मकवानपुर । शनिबार नेपाल उद्योग बाणिज्य माहासंघका केन्द्रीय सदस्य तथा कृषि उद्यम केन्द्रका सभापति अरुणराज सुमार्गीले फार्मको बिक्रीकेन्द्रको उद्घाटन गरे सँगै हेटौंडा ११ नवलपुरमा रहेको हेटौंडा भिलेज कृषी फार्मले हेटौंडा बजारमा बिक्रीकेन्द्र सुरु गरेको छ ।
उद्घाटनका क्रममा सुमार्गीले राज्यले कृषि उद्यम केन्द्रको विभिन्न कुरामात्र गरेको तर व्यवहारमा लागू गर्न नसकिरहेको अवस्थामा हेटौंडा भिलेज कृषी फार्मले उपभोक्ताको हितमा हुनेगरी अफैले उत्पादन गरेको चिज सिधै उपभोक्तासामु पु¥याउने काम गरेको बताए । आफ्नै फार्ममा उत्पादन गरिएका कुखुराहरुको मासु सिधै उपभोक्ता सामु पु¥याउने उदेश्यले सस्तो दरमा बिक्रीकेन्द्रको स्थापना गरिएको हेटौंडा भिलेज कृषी फार्मका सन्चालक राजु लामिछाने बताए ।
सञ्चालक लामिछानेका अनुसार आफ्नो मात्र हैन साच्चै आफ्नो फार्म, लोकल मात्र हैन साक्चिकै लोकल’ भन्ने नाराका साथ उपभोक्तालाई सुलभ मुल्यमै अर्गानिक मासु दिनेगरी बिक्रीकेन्द्र सुरु गरिएको हो । हेटौंडाको मकवानपुर क्याम्पस अगाडी रहेको बिक्रीकेन्द्रमा टर्की, लोकल कुखुरा, लोकल खसी, कडकनाथ, लोटन, ब्रोइलर लगायतका मासु सस्तो मुल्यमा उपलब्ध हुने हेटौंडा भिलेज कृषि फार्मले जनाएको छ ।
उत्पादन गर्ने किसानलाई कम मूल्य तिरी उपभोक्तालाई बढी मुल्य त्यसैमा पनि अस्वस्थकर मासु खान बाध्य भैरहेको अवस्थामा आफुले सोझै फार्मबाट उपभोक्ता सामु सुलभ मुल्यमै स्वस्थ्यकर मासु उपलब्ध गराउने कोसिस गरेको लामिछानेले बताए । हेटौंडाका विभिन्न स्थानमा बिक्रीकक्षको सेवा बिस्तार गर्दै लाने उनले बताए ।
मकवानपुर / नेपाल बंगलादेश बैंक, आर एण्ड डी इनोभेटिभ सोलुसन प्रालि मकवानपुर र मकवानपुर गढी गाँउपालिका सहकारी समान्वय समितिको सहकार्यमा किसान कृषि लोन कार्डको योजना सुरु भएको छ ।
मकवानपुरगढीका साना किसानलाई पशुपन्छी पालन तथा कृषि उद्यम गर्न वित्तीय, प्रावधिक, बजार व्यवस्थापनलगायत कार्यमा सहजीकरण तथा समन्वय गर्न सहयोग गर्ने उद्देश्यले लोन कार्ड सुरु गरिएको बैंकले जनाएको छ ।
नेपाल बंगलादेश बैंकका नायब प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुरेन्द्र भूषण श्रेष्ठ र सहायक महाप्रबन्धक सलोनिका सिंह, आर एण्ड डी इनोभेटिभ सोलुसन प्रालिका सुनिता न्हेम्हाफुकी, मकवानपुरगढी गाँउपालिकाका अध्यक्ष विदुर हुमागाईं र मकवानपुरगढी गाउँपालिका सहकारी समन्वय समितिका सह संयोजक कल्पना श्रेष्ठले उक्त चौपक्षीय सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेका छन् ।
साना लगानी ठुला खुसीको आधार
Tags: No Comments
सन्दर्भ १,
कोरोनाको त्रासमा लामो समय घरैमा बसेका बालबालिकाहरु अब विद्यालय जान थालेका छन् । तर, कोरोनाको त्रास मनबाट हटेको छैन । मनबाट मात्रै हैन, कोरोनाको संक्रमण कम भएको पनि छैन । दिनहुँ संक्रमित हुने क्रम जारी छ । सिङ्गाे शैक्षिक सत्र नै घरमा बसेर सकिने अवस्था आएपछि सिकाइ प्रक्रिया नियमित गर्न थालिएको छ ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ स्थित बुद्धधर्म निम्न माध्यमिक विद्यालयमा पठनपाठन सुरु भएपछि ग्रामिण भेगका बालिबालिका विद्यालय आउन थालेका छन् । तर विद्यालय आउने दैनिकी समय अनुसार फेरिएको छ । अचेल सदाझैं विद्यार्थीहरु सरासर कक्ष कोठामा जाँदैनन्, आपसमा भेटिएपछि झ्याम्मिन र खेल्न पनि पाउँदैनन् । कलिलो मानलपटलमा भौतिक दुरीलाई ध्यान दिनुपर्ने बाध्याता छ, उनीहरुलाई आदत पनि पर्दै छ । व्यक्तिगत सरसफाइमा उनीहरु विस्तारै अभ्यस्त हुँदै छन् । विद्यालय परिसरमा पसेपछि सबैभन्दा पहिलो उनीहरु हात धुने स्थानमा पुग्छन् । हातले धारा खोलिरहनु पनि पर्दैन । यस्सो गोडाले थिच्यो धारा खोलिन्छ । धाराहरु बालमैत्री छन् । धारासँगै साबुन र ह्याण्ड वासि· लिक्वुड राखिएको छ । पालैपालो हात धुन्छन् र कक्षा प्रवेश गर्छन् उनीहरु, कक्षामा भौतिक दुरी कामय गरेर बस्छन् ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ को शारदा माध्यमिक विद्यालय, वडा न. २ हेमकर्ण आधारभुत विद्यालय, वडा नम्बर ४ को मनकामना आधारभुत विद्यालयका बालबालिकाहरुको पनि यसैगरी सुरु हुन्छ विद्यालय समय । जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका स्थित युवा वर्ष गंगा निमावि, राष्ट्रिय रोटरी मावि र ब्रह्मकालि निमाविमा हाल धुने स्थानको व्यवस्था यसैगरी गरिएको छ ।
‘सामान्य सरसफाइको कुरा त पहिले पनि सिकाउने गरेका थियौ, कोरोनापछि हात धुनेलगायतको स्वास्थ्य सरसफाइको कुरो पहिलो प्राथमिकतामा पारेर सिकाउने गरेका छौं’ बुद्धधर्म माविका प्रध्यानाध्यापक यादवप्रसाद अधिकारीले भने । शिक्षा सिक्ने थलोबाट नै सरसफाइको कुरालाई सबैभन्दा पहिलो प्राथमिकतामा राखेपछि विद्यार्थीमात्रै हैन घरघरका अभिभावकहरुलाई पनि सन्देश पु-याउन सहज भएको छ ।
विद्यालय स्वास्थ्य सुरक्षाबारे उच्च सतकर्ता अपनाएका विद्यार्थीहरुले घरमा पनि आफ्ना साना साना भाई बहिनीहरुलाई यो सिप सिकाउने गरेको पाइएको छ । कोरोनापछि समस्याको समाधान खोज्दै निश्चित मापदण्ड अपनाएर खोलिएका स्कुलहरुमा स्वास्थ्य सुरक्षार्थ सहयोगी बनेको छ सिमित सामाजिक संस्था । विद्यालयमा स्वास्थ्य सुरक्षाको अभियानमा सघाउँदै मकवानपुरगढी र मनहरी गाउँपालिकामा राली इन्टरनेशलको आर्थिक सहयोगमा सामाजिक संस्था राडो नेपालले विद्यालयमा हात धुने स्थान राखिदिएपछि गाढी गाउँपालिकामा मात्रै १ हजार १ सय ६३ विद्यार्थी तथा ६२ जना शिक्षकहरु प्रत्यक्ष लाभान्वित भएका छन् । दुबै स्थानीय तहमा १ लाख १० हजारको दरले हात धुने स्थानको व्यवस्था गरिएको संस्थाका कार्यक्रम संयोजक विष्णु धितालले बताए ।
सन्दर्भः २,
मकवानपुर जिल्ला मकवानपुरगढी गाउँपालिका –१ कि सृजना थिङ कोरोनाको कारण तनावमा थिइन् । कारण थियो आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था । गर्भवति अवस्थाकी उनी नियमित स्वास्थ्य जाँचको लागि अस्पताल जान चाहन्थिन् तर डर थियो कोभिड संक्रमण हुने । सामान्य स्वास्थ्य जाँच बारे जानकारी पाएकी उनलाई गर्भावस्थामा खानु पर्ने पौष्टिक आहारको बारेमा जानकारी नभएको
बाउँछिन् । गर्भमा बच्चा रहेको २८ हप्तापछि कोरोनाको संक्रमणको जोखिम बढी हुनेभन्ने थाहा पाएकी उनलाई यसकुराले तनाव दिन्थ्यो ।
तर तनाव लिएरमात्रै हुन्न, आफ्नोतर्फबाट सुरक्षाको उपाय अपनाउनु पनि जरुरी छ । सुरक्षित हुनको लागि नियमित सरसरफाइसँगै खानपानमा ध्यान दिएको उनले बताइन् । रोजगार खोसिएपनि आफ्नो सिपको सदुपयोग गर्दै र भएको जग्गामा मेहनत गरेर स्वरोगार बन्दै स्वस्थ भएर बाँच्ने कोशिसमा लागेको उनले बताइन् । आफ्नो बगैचामा उत्पादन भएको तरकारी तथा फलफुलले आफ्नो स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ भने, सिमित पैसाको लागि जागिर मात्रै किन भन्ने धारणाको विकास भएको उनले बताइन् ।
