मकवानपुर । विषालु च्याउ खाँदा मकवानपुरमा ६ जना बिरामी परेका छन् । जिल्लाको राक्सिराङ गाउँपालिका–२ औडारमा विषालु च्याउ खाँदा ६ जना बिरामी भएका हुन् ।
उनीहरु मध्ये ३ जना एकै परिवारका हुन् । जंगली च्याउ खादा उनीहरु बिरामी परेका हुन् । राक्सिराङ–२ औडारका स्थानीय २६ बर्षीय विकास चेपाङ्, ६ बर्षीय सन्तोष चेपाङ, २४ बर्षीय सुनीमाया चेपाङ, २७ बर्षीय राजकुमार प्रजा, आमेस चेपाङ र अर्का एक जना पुरुष बिरामी परेको वडा नम्बर दुईका वडाध्यक्ष बुद्धराम लामाले जनाएका छन् ।
विकास,सन्तोष र सुनीमाया एकै परिवारको भएको बुझिएको छ । च्याउ खाएपछि बान्ता आउनेलगायतका समस्या भएपछि उनीहरुलाई सरिखेत स्वाथ्य चौकीमा उपचार गरिएको स्वाथ्य चौकीका प्रमुख प्रकाश कार्कीले बताए ।
सरिखेतमा सम्भव भएकोले उनीहरुलाई भरतपुर रिफर गरिएको छ । “उहाँहरुलाई आइसियु सहितको उपचार आवश्यक पर्ने देखिएकोले सरिखेत स्वाथ्य चौकीबाट भरतपुर पठाइएको हो” कार्कीले भने । मकवानपुरको राक्सिराङ, खैराङ, सरिखेत क्षेत्रमा जंगली च्याउ खाएर बर्सेनी ज्यान जाने गरेको छ ।
एकाबिहानै छिमेकी ठूलोबुबाले सुनाउनुभयो “पल्लो गाउँको …..ले आत्महत्या गरेछ ।”
म अक्क न बक्क भएँ । ठूलोबुबा थप्दै हुनुहुन्थ्यो “काठमाण्डौमा राम्रो बिषय लिएर पढ्दै थियो । छोरोलाई पढाउन भनेर हेटौंडाको १ कठ्ठा जमिन पनि बेचेको थियो । घरबाट पैसा भने जति पठाएकै थियो । हिजो दिनभर साथीहरुसँग पिकनिक गएको रे बिहान उठ्दा त….। छोराछोरीलाई सबै कुरा पुर्याउँदा पनि नहुने रहेछ ।”
उहाँको यस्ता कुरा सुन्दै जांदा मेरो मनमा बिभिन्न प्रश्नहरुका ज्वारभाटा अनगिन्ति रुपमा आउंदै थिए । त्यति कुराले मात्र पनि ठूलोबुवा थामिनु भएन बिगतमा आत्महत्या गरेको एउटा महिलाको उदाहरण दिंदै भन्न थाल्नु भयो २ पटक बचाउंदा पनि तेश्रो पटकमा आत्महत्या गरेरै छाडिछ । उहाँको यस कुराले मलाई आत्महत्याको बिषयमा धेरै कुराहरु सोच्न बाध्य बनायो । उहाँले आत्महत्याका अन्य घटना सुनाउंदै हुनुहुन्थ्यो तर म उहाँंको कुरामा भन्दा आत्महत्या गर्छु भन्नेलाई रोक्न नसकिने रहेछ भन्ने कुरामा रोकिएको थिएँ ।
मेरो मनमा प्रश्न माथि प्रश्नहरुको छाल उठ्दै थिए । के आत्महत्या रोक्नै नसकिने होत ? के सबै कुराले सम्पन्न ब्यक्तिले आत्महत्या नै गर्दैनन् त ? आत्महत्याको बिषयमा हाम्रो चेतनाको स्तर कहाँ छ त ? यसलाई रोक्न के गर्नुपर्ने रहेछ ? यस कुराले मलाई चूपचाप बस्न दिएन । म हरदिन यस बिषयको घनिभूत अध्ययन, बिषय बिज्ञहरुसंगको परामर्श र आत्महत्याको बिषयमा गरेको राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय तथ्याङ्कहरुलाई केलाउँदा यसको रोकथाम सम्भव रहेछ र यसको लागि धेरै ठूलो पहाड पनि फोर्न नपर्ने रहेछ ।
विश्वको तथ्याङ्कलाई हेर्दा एउटा आत्महत्या सफल हुनुको पछाडी २० ओटा प्रयास हुने रहेछ । आत्महत्याको तथ्याङ्क कहाली लाग्दो त छंदै छ त्यस तथ्याङ्ककमा ओझेलमा परेको २० वटा असफल प्रयासले त यसको जरो कतिसम्म गाडीएको रहेछ भन्ने कुरालाई दर्शाउँदछ । नेपाल प्रहरिको तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा आ.ब ७३/७४ मा ५१२४ जनाले आत्महत्या गरेको कुरा देखिन्छ भने आ.