वय गोबिन्दप्रसाद न्यौपाने, बद्री लम्साल , विद्यालयका प्र.अ. रामकुमार बर्तौला, सहायक प्र.अ. बैकुण्ठ नेपाल, शर्मिला ढकाल, सिस्नुपानी नेपालका निवर्तमान अध्यक्ष राजकुमार लामिछाने, साहित्यसेवी ठाकुराम भण्डारीलगायतकाको आतिथ्यता रहेको थियो ।
मकवानपुर । किसानलाई तरकारी लगाएदेखि उपभाेगको लागि तयार हुँदासम्मको लागत उठाउन धौधौ छ । तर उपभोक्तालाई किनेर उपभोग गर्ने मुल्य दिनदिनै आकाशिदो छ ।
यसको उदाहरण हो अहिले मकवानपुरको थाहा नगरमा चलेको आलुको मुल्य । सस्तोमै आलु बेच्नु परेपछि मकवानपुरको थाहा नगरपालिकाका कृषक लगानी नै नउठ्ने चिन्तामा छन् । थाहा नगरपालिकाको दामन, पालुङ, बज्रवराही, चित्लाङका कृषक यतिबेला धमाधम आलु खन्न व्यस्त छन् । उत्पादित आलुको मूल्य अत्यन्त न्यून भएको उनीहरुको गुनासो छ । व्यापारीले खेतमै गएर कृषकबाट अहिले सेतो आलु प्रतिकेजी १० र रातो प्रतिकेजी १२ रुपैयाँमा खरिद गरिरहेका छन् ।
गत वर्ष खेतबाटै सेतो प्रतिकेजी २० र रातो २५ रुपैयाँ बिक्री गरेका थिए । ‘गत वर्षको आलुको उत्पादन पनि राम्रो थियो, भाउ पनि सुहाउँदो थियो, अहिले उत्पादन पनि घटेको छ, भाउ पनि छैन,’ थाहा–३ का कृषक मुरारी खत्रीले भने,‘बोट मरिसक्यो आलु खन्न परिहाल्यो, सुरक्षित भण्डारण गर्ने ठाँउ छैन, सस्तो भए पनि बिक्री गर्न परि गो ।’ वैशाखमा नियमितजसो पानी पर्दा डढुवा रोगले छिटै बोट मरेकाले आलुका दाना बढ्न नपाएको थाहा नगरपालिका कृषि शाखाकी प्रमुख बालकुमारी भट्टराईले बताइन् । यसपाली दाना सानो आकारका फलेको उनले बताइन् ।
आलु खरिद गर्न व्यापारीहरु तराजु लिएर खेतमै पुगेका छन् । आलु भण्डारण गर्ने व्यवस्था नहुँदा खेतबाटै सस्तो मूल्यमै बिक्री गर्न बाध्य रहेको नेपाल तरकारी व्यवसायी संघ उत्तरी क्षेत्र मकवानपुरका अध्यक्ष राजेन्द्र विडारी बताउँछन् । ‘१० रुपैयाँ किलोमा बेच्दा त लागत मूल्य पनि पाउन सकेका छैनन्,’ उनले भने,’यो वर्ष फलेको पनि कम छ । त्यसमै भाउ पाेहोर भन्दा आधा कम भयो ।’
बजारमा भारतीय आलु पनि सस्तो भएर आएकाले यहाँको उत्पादनले भाउ नपाएको अध्यक्ष विडारीले बताए । बेमौसमी तरकारी खेतीको पकेट क्षेत्रका रुपमा चिनिएको थाहामा आलु बढ्ने बेलामा बोटमै रोग लागेकाले उत्पादनसँगै दानाको आकार पनि घटेको थाहा–३ का कृषक सुदर्शन विष्टले बताए ।
१२ वडामा विभाजित थाहा नगरपालिकाका बासिन्दाको मुख्य आम्दानीको स्रोत तरकारी खेती हो । सबैभन्दा बढी आम्दानीको हिस्सा ओगट्ने आलुको उत्पादन र मूल्यमा गिरावट आउँदा स्थानीयको आम्दानी नै प्रभावित हुने गर्छ । थाहाको ६ हजार ३ सय रोपनी जग्गामा आलु खेती गरिन्छ । गत वर्ष झण्डै ७ हजार टन आलु उत्पादन भएको थियो । वैशाखमा दैनिकजसो वर्षा भएकाले आलुबाहेक अन्य तरकारी उत्पादन र बिक्रीमा पनि समस्या भएको कृषि विकास शाखा प्रमुख भट्टराईले बताइन् ।
यहाँ उत्पादन हुने आलु काठमाडौं, पोखरा, हेटौंडा, बुटवल, भरतपुरलगायत विभिन्न सहरमा बिक्री हुने गर्छ । थाहाले आलुबाटमात्र करिब ५७ देखि ६० लाख रुपैयाँ राजस्व संकलन गर्दै आएको छ । यहाँबाट निर्यात हुने आलुलगायत अन्य तरकारीमा ५२ वर्षदेखि स्थानीय कर लगाइदै आएको छ ।
२०३१ सालदेखिरुपचन्द्र विष्ट ‘थाहा’ले दामन र पालुङमा आलुमा कर लगाउन सुरु गरेका थिए । उक्त करबाट संकलन भएको रकम यस क्षेत्रको शैक्षिक विकास एवं भौतिक पूर्वाधारका लागि खर्च गरिँदै आएको थियो । उक्त कर अहिले नगरपालिकाले तोक्ने गरेको छ । यस क्षेत्रमा विसं २०१८ सालदेखि व्यावसायिक रुपमै आलु खेती सुरु गरिएको स्थानीयको भनाई छ ।