गर्भावस्थाकी सपना भम्जन (मकवानपुरगढी–१) ले पनि आफ्नो स्वास्थ्यवस्थालाई ख्याल गरेर अपनाउनु पर्ने सुरक्षित व्यवहारबारे जानकारी हासिल गरेकी छन् । तत्काललाई केही पौष्टिक आहार संस्थालहरुले दिए पनि हामीले यस्ता पोषण सधैं खानु पर्छ र यसको लागि आफैं उत्पादनमा लाग्नु पर्छ भनेर काम सुरु गरेको उनले बताइन् ।
कोभिड –१९ बाट प्रभावित भएर आय आर्जनमा परेको नकारात्मक असरले गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरुमा पोषिलो खाना खाने सन्देश सहित गाउँपालिकाको विकट वडाहरु १ र ८ मा रहेका सबै
सुत्केरी तथा गर्भवतिहरुलाई पोषण किट वितरण गरिएको राडो नेपालका कार्यवाह अध्यक्ष रामजी सापकोटाले बताए । यि दुई वडाका १ सय ३० घर परिवारलाई पोषण किट वितरण गरिएको फिल्ड अफिसर रोशन खनालले बताए ।
‘पहिलो धेरै कुराहरु थाहा थिएन, आफ्नो स्वास्थ्य संझेर, कोरोनाको कारणले पनि तनाव त हुन्थ्यो नै स्वास्थ्य सन्देश पाएपछि आफूलाई सहज बनाएँ’ उनले भनिन् । राडोले वितरण गरेको स्वास्थ्य सन्देशबाट आफूले बच्चालाई नियममित स्तनपान, आमा र शिशुको खोप,गर्भावास्थासँग जोडिएका भ्रम तथा झुटहरु, नियमित खानुपर्ने पौष्टिक आहार, देखापर्न सक्ने खतराको लक्ष्यणहरु जस्ता सन्देश समावेश भएको सामग्री राम्ररी अध्ययान गरेको उनले बताइन् ।
सन्दर्भः ३,
मकवानपुर गढी–३ का ६५ वर्षीय गुणनीधी दाहाल आधुनिक औजारको सहायताले फर्निचर व्यवसाय चलाइरहेका छन् । परम्परागत औजारको सहायताले फर्निचर निर्माण गर्दै आएका उनी अब आधुनिक हतियारको सहायताले सहज तरिकाले काम गर्न पाउँदा खुसी छन् । स्वरोजगार बन्नको लागि बीउँपूजि स्वरुप उनलाई राडो नेपालमार्फत २५ हजार बराबरको आधुनिक सामग्री सहयोता प्राप्त भएपछि ढल्कदो उमेरमा काममा सहजता महसुस गर्ने भएका हुन् । ‘बुहारी
(तुलसा) पनि मेरो काममा सघाउँछिन, उनैको नाममा यि औजार सहयोग प्राप्त भएको हो’ उनले भने ।
स्वरोगार बन्नको लागि हौसला मिलेको छ गढी ३ कै युवा नवराज अर्याललाई । गाई फार्म सञ्चालन गर्दै आएका उनले भिरालो जग्गामा तरकारी खेति गर्ने मनासाय बनाए । तर पानीको समस्या देखियो । ३ सय मिटर तल खोल्साको पानी माथि तानेर जम्मा गर्दै भिरालो जग्गा रसिलो बनाएर तरकारी फलाउने उनको रहरलाई पनि राडो नेपालले सहजिकरण गरिदिएको छ ।
उनैको आवश्यकता अनुसार पाइप र पानी तान्ने मिसेन खरिदको लागि २५ हजार बराबरको सामग्री किन्न सहयोग गरेपछि उनी अहिले गाई पालनसँगै तरकारी खेतिमा लागि परेका छन् । उनले १६ रोपनी जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती सुरु गरेका छन् । साना लगानीमा स्वरोजगार बन्न चाहना राख्नेहरुलाई उनीहरुले गर्दै आएको व्यवसायमा सम्बन्धित गाउँपालिकाको सिफरीसमा लक्ष्यित वर्गका युवाहरुलाई बिउ पुँजिको रुपमा जनही २५ हजार बराबरको सामग्री खरिदमा सघाएको थियो । यो कार्यक्रम अन्तरगत ६० घरपरिवारले लाभ लिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।
सन्दर्भ ४,
कोरोनाको कारण मानसिक समस्या एक्कसी बढ्यो । व्यापार व्यवसाय, बन्द भए, दैनिक
ज्यालादारीमा गुजारा चाल्नेहरुले काम पाएनन्, निजी क्षेत्रमा काम गर्नेहरुको नोकरी नै गुम्यो यस्ता कारण नियमित आम्दानी टुटेपछि परिवार चलाउन समस्या सिर्जना भयो । यस्ता समस्याले तनावग्रस्त भएपछि आत्महत्यासम्मको घटना भए । मानसिक समस्यापछि देखापार्ने लक्ष्यण, समाधानको उपाय, परिवारको सदस्य तथा आपसको व्यक्तिहरुले गर्ने व्यवहार तथा भूमिकाको बारेमा जानकारीको आवश्यकता बढ्दो छ । कोभिडको समयमा बालबालिका लगायत सबै वर्गका व्यक्तिलाई मानसिक समस्या कुनै न कुनै रुपमा देखिएको छ ।