ब ७७/७८ मा आउँदा यो सख्या बढेर ७११७ जनाले आत्महत्या गरेको देखिन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनको २०१६ को तथ्यांङ्कलाई हेर्दा विश्वभरको १५ देखि २९ बर्षका मानिसको मृत्यको दोस्रो ठुलो कारण आत्महत्या रहेको देखिन्छ । त्यस्तै विस्व स्वास्थ्य सगंठनले २०१४ को तथ्यांकलाई प्रक्षेपण गर्दा नेपाल आत्महत्याको सुचिमा ७ औं नम्बरको सुचिमा र महिलाको मात्र हेर्ने हो भने तेस्रो नम्बरको सुचिमा रहेको देखाउंछ । यसको कारणको बिषयमा हेर्दा ९५ प्रतिसत आत्महत्या मानसिक रोगको कारणले हुने गरेको तथ्याङ्कले देखाउंछ जसमा ८० प्रतिसत आत्महत्या डिप्रेसनको कारण, १० प्रतिसत गम्भीर किसिमका मानसिक समस्याका कारण र ५ प्रतिसत डिमेन्सिया को कारण आत्महत्या हुनेगरेको तथ्यांकले देखाएको छ ।
बांकी ५ प्रतिसत भन्ने अन्य कारणहरुले हुने गरेको देखिन्छ । नेपालमा मात्र हेर्ने हो भने पनि आत्महत्या यूवाहरुमा मृत्यूको यउटा सामान्य कारणको रुपमा रहेको छ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको २००९ को तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने पनि प्रसुति अवस्था मा रहेका महिलाको मृत्यूको १६ प्रतिसत आत्महत्याको कारणले हुनेगरेको पाईएको छ । नेपालमा आत्महत्याका घटनाहरु प्रहरीमा रिपोटिङ्ग नहुने, लाल्छाना र भेदभावका कारण परिवारले यस्ता घटनाहरु लुकाउने परम्पराले गर्दा पनि आत्महत्याको तत्यांङ्क प्रस्तुत गरिएको भन्दाबढि हुनेकुरा सहजै प्रक्षेपण गर्न सकिन्छ ।
जनसाख्यिकी कारकलाई हेर्दा युवा युवतीहरु, बयस्क, जेष्ठ नागरीक, सम्बन्ध बिच्छेद भएका, समाजबाट टाढै वा एक्लै बस्न चाहानेहरु र केहि ब्यवसायिहरुले यसको जोखिममा भएको देखिन्छ । पारिवारीक जैविक कारकलाई हेर्दा परिवारमा आत्महत्याको ईतिहांस भएका ब्यक्ति, बाल्य अवस्थामा दुव्यबहार वा वेवास्ता गरिका ब्यक्तिहरु सेरोटोरीन हर्मोनको कमिको कारण पनि त्यस्तो जोखिम रहेको छ । त्यस्तै कडा र दिर्घ रोग साथै छारेरोग भएका ब्यक्तिहरु पनि यस्को जोखिममा भएको देखिन्छ । त्यस्तै आशा बिहिनता, आवेगपन र समस्या समाधानको सिपको कमि जस्ता मनोवैज्ञानिक कारण साथै सामाजिक क्षति र बिखण्डन, कमजोर आर्थिक अवस्था, बाल्यकालको बिपत्ती, द्धन्द्ध तथा आर्थिक समस्या जस्ता सामाजिक कारणले पनि आत्महत्यालाई बढावा दिईरहेको अवस्था छ ।
हाम्रो समाजमा अझै पनि आत्महत्यालाई मानसिक कारणले गर्दा हुन्छ भन्ने कुरालाई मान्न सकिराखेको छैन अझ पनि गरिबि, असफलता, बिछोड जस्ता कुरा नै आत्महत्यको प्रमुख कारणको रुपमा लिने गरेको पाईएको छ । त्यसो भए धनि ब्यक्तिहरुले आत्महत्या गरेका छैनन् त ? परिक्षामा असफलतालाई कारण बनाउने हो भने नेपालको शिक्षा प्रणालीमा अपबाद बाहेक झण्डै ४० प्रतिसत भन्दा बढि ब्यक्ति असफल हुन्छन् त्यसो त सबैले आत्महत्या गर्नुपर्ने त ? यस बाट हामि के निक्र्यौलमा पुग्न सक्छौं भन्दा आत्महत्याको पछाडी गम्भिर कारण हुन्छ र त्यो प्रत्यक्ष रुपमा मानसिक स्वास्थ्यसंग सम्बन्धित हुन्छ ।
अझै पनि हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्यप्रति बिभिन्न किसिमका भ्रमहरु बिद्यमान छन् । भनिन्छ दृढ संकल्प भएका व्यक्तिहरुलाई आत्महत्याबाट कसै गरी पनि बचाउन सकिन्न । तर यथार्थ के हो भने उचित ध्यान पुर्याएर उपचार तथा मनोविमर्श प्रदान गरेमा अधिकांश आत्महत्या रोक्न सकिन्छ । त्यस्तै व्यक्तिहरु विना संकेत आत्महत्या गर्दछन् । तर यो भ्रम हो बास्तबिकता के हो भने धेरैजसो आत्महत्याबाट मृत्यु भएका व्यक्तिहरुले आत्महत्याको कुरा गर्ने वा स्पष्ट संकेत गर्ने गर्दछन् । आत्महत्याका प्रयास गरेका व्यक्तिहरुको उद्धार भएपछि आत्महत्याको खतरा टर्दछ भनेको जुन सामाजिक धारणा छ त्यो गलत हो वास्तबिकता के हो भने समस्याको वास्तविक पहिचान तथा उपयुत्त सहयोगको अभाव भएमा भविष्यमा पनि आत्महत्याको खतरा रहने गर्दछ ।