नीयले अहिले कार्डिनल, डेजुरे, खुमल रातो, जनकदेव, कुखुरे ज्योती र साजिटा जातका आलुको बीउ लगाउने गरेका छन् । माघ पहिलो सातादेखि रोप्न सुरु गरेको आलु जेठमा गरिन्छ । तर, यसपाली वर्षाले डढुवा फैलिँदा चाँडै बिक्रि गरेका हुन् । इकान्तिुरको लागि पत्रकार प्रताप विष्टले लेख्नु भएको समाचार हामीले साभार गरेका हौं ।
मकवानपुर । मकवानपुरका दुग्ध उत्पादक किसानले बक्यौता रकम आगामी असार मसान्त सम्म पाउने भएका छन् । किसानसँग उघारोमा दुध खरिद गरेर भुक्तानी नदिएका निजी डेरी उद्योगलाई असार मसान्त भित्र रकम भुक्तानी गर्न जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरले निर्देशन दिएकाे छ ।
दुग्ध उत्पादक किसानको भुक्तानी नदिएका मकवानपुरका ११ वटा डेरी उद्योग सहित किसानका प्रतिनिधी समेत जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरमा भएकाे छलफल पछि किसानकाे बक्यौता रकम असार सम्म तिर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । सोमबार प्रशासनको सभाहलमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी बसन्त अधिकारी, सुरक्षा निकायका प्रमुख, जिल्ला दुग्ध उत्पादक सहकारी संघका अध्यक्ष हरि कँडेल, जिल्ला सहकारी संघ लिमिटेडका अध्यक्ष नारायणप्रसाद देवकोटा, डेरी उद्योगका सञ्चालक एवम् व्यवस्थापकसंग छलफल गरिएको हो ।
प्रजिअ बसन्त अधिकारीले डेरी उद्योग सञ्चालकहरुलाई संघसँग भएको सहमति अनुसार नै भुक्तानी दिन निर्देशन दिए । किसानले लामो समयदेखि उधारोमा बिक्री गरेको दुधको मुल्य नपाएको गुनासो गरेपछि जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरले सर्बपक्षीय छलफल राखेको हो ।
मकवानपुरमा संचालित ११ उद्योग वटा डेरी उद्योगबाट किसानले २०७८ सालदेखि १४ करोड ३५ लाख ६३ हजार भुक्तानी पाउन बाँकी छ । यसअघि जिल्ला दुग्ध उत्पादक सहकारी संघले पनि किसानको भुक्तानी रोक्ने डेरी उद्योगहरुसँग छलफल गरेको थियो । बक्यौता रकम प्रत्येक महिना जम्मा गर्दै जाने र ६५ प्रतिशत बक्यौता यहि असार मसान्त सम्म भुक्तानी गर्ने भएकाे छ । बाँकी रहेको रकम असोज मसान्त सम्ममा पूर्ण रुपमा भुक्तानी गरि सक्ने प्रतिवद्धता उद्योगले जनाएका थिए ।
हेटौंडा ९ मा रहेको शुभ डेरीले सबैभन्दा धेरै ६ करोड ७० लाख भुक्तानी दिन बाँकी छ भने गायत्री डेरीले ४ करोड ४९ लाख भुक्तान दिन बाँकी छ । त्यसैगरी भुटनदेवी डेरी फर्मले २२ लाख ३३ हजार, अनुश्री सप्लायर्सले १९ लाख ७५ हजार, कविता डेरीले १२ लाख ४२ हजार, पवित्र मिल्कले ४ करोड ६ लाख, स्यार्सेकालिका डेरीले १ करोड ६ लाख, पिज्जा कटरले ७ लाख २३ हजार, नारायणी मिल्कले १० लाख ३२ हजार, एस।के।डेरीले २५ लाख २८ हजार र कल्पवृक्ष डेरीले ६५ लाख ५७ हजार भुक्तानी गर्न बाँकी छ । जिल्ला उत्पादक सहकारी संघसंग मकवानपुरमा ११ हजार किसान आबद्ध छन् भने ४२ डेरी उद्योगसँग जिल्ला संघले कारोबार गर्दै आएको छ ।
उद्योगीहरुलाई प्रबर्धन गर्न सरकार तयार रहेको बताउँदै प्रजिअ अधिकारीले किसानहरुको समस्सामा गम्भीर बनिदिन उद्योगीहरुलाई आग्रह गरे । छलफलको क्रममा उद्योगीहरुले बटर चिज लगायतका दुग्धजन्य पदार्थ लामो समयसम्म स्टकमै रहने र यसको बजारीकरणमा देखिएको समस्याको कारण भुक्तानीमा कठिनाई भएको गुनासो गरेका थिए ।