कोभिडपछि वैकल्पिक सिकाईको क्रममा अनलाईन शिक्षालाई लिँदा अनलाईनबाट बालिबालिकाहरु झनै असुरक्षित भएको गुनासाहरु एकातिर छन् भने सिकाईलाई निरन्तरता गर्नुपर्ने जिम्मेवारी एकातिर छ । बालबालिका अनलाईनमा सुरक्षित राख्न नसक्दा पनि उनीहरुमा मानसिक समस्या आइपरेको छ । यि विषयका बारेमा पनि सुरक्षाको सन्देश ब्रुसरमार्फत गाउँगाउँ पु¥याएको छ । कोरोनाको कारण सर्वत्र समस्या देखियो । समस्या सिर्जना भएपछि समस्यादेखि लकुेर मात्रै पनि समाधान भेटिदैन ।
सामुदायिक स्वास्थ्य र सरसफाइको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको यो संस्थाले विद्यालयसँगै सामुदायिक स्वास्थ्यमा पनि स्वास्थ्य सन्देश पु¥याएको छ । सामाजिक सञ्जालबाट पनि यस्ता सन्देशहरु प्रचार गर्ने गरिएको छ । राडोले सञ्चालन गरेको अनलाईन सामाजिक सञ्जालको अभियानमा हालसम्म १० हजारभन्दा बढी युवाले लाभ लिएका छन् ।
स्थानीय सरकारले स्थानीय तहमै रहेर स्वरोजगार बन्न चाहने युवाहरुलाई आफ्नै गाउँठाउँमा टिकाउनको लागि स्वरोजगारमूलक कार्यक्रमहरु ल्याएपछि गाउँमा निजी फर्महरु खोल्ने क्रम बढेको छ । स्थानीय तहहरुसँगको समन्वय तथा सहकार्यमा सामाजिक संघसंस्थाहरुले होस्टेमा हैंसे गर्दा युवा शक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्ने, स्वस्थ तथा तन्दुरुस्त नयाँ पिढीको लागि गरिएका यि सानासाना उदाहरणहरु मात्रै हुन् । जसमा १ सय ११ जना विद्यालर्थीहरुले कोभिडको समयमा विभिन्न माध्यमबाट पाँच विषयमा अनुसन्धान गरेका थिए ।
कोभिडको कारण बढेको लैङ्गिक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अन्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
कोभिडको कारण बढेको लै·िक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अध्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिका आधारहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
देशको राजनैतिक अवस्था जे जस्तो भएपनि तल्लो तहमा सबेर दैनिक गुजारा चलाउने वर्गहरुको लागि साना साना लगानीबाट ठुला ठुला खुसीको आधारहरु तय गर्न सबैले हातेमालो गर्नु जरुरी छ । (सहीखबर साप्ताहिक प्रिन्ट संस्करणबाट)
‘हामीमाथि न्यायोचित व्यवहार भएन’
Tags: No Comments
मकवानपुर/घर नजिकैको वन बचावटको लागि लामो समय खटेको तर आफूहरुको जनजिविकासँग वनलाई जोड्न नसकेको गुनासो गरिएको छ । संरक्षित वनबाट स्थानीयवासीको जनजिविका उकास्नको लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउनु पर्ने माग गरिएको हो ।
सञ्चारिक समूहको आयोजना तथा हरियो वनलगायत विभिन्न संस्थाहरुसँगको सहकार्यमा मकवानपुरको मनहरीमा आयोजना गरिएको कार्यक्रममा सहभागीहरुले यस्तो बताएका हुन् । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज मध्यवर्ति क्षेत्र तथा मनहरी गाउँपालिका भित्रका सामुदायिक वनका उपभोक्ताहरु, वन, वन्यजन्तु तथा पानीको मुहानको संरक्षणमा खटेका व्यक्तिहरुको उपस्थिति रहेको कार्यक्रममा सहभागीहरुले स्थानीय तथा प्रदेश सरकारले न्यायोचित वितरणमा ध्यान दिनुपर्ने बताएका थिए ।
मकवानपुर जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका–७ मा आयोजना गरिएको वातावरणीय संरक्षण तथा लैङ्गिक ता र सामाजिक समावेशिकरण विषय अभिमुखिकरण कार्यक्रममा यस्तो सवाल उठाइएको हो ।कार्यक्रममा सहभागीहरुले आफूहरुले संरक्षणमा काम गरेको भएपनि उपभोगमा न्यायोचित व्यवहार नभएको बताए ।