त्यस्तै अर्को गलत धारणा के छ भने आत्महत्याको कुरा गर्ने व्याक्तिहरुले आत्महत्या गर्दैनन् भन्छन् अझै स्थानीय चलनचल्तीको वाक्यमा भन्नुपर्दा भुक्ने कुकुरले टोक्दैन भन्ने युक्ति छ वास्तविकता के हो भने प्रत्येक १० जना मध्ये ८ जनाले आत्महत्या पूर्व आत्महत्याको आशयका बारेमा कुरा गर्ने गर्दछन् ।
यस्ता वैज्ञानिक तथ्याङ्कहरुलाई हेर्दा आत्महत्या त रोक्न सकिने रहेछ । आत्महत्या प्रतिको भ्रम र तथ्यलाई सवै तह र तप्कासम्म पु-याएर चेतनाको स्तरलाई जगाउने गरि चेतनाका कार्यक्रमहरु बिद्यालय तथा समुदाय स्तरमा चलाउनुपर्ने खांचो देखिएको छ । यसप्रति सचेत भएर मानसिक अस्पताल पाटनले शुल्क नलाग्ने फोन नं ११६६ मार्फत् सेवा प्रदा नगरिरहेको अवस्था छ साथै त्रिभूवन विश्व विश्वबिद्यालय शिक्षण अस्पताले पनि १६६००१२१६०० सम्पर्क नंबर मार्फत् सेवा प्रदान गरिरहेको छ। नेपाल सरकारले सम्बन्धित मातहतका निकायहरु मार्फत् सेप्टेम्बर १० अर्थात् विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवशको अवसरमा आत्महत्या रोकथाम सम्बन्धि चेतना जगाउन निर्देशन दिएको अवस्था छ ।
मकवानपूर जिल्ला पनि आत्महत्याको जोखिमबाट अछुतो छैन भन्ने कुरा हामी सबैले स्वीकारी सकेको अवस्था हो । यस कुरालाई मध्यनजर गरि प्रदेश, पालिकाहरु तथा वडाहरुले चालू आर्थिक बर्षमा आत्महत्या रोकथामकै बिषयमा भनेर बजेट बिनियोजन गरेको अवस्था छ । यस्ता बिनियोनित बजेटलाई प्रभावकारी रुपमा परिचालन गरी समुदाय स्तरसम्म पुर्याउन सकेमा आत्महत्या रोकथाममा एउटा क्रान्तिकारी छलाङ्ग मार्न सक्ने कुरामा बिश्वस्त हुन सकिन्छ । फेरी पनि मैले मेरो ठुलो बुवाबाट अर्को आत्महत्याको घटना सुन्नु पर्ने दिन आउंदैन भन्ने आशा गरको छु ।
लामा कोशिश संस्था मकवानपूर पैरवी अधिकृत हुन् ।
मकवानपुर । मन्टेश्वरीमा अक्षर सिक्दै गरेका हेटौंडा २ का ४ वर्षिय रईश इटेनीलाई साथीसँग खेल्ने क्रममा आँखामा संक्रमण स-यो, आँखा एक्कसी रातो भयो । छोराको आँखा पाक्यो क्यारे भनेर भेउ पाउन नभ्याउँदै आमा प्रतिक्षा न्यौपानेलाई पनि संक्रमण भयो ।
दुबैलेसँगै आँखा जँचाए । एकसाताको अन्तरालपछि अहिले उनीहरुलाई निको हुँदैछ । “बाबुलाई सञ्चो भयो, बरु म नै अझैपुर्ण रुपमा कम्प्युटरतिर हेर्न सकिरहेको छैन” प्रतिक्षाले भनिन् । आँखाको कारण आफ्नो दैनिकीमा धेरै समस्या भएको उनले सुनाइन् । आँखा पाक्दा मलाई त ज्वरो नै आयो, बरु बाबुलाई अरु केही भएन” उनले भनिन् । करिब १० दिनको कष्टकर समय सम्झदै उनले भनिन् “आफ्नो तर्फबाट सुरक्षित व्यवहार अपनाउनु सबैलाई सल्लाह दिन्छु ।”
गर्मी सुरु भएसँगै सर्वसाधरणलाई एकातिर डेङ्गीको संक्रमणले तर्साइरहेको छ । अर्को तिर पछिल्लो २ सातायता मकवानपुरको हेटौंडामा आँखा पाक्ने संक्रमणका बिरामी ह्वात्तै बढेका छन् । हेटौंडा स्थित सामुदायिक आँखा अस्पतालमा बिगतमा नियमित ३ सयजनाको हाराहारीमा बिरामी जाँचको लागि आउने गरेकोमा आइतबार एकै दिन ७ सयभन्दा बडी बिरामी अस्पताल आएका छन् । ७ वटा टोकन तानिएपछि अस्पतालले टोकन नै बन्द गरेको छ ।
“हाम्रो इतिहासमै सबैभन्दा बढी टोकन तानियो आज, उपचार गर्न नभ्याइने गरी टोकन मात्रै दिएर भएन अनि टोकन बन्द गर्यौ” अस्पतालका कार्यक्रम संयोजक सुशील सिंहले भने । ७ सय टोकन तानिएपछि अकस्मात बैठक बसेर टोकन रोकिएको र नियमित उपचारमा आउने बिरामीलाई केही दिन नआउन सूचना टाँस गरिएको उनले बताए ।
