मकवानपुर । प्रतिपक्षको तिव्र विरोधका बाबजुत बागमती प्रदेश सरकारको आर्थिक बजेट आइतबार पारित भएको छ । पटक पटक संसद नै अवरुद्ध गर्दै आएको प्रतिपक्षको विरोधकै बिच आर्थिक वर्ष २०७८/७९ को बजेट बहुमतले पारित भएको हो ।
आइतबार साँझ प्रदेशसभामा भएको छलफलपछि बजेट पारित भएको हो । बागमती प्रदेश बाहेक देशको अन्य कुनै पनि प्रदेशले आगामी वर्षको लागि प्रस्तावित बजेट हालसम्म पास गर्न सकेको छैन । विनियोजन विधेयक निर्णयार्थ पेश गर्दा सत्तारुढ नेकपा एमाले र नेपाल मजदुर किसान पार्टी मात्र प्रदेशसभाको बैठकमा सहभागी थिए । विपक्षी दलका सांसदहरु प्रदेशसभा बैठकबाट बाहिरिएका थिए ।
आइतबार दिउँसो बसेको प्रदेश सभाको बैठकमा विनियोजित बजेट माथिको छलफलमा विपक्षी दलले सरकारले ल्याएको बजेट विभेदकारी रहेको आरोप लगाएका थिए । प्रतिपक्ष दलहरुलाई उपेक्षा गर्दै एकलौटी ढंगबाट बजेट पास गरेको भन्दै यो दिन इतिहासकै कालो दिने भन्दै प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेस बागमती प्रदेश संसदीय दलका नेता इन्द्रबहादुर बानियाँले विपक्षी दलहरुको सुझावको उपेक्षा नगर्ने आग्रह गरेका थिए ।
आइतबार विहान ११ः ४० बजेदेखि निरन्तर संचालन भएको प्रदेशसभा बैठकमा विभिन्न समयमा विद्युत अवरुद्ध भई बैठक प्रभावित भइरहेको र सदनमा खर्च कटौतीको प्रस्ताव राखेका सांसद्हरुले फिर्ता लिने वा नलिने काम बाँकी रहेकोले भोलि जेठ २८ गते बैठक पुन राख्न विपक्षी दलहरुले आह्वान गर्दा समेत त्यसको उपेक्षा गर्दै सत्तारुढ दलका सांसद् मात्रै सदनमा उपस्थित भई बैठक सञ्चालन गरिएको थियो ।
विनियोजन बजेटमाथि आवश्यक छलफल नै नगरी सत्तारुढ दलले बहुमतको दम्भ देखाउँदै एकलौटी ढंगबाट बजेट पास गरेकोले त्यो स्वीकार्य नहुने बानियाँले बताए ।
प्रतिपक्षद्वारा बहिस्कार
विनियोजन विधेयकमाथिको छलफलमा उठेका प्रश्नको जवाफ दिने क्रममा विद्युत आपूर्ति अवरुद्ध भएपछि प्रतिपक्षी दलले सोमबार विनियोजन विधेयकमाथिको छलफल अघि बढाउन सभामुख सानुकुमार श्रेष्ठसंग आग्रह गरेका थिए ।
अव्यवस्थित ढंगले संसद नचलाउन अनुरोध गर्दा पनि सुनुवाई नभएको भन्दै प्रतिपक्षले आक्रोष पोखेका थिए । “भोली छलफल गरौं भनेर विपक्षी दलहरुले कुरा राख्यौं तर सभामुख ज्यूले पेलेर अघि बढ्नु भयो” नेपाली कांग्रेसका सचेतक छिरिङदोर्जे लामाले भने । अव्यवस्थित र असुरक्षित ढंगबाट संचालन भएको संसद बहिस्कार गरेको प्रतिपक्षी दलहरुको भनाई छ । विनियोजन विधेयक बैठकमा निर्णयार्थ पेश हुँदा नेकपा माओवादी केन्द्र, नेपाली काँग्रेस, विवेकशिल साझा पार्टी, राप्रपा र स्वतन्त्र संसद संसदमा थिएनन् भने नेमकिपाले पक्षमा मत राखेको थियो ।
बागमती प्रदेश सरकार आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ को लागि बिनियोजित बजेट १ असारमा प्रदेश सभा समक्ष पेश गरेको थियो । प्रदेश सरकारले आगामी आर्थिक वर्षको लागि कुल ५७ अरब ७२ करोड ९ लाख २७ हजार बजेट बिनियोजन गरेको छ । कुल बजेट मध्ये चालु खर्चमा २६ अर्ब १ करोड ६६ लाख २३ हजार (अर्थात ४५ प्रतिशत), पुँजीगत तर्फ २९ अर्ब ७० करोड ४३ लाख ४ हजार ( अर्थात् ५१ प्रतिशत), वित्तिय व्यवस्थापनतर्फ २ अर्ब ( अर्थात् ४ प्रतिशत) बिनियोजन गरेको हो ।
आगामी आर्थिक वर्षको लागि अनुमानित गरिएको खर्च व्यहोर्न स्रोत मध्ये कर राजस्वबाट २३ अर्ब ८२ करोड १८ लाख, अन्य राजस्वबाट ६ अर्ब ८२ करोड १३ लाख संघीय सरकारबाट वित्तिय हस्तान्तरण प्राप्त हुने १६ अर्ब ९२ करोड ६८ लाख, विविधि प्राप्ति १ अर्ब ५ करोड ९ लाख चालु आवको राजस्व बचतबाट ९ अर्ब १० करोड प्राप्त हुने अनुमान गरेको छ ।
प्रदेश सभाको अर्को बैठक असार २८ असार गते विहान ८ बजे बस्ने गरी सभामुख सानुकुमार श्रेष्ठले आजकाे बैठक स्थगित गरेका छन् ।