संरक्षित वनको आम्दानीबाट साना साना उद्यमसँग जोडेर आर्थिक उपार्जनको लागि स्थानीय तथा प्रदेश सरकारको भूमिका हुनु पर्ने सहभागीहरुले बताएका थिए । कार्यक्रममा सहभागी महिलाहरुले मध्यवर्ति क्षेत्रबाट आफूहरुले असुरक्षित महसुस गरेको बताएका थिए । यसैगरी बजेटको अभावको कारण समूदायिक वनमा आवश्यक कामहरु गर्न नसकिएको उपभोक्ता समितिका पदाधिकारीहरुले बताएका थिए ।
कार्यक्रममा सहजिकरण गर्दै मनहरी गाउँपालिका उपाध्यक्ष मनिला विष्टले आगमी दिनमा मनहरी गाउँपालिका भित्र रहेका सबै सामुदायिक वनलाई समेट्ने गरी कार्यक्रम तथा बजेटको व्यवस्था गर्न पहल गरिने र, स्थानीय जनताको जनजिविका उकास्नको लागि स्थानीय सरकार सधै तयार रहेको बताइन् ।
कार्यक्रममा सहजिकरण गर्दै बागमति प्रदेश उद्योग पर्यटन वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सूचना अधिकृत समेत रहेका वन अधिकृत नवराज पुडासैनीले वन ऐनको कारण केही समस्या भएको स्वीकार गरे । प्रदेशभरको समस्याबारे सुझाव संकलनको गरिएको छ, आगामी दिनमा वन ऐन संशोधनको क्रममा रहेको कारण आगामी दिनमा केही सहज हुने आशा प्रकट गरे ।

मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन नियमावली, २०५२ लैङ्गिक एवं सामाजिक समावेशीकरणको दृष्टिकोणबाट तटस्थ रहेकोले समस्या भएको उनले बताए । यसैगरी मध्यवर्ती क्षेत्र व्यवस्थापन निर्देशिका, २०५६ मा पनि उपभोक्ता समूहको गठन लैङ्गिक र भौगोलिकताको हिसाबले समावेशी हुने व्यवस्था भएपनि व्यवहारिक नभएकोले समस्या भएको उनले बताए ।
कार्यक्रममा पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज मध्येवर्ति क्षेत्र व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष पदम बहादुर तितु·ले स्थानीय उपभोक्ता तथा संरक्षणमा खटेर लागेका अभियान्ताहरुको लागि मध्यवर्ति क्षेत्रबाट विशेष सहयोग हुन नसकेको बताए । वन ऐन तथा कानुन नै संरक्षणसँगै स्थानीयहरु सवालमा उदार नभएको कारण केही समस्या भएको अध्यक्ष तितुङ् ले बताए ।
सञ्चारिक समूह बागमती प्रदेश संयोजक सरिता दाहालको अध्यक्षतामा कार्यक्रम गरिएको थियो । जैविक विविधता संरक्षणको सवालमा महिलाको नेतृत्व र सहभागीतालाई अझै सशक्त र प्रभावकारी बनाउने अभियान अन्तरगत यो कार्यक्रम आयोजना गरिएको संयोजक दाहालले बताइन् ।
वन, वन्यजन्तु र मुहान संरक्षणमा महिला
Tags: No Comments
मकवानपुर / मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. १ कि सकुन्तला थापा उमेरले ५१ वर्ष पार गरिन् । तर, उनको सक्रिय दैनिकीले उनको उमेरलाई पत्याउँदैन । पछिल्लो दुई दशक उनको चासोको विषय बनेको छ, घर नजिकैको सामुदायिक वनकाे संरक्षण सवाल । सामुदायिक वन संरक्षणमा आफू लागि पर्ने र अन्यलाई पनि प्रेरित गर्ने काममा तल्लिन छिन् सकुन्तला ।
हेटौंडाको सुन्दर सामुदायि वन उपभोक्ता समितिको उपाध्यक्ष रहेकी सकुन्तला लगातार ५ कार्यकाल समितिमा नै छिन् । महिलाको जसैजसो सवाल वनसँगै जोगिएको हुनाले वन संरक्षणमा महिलालाई अगाडि बढाउनु पर्ने बताउँछिन् उनी । घाँस,दाउरा तथा सोतरको लागि वन प्रवेश गर्नेहरु पुरुषभन्दा बढी महिला हुन्छन्, विरुवालाई जोगाउनको लागि महिलालाई जागरुक बनाइयो भने, विरुवा हुर्कन्छ, वन बाक्लिन्छ । वन बाक्लिनु भनेको पानीको मुहानहरु सुरक्षित हुनु हो । जनघनत्व बढ्दो छ, बढ्दो शहरीकरणले पानीको अभाव पनि बढीरहेको छ । वन तथा पानीको मुहानलाई बचाउँन समयमा नै ध्यान नदिए आगामी पुस्ताले ठूलो मुल्य चुकाउनु पर्छ भन्नेमा सचेत छिन् उनी ।