बिरामीको चाप अत्यधिक भएपछि अस्पतालले सूचना टाँसेर अन्य बिरामीलाई एक वा दुई सातापछि मात्रै आउन र आँखा पाकेको समस्या भएको जाँचको सहयोग गरिदिन आग्रह गरेको छ । “अन्य समस्या भएका बिरामीहरुलाई नै फेरी आँखा पाक्ने संक्रमण सर्ने डर हुन्छ, त्यसैले पनि उहाँहरुले मिलेसम्म यो अवधिभर अत्यवश्यक छैन भने नआउँदा हुन्छ” कार्यक्रम संयोजक सिंहले भने । संक्रमण हुनेहरुमा बढी बिद्यालय जाने उमेर समूहका बालबालिका रहेको छन् ।
पछिल्लो २ सातामा मात्रै हेटौंडाको सामुदायिक आँखा अस्पतालबाट २ हजारबढीले सेवा लिएको उनले बताए । “दैनिक जसो बिरामीको चाप बढ्दो अवस्थामा छ,” उनले भने “यही रफ्तामा बिरामी बढेभने ३/४ दिनमा औषधि सकिने संभावना छ ।” वीरगंजको आँखा अस्पतालले औषधि सकिएकोले आफूहरुसँग माग गरेको सिंहले बताए । आफूहरुसँग नै पर्याप्त मौजदात नभएको उनले बताए । पर्सा जिल्लाको वीरजंगमा रहेको आँखा अस्पतालमा औषधि अभाव भएपछि यहाँ बिरामीको चाप झनै बढ्ने गरेको बिगतको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।
के हो आँखा पाक्ने समस्या ?
मौसम परिवर्तनसँगै अहिले धेरैमा आँखा रातो हुने समस्या देखा परेको छ । कतियय विद्यालयहरुका सबैजसो बालबालिका, शिक्षक, अफिसका कर्मचारी, बैंक तथा वितिय संस्थामा काम गर्ने प्राय मानिसहरुमा पाइएको छ । विद्यालय, कलेजलगायत धेरै भिडभाड हुने ठाउँहरुमा यो रोग एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सजिलै सर्न सक्दछ । एक जनाबाट अर्कोमा सजिलै सर्ने भएकाले एकैपटक धेरैजनामा हुन सक्छ पुरै घरको सदस्यहरुमा पनि हुन सक्छ ।
हरेक वर्ष मौषम परिवर्तनको समयमा धेरैजसो वर्षायाममा यो रोग देखिने गर्दछ । वर्षायाममा यसको किटाणु सक्रिय हुने गर्दछ । व्याक्टेरिया, भाइरल र एलर्जी यो रोग हुने मुख्य कारणहरु हुन् ।
आँखा रातो हुनुको प्रमुख कारणमध्ये आँखा पाक्नु एक हो, जसलाई कन्जक्टिवाइटिस भनिन्छ । यदि कसैको आँखा पाकेमा वा रातो भएमा यो त सामान्य समस्या हो भनेर बस्नु हुँदैन । आँखा पाक्ने समस्या कुनै पनि उमेर समूहमा हुन सक्छ । एउटा वा दुवै आँखामा रोग देखिन सक्छ । आँखामा देखिने समस्या धेरै प्रकारका हुन्छन् । एलर्जिक जीवाणु (ब्याक्टेरिया) र भाइरसका कारण आँखामा समस्या देखिन्छ ।

जीवाणु कन्जक्टिवाइटिस एउटा आँखामा हुन्छ तर कहिलेकाँही दुवै आँखामा पनि एन सक्छ । आँखा पाक्दा आँखाबाट पिप जस्तो पदार्थ निस्किन्छ र बिहान उठ्दा आँखा खोल्न गाह्रो हुन सक्छ । परेली टाँसिएको अनुभव हुन्छ । यो समस्या अहिले जताततै देखिएको छ । आइरस कन्जक्टिवाइटिस एउटा आँखाबाट सुरु हुन्छ र सुरु अएकै केही दिनमा अर्को आँखालाई पनि असर गर्न सक्छ । आँखाबाट धेरै आँसु र पानी आउने, कानको अगाडिको भाग (प्रि–ओरिकुलर लिम्फ नोड) सुन्निने, एलर्जिक कन्जक्टिवाइटिसमा आँसु धेरै आउने र चिलाउने गर्छ । यो धेरै जस्तो मौसम परिवर्तनको समय वा धुलो धुवाँका कारण हुने गर्छ ।
आँखा पाक्ने समस्याको लक्षणहरु
एक्कासी एउटा आँखा अथवा दुवै आँखा रातो हुने, आँखा धेरै चिलाउने तथा आँखा टोसिने आँखाबाट बारम्बार पानी बगिरहने आँखामा कचेरा लाग्ने तथा टोसिने आँखाबाट आँसु बगिरहने आँखा सुन्निने आँखाले घाम तथा उज्यालो प्रकाशमा हेर्न नसक्ने तथा धमिलो देख्ने पनि हुनसक्छ ।
के गर्ने ?
आँखा स्वास्थ्य चिकित्सकहरुले आँखाको हेरचाहको लागि केही सुझाव दिएका छन् । साबुन पानीले राम्ररी हात धुनुपर्छ,
आँखा सफा राख्नुपर्छ, आँखाबाट निस्केको पिप जस्तो पदार्थ सफा कपास वा नरम कपडाले समय समयमा सफा गर्नुपर्छ र त्यसपछि राम्ररी साबुन पानीले हात धुनुपर्छ, फोहोर कपडा वा लगाइरहेको लुगा, सारीको आँचल वा हातले आँखा पुछ्नु हुँदैन,
दिनदिन लुगा र चलाएको रुमाल फेर्नुपर्छ आँखामा लगाउने शृंगारको प्रयोग गर्न बन्द गर्नुपर्छ, अरुको लुगा, रुमाल र आँखामा लगाउने निजी शृंगारको उपकरण एकापसमा प्रयोग गर्नु हुँदैन, आफूखुसी औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन र आँखा विशेषज्ञलाई देखाउनुपर्छ । आँखा बेस्सरी मिच्नु हुँदैन, यसो गर्दा कर्नियामा घाउ हुन सक्छ कहिलेकाहीँ आँखा पाक्ने मात्रै नभई अरु रोग जस्तैः युभेटिसले गर्दा पनि आँखा रातो हुन्छ जुन उचित समयमा उपचार नगरिएको आँखाको ज्योति गुम्ने खतरा पनि हुन्छ ।
सकेसम्मसँगै नसुत्ने भिड भाड हुने ठाउँहरुमा नजाने, आफू सुतेको सिरानीको खोल तन्ना हरेक दिन सफा गर्ने धुने, कालो चस्माको प्रयोग गर्ने ।
घरैमा पनि हेरचाह गर्न सकिन्छ
अस्पतालमा सबै प्रकारको बिरामीहरु जमघट हुन्छन, जसले गर्दा त्यही भिडमा एक अर्कामा संक्रमण सर्ने संभावना पनि रहन्छ । यसलाई सुरुमा लाग्दै नदिन र लागेपछि पनि केही हेरचाह घरैमा गर्न सकिने स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह छ ।
भाइरल कन्जंक्टिभाइटिस रोग घरमै स्याहार गरे १ देखि २ हप्तामा आफैँ निको हुन्छ । घरमा स्याहार गर्दा भने केही कुरामा विशेष ध्यान दिनु पर्छ
आँखा चिसोले तथा बरफले सेक्ने
सफा पानीले आँखा सफा गर्ने,
घर बाहिर जाँदा कालो चस्मा प्रयोग गर्ने,
संक्रिमित आँखालाई छोएपछि राम्ररी हात धुने,
संक्रमित आँखालाई नचलाउने,
स्कुल, कलेज जस्ता भीडभाडमा नजाने,
अरुले प्रयोग गरेको रुमाल, तौलिया प्रयोग नगर्ने,
आफू खुसी औषधिको प्रयोग नगर्ने, गाह्रो भएमा तुरुन्त स्वास्थ्यकर्मीको सम्पर्कमा जाने ।

बिद्यालयहरुबाट सूचना
यसैबीच आँखा पाक्ने समस्याले प्रकोपको रुप लिएपछि हेटौंडाका विद्यालयहरुले समेत अभिभावकहरुलाई सचेत रहन पत्रचार गरेका छन् । आँखा पाक्ने समस्याबाट बालबालिकाहरुलाई बचाउन विद्यालयहरुले पत्रचार गरेका हुन् । विद्यालयहरुमा अहिले पहिलो त्रैमासिक परिक्षा चलिहरेकोले बिद्यायहरु बन्द गर्न समय समेत नभएकोले रोकथाम र सचेतता अपनाउन आग्रह गरिएको हेटौंडा २ को बालजागृती बोर्डिङ स्कुलमा प्रिन्सिपल विनोद सुवेदीले बताए ।
आँखा पाक्ने समस्या भएका बाल–बालिकाहरूलाई अनिवार्य रूपमा चस्मा लगाएर मात्र विद्यालयमा पठाउन, घरमा कसैलाई यो समस्या देखिएमा सकेसम्म बाल–बालिकाहरूलाई संक्रमित व्यक्तिबाट टाढा राख्न, आफ्नो बालबालिका हरूलाई परीक्षामा आवश्यक सामग्री अनिवार्य रूपमा घरबाट नै पठाउने र साथी भाईसँग साटासाट नगर्न सुझाव दिन अनुरोध गरिएको सुवेदीले बताए ।
संक्रमित बाल–बालिकालाई अनिवार्य रूपमा स्यानीटाइजर लिएर पठाउन, बेला बेलामा प्रयोग गर्न प्रेरित गर्न, कुनै पनि सामान चलाई सकेपछि अनिवार्य रूपमा साबुन पानीले हात धुन लगाउन, सफा पानीले आँखा पखाल्न लगाउन बालबालिकाहरुलाई सिकाउने गरेको उनले बताए ।
मकवानपुर । पशु चौपायामा लाग्ने लम्पी स्किन रोग देशभर महामारीका रुपमा फैलिएको छ । प्रायः जिल्लामा फैलिइसकेको रोग नियन्त्रणका लागि स्थानीयदेखि संघीय सरकारले प्रयास गरिरहेता पनि समाधान हुन सकिरहेको छैन ।