‘घाँस, पात,काठ दाउराको मात्रै समस्या हैन, वन मासिदा हाम्रो जीवन नै कसरी रहला ?’ उनी भन्छिन् ‘वन त हाम्रो जीवन हो, वन संरक्षण सबैको दायित्व हो, कर्तव्य हो ।’ यसै सामुदायिक वनको सचिव पदमा रहेर नेतृत्व गरिरहेकी छिन् तनुजाकुमारी ढकाल । सामुदायिक वनको काम भनेपछि रातभर नसुतेरै खटेको अनुभव छ उनीसँग पनि । वनमा डढेलो लागेपछि साँझ आगो निभाउन वन पसेका उनीहरु निद्रा मारेर विहानीसम्म आगोसँगै पौठेजोरी खेल्दै आगो निभाएर डढेलोलाई जितेरै फर्कन्छन् ।
‘पटक पटक यस्ता घटना भएका छन्, आफ्नो आङमा लगाएको लुगा कति डढे, ज्यानमा कति चोट लागे, आगो निभाउन तिर लागेपछि केही सोच आउन्न, आगो निभाउनै पर्छ भन्ने मात्रै लाग्छ’ उनि भन्छिन् । ‘आगो निभाउँदा निभाउँदा पानीले प्याक्क प्याक्क भइन्छ, पानी दिने मान्छे पनि पाइदैन, तर वनमा आगो देखिसी मनले मान्दैन, दौडिहाल्छौ ।’
कहिले २५ हेक्टर वनमा फैलिएकाे डढेलाे नियन्त्रण गरेका त,कहिले ३९ हेक्टर जमिनमा फैलिएको जंगलमा आगो लाग्दा लगातार खटेर आगो निभाएरै फर्केको स्मरण छ उनीहरुलाई । वनमा लाग्ने डढेलो नियन्त्रणको लागि सकुन्तला र तनुजाले २०६६ सालमा नेपालमै पहिलो पटक ‘फायर फाइटर’को तालिन लिएका थिए । जर्मन सरकारको सहयोगमा उनीहरुसँगै अग्नी नियन्त्रणको लागि तालिम लिएका २० जना अहिले यो वस्तिमा छैनन् ।
२५ जनाले तालिम लिएकोमा हाल ५ जना मात्रै बाँकी छन् । युवा पुरुषहरुलाई तालिम दिइयो, उहाँहरु नोकरीको खोजिमा जिल्ला बाहिर पुग्नु भयो, तर घर गृहस्थि हेरेर बस्ने भनेकाहरुले नै अहिले सुन्दर सामुदायिक वनलाई साँच्चैको सुन्दर बनाएका छन् ।
सुन्दर सामुदायिव वन मात्रै हैन, वरपरका एकतारे सामुदायिक वन, मनकामना सामुदायिक वनलगायतका सामुदायिव वनमा डढेलो लाग्दा पनि उनीहरुले आगो नियन्त्रणमा पुग्ने गरेका छन् ।
महिलाले जसरी घरलाई सुन्दर ढंगले व्यवस्थापन गरेका छन्, वनलाई पनि सुन्दर नै बनाएका छन् । ढकालका अनुसार यस सामुदायिक वनमा झण्डै ३ सय जना जना उपभोक्ताहरु रहेका छन् । सबै उपभोक्ताहरु वनको संरक्षणको लागि एकजुट भएकै कारण यो वन मकवानपुर जिल्लामा उत्कृष्ट समेत घोषणा भएको छ । ‘महिलाको जिम्मेवारी घर मात्रै हैन, हाम्रो वरपरको वातावरणीय जीवन पनि हाम्रै जीवन हो, उनी भन्छिन् ‘वातावारण हराभरा राख्न सके पो हामी स्वस्थ रहन सक्छौ ।’
धेरै जसो पुरुषहरु काममाजि हुने भएकोले पनि वन, वन्यजन्तु तथा पानीका मुहान सुरक्षा तथा संरक्षणमा महिलाको दाँजोमा कम समय दिने गरेका छन् । वनमा आएका समस्याबारे समितिमा जानकारी गराउने, समाधान गराउनेमा महिलाहरु नै अगाडि भएको उपभोक्ताको बुझाई छ ।
कोरोना संक्रमणले देशव्यापि लकडाउन हुँदा सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिका उपभोक्ताहरु घर घरमा थुनिएर बसेनन् । उनीहरुले यही समयलाई वनको सरसफाइमा खर्च गर्ने अवसरको रुपमा लिए । वनमा उम्रेका अनावश्यक झाडिहरु फँडानी गरे, वनको बिचमा बनाइएको पानी पोखरीहरु सरसफाइ गरे । वन्यजन्तुको सुरक्षाको लागि समय खर्चिए । चैत बैशाख, जेठको सुख्खा मौसममा पानीको अभाव भएपछि बस्ति पसेर हैरान गर्ने वन्यजन्तुको लागि जंगलमै पानी पोखरीहरु निर्माण गरिएको छ ।
जंगलमै फलफूल जंगलमै पानी पाेखरी
‘बन्यजन्तु हाम्रो बस्तिमा आए भनेर रिस गर्ने हैन, उनीहरु पनि जीवन खोज्दै हामी कहाँ आएका हुन्, पानीको तिर्खाले भौतारिदै वा खानेकुराको अभावले छट्पटिदै वस्तिमा आएका हुनछन् वन्यजन्तुहरु’ थापा भन्छिन् ‘वन्यजन्तुलाई समस्या नहोस् भनेर हामीले जंगलमै ४ स्थानमा पानी पोखरी बनाइदिनएका छौ, अबको केही वर्षमा उनीहरुलाई फलफूल पनि जंगलमै फल्ने छ ।’