देशभर साढे १० लाख पशु चौपायामा लम्पी स्किन संक्रमण हुँदा ४० हजारको मृत्यु भएको तथ्याङ्क छ । सुदूरपश्चिम, कोशी, बागमती, कर्णालीमा संक्रमितको संख्या बढ्दो छ ।
बागमती प्रदेशका जिल्लाहरुमा यो रोग झन् झन फैंलदो छ । तथ्यांकअनुसार बागमतीमा कुल १ लाख ३९ हजार ८ सय ३८ पशुमा संक्रमण पुष्टि भएकाेमा हालसम्म बागमतीमा ९७ हजार ३ सय ५१ मा खोप लगाइएको छ ।
रोग नियन्त्रणका लागि गत आर्थिक बर्षबाटै खोप लगाउन सुरू गरिएको प्रदेशमा चालु आवमा पनि खोप कार्यक्रमले निरन्तरता पाएको छ । प्रदेशका जिल्लाहरुमा प्रति जिल्ला ५ देखि ७ लाख बजेट बागमती सरकारले रोग नियन्त्रणका लागि छुट्याएको छ । साउनबाटै खोप अभियान सप्ताह व्यापीरुपमा खोप कार्यक्रम सुरू हुने प्रदेशको कृषि मन्त्रालयले जनाइएको छ ।
‘पहिले बजेटको कारण अलि समस्या थियो,अब त्यो छैन,बजेट नै विनियोजन भैसकेको छ,’ बागमती प्रदेश कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालय पशु विकास अधिकृत निशान्त शर्माले भने ।
मकवानपुरमा ६ हजार डोज खोप लगाइदै
मकवानपुर जिल्लामा लम्पी स्किन रोगको बिरुद्ध ६ हजार डोज खोप लगाईने भएको छ । जिल्लाको १० वटै पालिकामा ६ सयका दरले खोप लगाउन लागिएको हो । भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशुसेवा विज्ञ केन्द्र मकवानपुरले जिल्लाका सबै स्थानीय तहमा लम्पी स्किन विरुद्धको खोप अभियानकै रुपमा संचालन गर्न लागेको हो ।
कृषि मन्त्रालयको कार्यक्रम अनुसार लम्पी स्किन सङ्क्रमण रोक्न सबै पालिकामा खोप कार्यक्रम संचालन गर्न लागिएको भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशुसेवा विज्ञ केन्द्र मकवानपुरले जनाएको छ । पशुचौपायमा देखिएको लम्पी स्किन रोग नियन्त्रणका लागि यही साउन २५ गतेदेखि ३१ गतेसम्म साताव्यापी रुपमा खोप अभियान सञ्चालन गर्न लागिएको केन्द्र प्रमुख डाक्टर बज्र किशोर ठाकुरले जानकारी दिए ।
भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु सेवा विज्ञ केन्द्र मकवानपुरबाट सप्ताहव्यापी लम्पी रोग नियन्त्रण अभियानका लागि १० वटै पालिकामा स्थानीय तहका पशुसेवा शाखा प्रमुखलाई फोकल पर्सन तोकिने भएको छ ।
दुधको उत्पादन ८० प्रतिशत घट्यो
गाईभैसीमा लाग्ने लम्पी स्किन राेगका कारण गत आवमा मकवानपुर जिल्लामा ८० प्रतिशत दुधकाे उत्पादन घटेकाे छ । मकवानपुरमा दुध उत्पादन ५१ हजार २ सय ८८ मेट्रिक टन हुने गरेकाेमा लम्पी स्कीन राेगकाे कारण ८० प्रतिशत घटेकाे हाे ।
लम्पी स्किन महामारीकै रुपमा फैलिएपछि रोग निवारणका लागि सरकारी तहबाट खोप अभियानलाई तीव्रता दिएतापनि पशुहरुमा संक्रमण र मर्ने दर भने नियन्त्रण भएको छैन । यसले गर्दा पशुपालक किसानहरु अत्यधिक मारमा परेका छन् ।मकवानपुर जिल्लामा हालसम्म २ सय ७४ गाई लम्पी स्किनकाे कारण मृत्यु भएको बागमती प्रदेश कृषि तथा पशुपन्छी मन्त्रालयले जनाएकाे छ । संघीय सरकारले राहतकाे कार्यक्रम घाेषणा गरिने बताइ रहँदा पीडित किसानका लागि राहत कार्यक्रम भने हालसम्म पुग्न सकेकाे छैन ।
खोप संक्रमणको दर कम गर्न प्रभावित तथा जोखिममा रहेका पशुहरु समेत गरि १९ हजार ४ सय पशु चौपायमा खोप लगाएको छ । खाेप संक्रमित पशुहरुमा भने लगाउन नमिल्ने बताइएकाे छ । गत आर्थिक बर्षमा राहत वितरणको लागि वागमती प्रदेश सरकारले १ करोड ४७ लाख रुपैया विनियोजन गरेकोमा यस आवका लागि ५ करोड रकम विनियोजन गरेको मन्त्रालयले बताएको छ ।