वन्यजन्तुको लागि आवश्यक पानी तथा फलफूल जंगलमै भएपछि जनावरहरु बस्ति पस्दैनन् । जनावरहरु मानवीय वस्तिमा नपसेपछि मानव र बन्यजन्तु बिचको द्वन्द्वको सुरुवात नै हुँदैन । सुन्दर सामुदायिक वनले यो द्वन्द्वको उठान नै नहोस् भनेर वनमा विभिन्न प्रजातिको ५ हजार थान फलफूलको विरुवा रोपेको छ । केरा, आँप, कटहर, लिचि, अम्ब, अनार जस्ता फलफूलहरु यसवर्ष रोपिएको उपाध्यक्ष थापाले बताइन् ।
जनावरलाई पानी पिउनको लागि बनाइएको पोखरीको वरपर र अन्यत्र समेत फलफूल लगाएका छौ, अब बाटो बिराएर सडकमा आउने भन्दा बाहेक खाना र पानी खोजिमा भौतारिदै बस्ति पस्ने समस्या विस्तारै हल हुने अपेक्षा गरेका छ’ सचिव ढकालले भनिन् ‘केही वर्ष यता जनावर हाम्रो तरकारबारी, फलफूल बगैचामा पस्ने गरेपछि हामीले यो विकल्प सुरु गरेका हौं ।’

भिरालो र चट्टानी वन भएको कारण पानीको मुहान संरक्षणमा धेरै समस्या भएको सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति, वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन उपसमिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए । पानीको मुहान कै संरक्षणको लागि धेरै समस्या भएको उनले बताए । मुहान नसुकोस् भनेर विरुवाहरु लगाउने वर्षको बेलामा आउने भेलबाढीले पुरिएमा सरसफाइ गर्ने जस्ता काम नियमित गर्ने गरेको संयाेजक ढकालले बताए ।
‘पानीको मुहानको संरक्षण गर्न सबैभन्दा ठुलो चुनौति नै डढेलो हो’ सचिव ढकालले भनिन् ‘मुहान भएको ठाउँमा डढेलो लागेपछि त खत्तम नै हुन्छ, हामीले पानीको मुहानलाई डढेलोबाट कुनै पनि हालतमा बचाँउनु पर्छ ।’ मुहान सुरक्षाको लागि सुख्खा समयको सुरु हुँदासाथ वरवर अग्नि रेखाहरु बनाउने, सुख्खा पातपत्करहरु रहन नदिने, डलेका सुकेका काठ दाउराहरु रहन नदिने गरेको उनले बताइन् । ‘पानीको मुहान नै सुख्यो भने हामी कसरी बाँच्ने भन्ने धारण सबैमा भयो भने, जो जसले भ्याउँछ, मुहानको अवस्थाबारे चासो दिइन्छ’ उनी भन्छिन् ‘सबैभन्दा ठुलो कुरा चेतना, जागरुकता नै हो ।’ पिउने पानीको मुहान संरक्षण गर्ने कार्यलाई उच्च प्राथमिकता दिंदै आएको संयाेजक ढकालले बताए ।
केही वर्ष अगाडि पानीको हाहाकार हुने गरेको यही क्षेत्रमा अहिले सार्वजनिक स्थलमा धारामा निरन्तर पानी आउने गरेको छ । यही वनले मुहान संरक्षण गरेपछि हेटौंडा अस्पताल, हेटौंडाको भिमफेदी बसपार्क, चौकीटोलको तिरतिरे धारा, वृद्ध आश्रम, सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय जस्ता सार्वजनिक स्थलहरुमा तथा मनकामना सामुदायिक वन क्षेत्रका स्थानीयहरु समेतलाई अहिले नियमित पानी वितरण गरिदै आएको छ ।

मुहान मै ट्याङ्की बनाउने संभावना नभएपछि केही वरपर चेम्बर बनाएर पाइपमार्फत पानी जम्मा गर्ने र मुहानको निरन्तर रखेदेख गर्ने गरिएको उनले बताए । ट्याङ्की बनाउने, पाइप पुर्ने काम गर्नै समस्या छ एकातिर भिरालो जग्गा, गेगर नै गेगर छ खन्न र पुर्न सकिने अवस्था छैन भने अर्को तिर सबैभन्दा ठुलो कुरो बजेट कै समस्या छ । स्थानीय सरकार आए पनि सामुदायिक वन बचाउँनको लागि कुनै पहल नभएको समितिको गुनासो छ ।
सुख्खा मौसममा जनावारको लागि बनाइएको पोखरीमा पानी छिटो छिटो सुक्ने गरेको छ, यि पोखरीहरुमा पानीको मात्र अनुगमन गर्ने कार्य समितिले नियमित गर्ने गरेको किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वन क्षेत्रभित्र विभिन्न ४ स्थानमा जनावरको लागि पानी पिउने पोखरी निमार्ण गरिए पनि याे प्रयाप्त नभएकाे सामुदायिक वनका पुर्व अध्यक्ष तथा वर्तमान सल्लाहकार बुद्धिप्रसाद पोडेलले बताए । अवश्यकता अनुसार यसलाई थप्दै लैजाने योजना समेत रहेको पौडेलले बताए । यसै गरी सामुदायिक वनले २ स्थानमा मुहान संरक्षण अन्तरगतको कार्य गर्दै आएको छ ।

उपभोक्ताको रुपमा रहदा होस् वा पदीय जिम्मेवारीमा रहँदा यहाँका महिलाहरुले वन र वन्यजन्तु संरक्षणको काम आफ्नै जिम्मेवारी ठानेका छन् । यो सामुदायिक वनमा हाल मृग रतुवा मृग, मयुर, सालक, दुम्सी, बाँदरलगायतका वन्यजन्तुहरु प्रसस्तै रहेको र वन्यजन्तुले जंगल नजिकै रहेको बस्तिमा दुख दिन थालेपछि स्थानीयवासी र सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिको सक्रियतामा वन्यजन्तुको संरक्षण तथा व्यवस्थापनलाई ध्यान दिन थालिएको छ ।
केही समस्या र केही गुनासा पनि
सामुदायिकव वन, वन्यजन्तु तथा पानीको मुहान संरक्षणार्थ लागेका अभियान्ताहरुसँग समस्या र गुनासाहरु पनि छन् । राजमार्गमा गुड्ने सवारीको कारण वन्यजन्त घाइते हुने क्रमले समितिलाई चिन्तित गराएको छ । सवारीमा ठोक्किएर चोट लागेका मृगहरुलाई समातेर वन कार्मचारीको रोहवरमा समितिका पदाधिकार तथा वन उपभोक्ताहरुले आफ्नो बाख्रा पाल्ने खोरमा राखेर उपचारपछि चोट निको गराइ वन कर्मचारीकै रोहवरमा छोड्ने गरेको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वनसँग बजेटको अभाव हुँदा घाइते जनावरहरुको उपचारको लागि काम गर्न नपाएको ढकालले बताए । वनबाट एक्कासि राजमार्गमा आइपुग्ने जनावरहरुको सुरक्षार्थ स्थानीय सरकारले खासै चासो नदिएको उनले बताए । यसै गरी छाडा कुकुरको कारण पनि वन्यजन्तुहरु शिकार हुने गरेका छन् । यसको रोकथामको लागि पनि कतैबाट चासो देखाइएको छैन ।

यता वनभरी ढलेका सुकेका काठ तथा दाउराहरू छन् । तर, मान्छे मर्दा घाटमा लैजाने दाउरा हुन्न । ढलेको रुख,दाउरा बटुल्न पाए एकातिर समितिको आम्दानी हुनेथ्यो, अर्को तिर आगलागीबाट जोगिन केही राहत हुने थ्यो ।

सरकारी नीतिको कारण यस्ता समस्यामा सहजिकरण नभएपछि भने समस्या भएको छ ।
यसैगरी वनमा वन्यजन्तुको संख्या बढ्दो छ, यस अनुरुप नै वनक्षेत्र भित्र पानी पोखरीहरु पनि थप निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ । समितिले थप पानी पोखरी बनाउने योजना पनि बनाएको तर बजेटको अभावले काम अगाडि बढाउन नसकिएको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक ढकालले बताए ।
वन बचाउनको लागि अहोरात्र खट्ने समितिका पदाधिकार तथा उपभोक्ताहरुलाई वन पैदावरको प्रयोगमा लागि भने झण्झटीलो काुननको कारण समस्या भएको उपभोक्ताहरुको गुनासो छ । ‘हामीले वन, वन्यजन्तु, पानीका मुहान संरक्षण गरेका छौ, यसमा हामीलाई गर्व छ तर, हामीले गरेको काममा हामीले सन्तोषको स्वास लिन पाएका छौनौ’ उनीहरु भन्छन् ।
मकवानपुर जिल्लाका ४ सय २५ वटा सामुदायिक वनहरु रहेका छन् । जसमा नियम अनुसार प्रमुख पदसमेतमा ५० प्रतिशत महिला छन् । सामुदायिक वनले महिलाहरुको क्षमता विकास नेतृत्व विकास तथा जीविकोपार्जनको लागि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ मकवानपुरका अध्यक्ष साधुराम चौलागाईले बताए । वन समितिहरुमा महिला र पुरुषको ५० ÷५० प्रतिशत नेतृत्व रहने कानुनी व्यवस्था अनुसार महिलाहरु नेतृत्व भएपछि वन तथा वनजन्य स्रोत सम्पदाको संरक्षणमा प्रगति भएको अध्यक्ष चौलागाईंले बताए ।