प्रदेश सरकारको १३ जिल्लाका लागि ८ वटा आकस्मिक रोग नियन्त्रण कार्यक्रम अन्तर्गत विज्ञ केन्द्रमार्फत संचालन हुने खोप अभियानको लागि ६५ लाख रकम विनियोजन गरेकाे छ । मकवानपुर जिल्लाको लागि ९ लाख ७५ हजार रकम विनियोजन भएको छ । लम्पि स्किनको खोप रोगबाट बचाउनका लागि मात्र लगाइने र १ डोज लगाउने भनिएतापनि यस्को पनि बुस्टर डोज लगाउनुपर्ने किसानहरुको माग रहेको मन्त्रालयले जानकारी दिएकाे छ ।
मकवानपुरकाे हेटौडा उपमहानगरपालिकामा भने ५ हजार ६ सय पशुलाई गत आवमा खाेप लगाइएककाे हेटौडा उपमहानगरपालिका कृषी तथा पशुपन्छी शाखा प्रमुख गंगा कुमारी चौलागाईले बताइन् । उपमहानगरपालिकाकाे विनियाेजित बजेट १५ लाखकाे बजेटबाट लम्पि स्किन खाेप लगाइएकाेमा यस बर्ष १२ हजार पशुमा खाेप लगाउने लक्ष्य रहेकाे चौलागाईले जानकारी दिइन् ।
बागमती प्रदेशमा साढे ४ हजार पशु चौपाया मरे
यसैगरी बागमती प्रदेशमा ‘लम्पी स्किन’ रोगका कारण करिब साढे चार हजारभन्दा बढी पशु चौपाया मरेका छन् । बागमती प्रदेशका विभिन्न जिल्लाहरुमा गत २०७९ पुसदेखि २०८० साउन दोस्रो सातासम्म ४ हजार ६ सय १८ पशु मरेकाे मन्त्रालयकाे तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
प्रदेशमा लम्पी स्किन रोगका कारण १ लाख ५३ हजार नौ सय ५ पशुहरु प्रभावित भएका छन् । मन्त्रालयकाे तथ्यांकअनुसार प्रदेशकाे १३ जिल्लामध्ये सबैभन्दा बढी काभ्रेपलाञ्चोकमा पशु मरेका छन् ।
काभ्रेमा लम्पी स्किनका कारण ५ सय ८१ वटा गाई र गोरु मरेका छन् । सिन्धुलीमा ६ सय ५०, धादिङमा ५ सय १३, मकवानपुरमा ४ सय ४६, नुवाकोटमा ४ सय ११, सिन्धुपाल्चोकमा ३ सय ६०, काठमाडौँमा ३ सय ५७, भक्तपुरमा २ सय ९३, चितवनमा २ सय ४२, रामेछापमा २ सय २९, दोलखामा १ सय ७४, रसुवामा १ सय ७३ र ललितपुरमा ८९ पशु मरेका छन् ।
बागमती प्रदेशमै पहिलो पटक मकवानपुरगढीमा लम्की स्किन
बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा पहिला यो रोग २०७९ पुसमा मकवानपुरगढी गाउँपालिकामा देखा परेकाे थियाे । भेटेरिनरी अस्पताल तथा पशु सेवा बिज्ञ केन्द्रहरुका अनुसार यो रोग मकवानपुरपछि माघमा सिन्धुली, चैतमा दोलखा, काभ्रेपलाञ्चोक, नुवाकोट र बैशाखमा काठमाडौँ, भक्तपुर, ललितपुर, धादिङ, रामेछाप, चितवन र सिन्धुपाल्चोकमा फैलिएको थियो ।
रोग फैलँदै गएपछि रोग विरुद्धको खोप लगाउने कामलाई पनि तीव्र पारिएको छ । रोग नियन्त्रणका लागि संक्रमित नभइसकेका १ लाख १७ हजार ९ सय ५ वटा पशुमा खोप लगाइसकिएको मन्त्रालयले जनाएको छ । हालसम्म १ लाख १५ हजार ६ सय ९७ गाई र ५ हजार १ सय ८ भैंसीलाई खोप लगाइसकिएको हो ।
माेरङबाट सुरु भएकाे राेग पुग्याे देशैभर
नेपालमा वि.सं २०७७ साल असार महिनाको अन्तिम सातातिर मोरङ जिल्लामा केही गाईमा लम्पी स्किनसँग मिल्दो लक्षणहरु देखापरेपछि थियाे । माेरङमा लक्षणसहित देखा परेपछि पशु सेवा विभागले आवश्यक नमुना संकलन गरी परीक्षण गर्दा नेपालमा २०७७ साल श्रावण महिनाको ११ गते यो रोग नेपालमा पहिलो पटक पुष्टि भएको थियाे । विश्व पशु स्वास्थ्य संगठनले पनि नेपाल लम्पी स्किन रोग देखापरेको प्रमाणित गरेकाे थियाे ।
रोगी पशु र लामखुट्टेबाट समेत सर्ने यो रोग नेपालमा रोगी पशु भित्रिएर फैलिएको अनुमान छ । रोग फैलिँदै जानुमा सीमा नाकाका पशु क्वारेन्टाइन कार्यालयको हेलचेक्रयाइँलाई पनि एउटा कारण मानिएको छ ।
कसरी फैलन्छ लम्पी स्किन, नियन्त्रणकाे उपाय के ?
यो रोग झिँगा, लामखुट्टे र किर्नाले टोकेमा वा दानापानी, चरन क्षेत्र र पशुको आपसमा संसर्गका माध्यमबाट फैलिन्छ। यो रोग लाग्दा पशुका खुट्टाका जोर्नी फुल्ने, ज्वरो आउने, शरीरको छालामा फोका उठ्ने, र्याल र सिँगान काढ्ने, गर्भिणी पशु तुहिने, बाँझोपनको समस्या र दुहुनो गाईले दूध कम दिने जस्ता समस्या देखापर्छ।
रोग नियन्त्रण गर्न किसानले भुसुना, किरा र लामखुट्टे नियन्त्रणका लागि गोठको सरसफाइ, भकारो (पर्सो) व्यवस्थापन र चरन क्षेत्रको ख्याल गर्नुपर्ने हुन्छ। यो रोग लागिसकेपछि पशुचौपायालाई कम्तीमा २१ दिन क्वारेन्टाइनमा राख्नुपर्ने बताइएको छ। पशुचौपायामा यो रोग फैलिएको बारे पशु सेवा विज्ञ केन्द्रले प्रदेश सरकारलाई पनि जानकारी गराइसकेको जनाएको छ।
मकवानपुर ।बागमती प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयका सचिब भीष्मकुमार भूसालले अपाङ्गता भएकाहरूको संघर्षमा आफ्नो सधै साथ रहने बताएका छन् ।
अपाङ्गता भएकाहरूको पहिचानलाई स्वीकार गरेर पहुँच विस्तारमा ध्यान दिनु पर्ने भूसालले बताएका हुन ।
अपाङ्गता भएका व्यक्तिद्वारा सञ्चालित संस्थाको सदस्यका लागि स्वास्थ पुनस्थापन समबन्धी क्षमता अभिवृद्धि कार्यक्रममा भूसालले यस्तो बताइएका हुन् ।
कार्यक्रममा स्वास्थ्य निर्देशनालय बागमती प्रदेशका निर्देशक महेश्वरमान श्रेष्ठले अपाङ्ग भएकाहरूको नियमित स्वास्थ उपचारका सवालमा निर्देशनालयले सेवा प्रदान गर्दै आएको बताए ।
दुई दिनसम्म चल्ने कार्यक्रमको उद्घाटनको क्रममा मानवअधिकार आयोग बागमती प्रदेशका प्रमुख यज्ञ अधिकारीले व्यक्तिको सम्मानपुर्वक बाँच्न पाउने अधिकारको उपभोगमा सबैले ध्यान दिनुपर्ने बताए । मानवलाई कुनै जात, वर्ग भाषा धर्म शारिरीक अवस्थाको आधारमा विभेद गर्न र लान्छना लगाउन नपाइने अधिकारीले बताए । चालू आर्थिक बर्षको लागि सरकारले नीति कार्यक्रममा मानवधिकारको विषय समेटीएको पाइएको उनले बताए ।
राष्ट्रिय अपाङ्ग महासंघ बागमती प्रदेश अध्यक्ष अश्विन लम्सालको अध्यक्षतामा कार्यक्रम भएको थियो । अपाङ्गताको सवालमा बहस र पैरवी जारी राखिएको तर,अझै ग्रामिण भेगमा यसबारे समस्या रहेको लम्सालले बताए ।
अपाङ्गता सहायता सामग्री स्वस्थ्यको अत्यावश्यक औषधिको रूपमा राखेर प्रदान गरिनु पर्ने लम्सालले बताए ।
अपाङ्गता सरकारको प्राथामिकतामा नपरेकोमा गुनासो गर्दै उनले भने ” यो क्षेत्रको बजेट घटाउदै लागिएको छ, किन यस्तो भयो त ?”
कार्यक्रममा स्वास्थ्य निर्देशनालयका सतिश बिष्ट, अपाङ्गता भएका विभिन्न संघ संस्थाका प्रतिनिधिहरूको सहभागीता रहेको थियो ।
कार्यक्रममा अश्विन लम्साल, सन्दीप बिक, सीता मल्ल, सुप्रभा अर्याल, पर्वतराज बिष्टलगायतले सहजीकरण गर्नेछन् ।