मकवानपुर । निर्वाचन आयोगले नेकपा माओवादी केन्द्र वैधानिक रहेको निर्णय गरेको छ ।आयोगको आइतबार बसेकाे बैठकले संवैधानिक र कानुनी शर्त पूरा गरी दर्ता कायम रहेको नेकपा माओवादी केन्द्रको वैधानिकतामा प्रश्न उठाउन नमिल्ने निर्णय गरेको आयोगले जनाएकाे छ ।
हाल नेकपा एमालेमा रहेका पूर्वमाओवादी नेताहरुको तर्फबाट अधिवक्ता सराेज बुढाथोकीले माओवादी केन्द्रको वैधानिकतामाथि प्रश्न उठाएर आयोगमा निवेदन दिएका थिए । उक्त निवेदनमा नेकपा माओवादी केन्द्रले २०६९ सालयता महाधिवेशन नगरेको भन्दै वैधानिकतामा प्रश्न उठाइएको थियो ।
निर्वाचन आयोगले एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी), नेपाल गौरवशाली पार्टी र अन्य राजनीतिक दलहरु संयुक्त भई २०७३ साउन ३२ गते नेकपा माओवादी केन्द्र नामक दल दर्ता भएको देखिएको उल्लेख गरेको छ ।
त्यस्तै नेपालको संविधान जारी भएपछि राजनीतिक दलहरुलाई दर्ता हुन सूचना प्रकाशन गरेपछि नेकपा माओवादी केन्द्रले २०७३ मंसिर ३० गते दल दर्ता गरेको र २०७४ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा भाग लिन पनि दल दर्ता गरेको आयोगले उल्लेख गरेको छ ।
मकवानपुर/आर्थिक वर्ष २०७८÷०७९ को लागि बजेट पेश भएपछी पटक पटक अवरुद्ध हुँदै आएको बागमती प्रदेशको प्रदेश सभा बैठक आइतबार बसेको छ । प्रदेश सभामा विनियोजित बजेटमाथिको छलफल सुरु भएको छ ।
बजेटमा चित्त नबुझेपछी विषेशतः विपक्षिदलको विरोधमा प्रदेश सभा बैठक सञ्चालन हुन सकेको थिएन । आइतबार बसेको बैठकमा बागमती प्रदेशका प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेकपा माओवादी केन्द्रका संसदीय दलका नेता शालिकराम जम्कट्टेलल, नेपाली काँग्रेस संसदीय दलका नेता इन्द्रबहादुर बानियाँलगायतले बजेट विभेदकारी भएको भन्दै विरोध जनाएका छन् ।
प्रदेश सभामा मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलले विपक्षिदलहबाट आएको विरोधको विषयमा संसदमा जवाफ दिएका थिए । प्रदेश सभामा असार १८ गतेको बैठकको विशेष समयमा उठेको प्रश्नको जवाफ दिंदै मुख्यमन्त्री पौडेलले प्रदेश सरकारले ल्याएको बजेटमा कुनै शंका र चिन्ता प्रकट गर्नुपर्ने औचित्य नै नभएको बताए ।
विशेषः प्रदेश सरकारले पूर्वाधार निर्माण नै नगरी विद्युतीय बस खरिद गर्न लागेको भन्दै बागमती प्रदेशसभामा चर्को विरोध भएपछि मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलले प्रदेशसभामा जवाफ दिएका छन् । प्रदेशसभाको बैठकमा सम्बोधन गर्दै मुख्यमन्त्री पौडेलले प्रदेश सरकारले बस खरिद गर्नुभन्दा ३ महिनाअघि नै चार्जिङ स्टेशन बनाइसक्ने र बसको रुटसमेत तय गरिसकिने जवाफ दिएका हुन् ।
“हामीले खरिद गर्न लागेको ३० मध्ये २० वटा बस काठमाडौंमा चलाउनेछौं, बाँकी १० वटा बसहरु मात्रै हामीले उपत्यका बाहिर चलाउँछौं, त्यसको लागि चार्जिङ स्टेशन निर्माण स्थल पहिचान भइसकेको छ” मुख्यमन्त्री पौडेलले भने ।
बिद्युतीय बस खरिद गर्नको लागि टेन्डर गरिसकिएको सन्दर्भलाई जोडेर मुख्यमन्त्री पौडेलले “कम्पनीको बसको लागि टेन्डर पर्छ अहिले थाहा भइसकेको छैन, कुन कम्पनीको विद्युतीय बस आउने र त्यसको चार्जर कस्तो हुने भन्ने थाहा भएपछि हामी बस आइपुग्नुभन्दा ३ महिनाअघि नै चार्जिङ स्टेशन बनाउँछौं ।”
मुख्यमन्त्री पौडेलले चितवनको भतपुर बसपार्क, मकवानपुरको हेटौंडा बसपार्क, काठमाडौं बसपार्क र धुलिखेलमा बसपार्कमा चार्जिङ स्टेशन राख्ने निश्चित गरिसकिएको बताए । “चार्जिङ स्टेशन पनि दुइ प्रकारको हुने छ, एउटा ढिलो चार्ज हुने र एउटा छिटो जार्च हुनेवाला, ढिलो चार्ज हुनेवाला काठमाडौंमा राख्छौं, जो रातभर बस चार्ज गर्न पाइयोस् । छिटो चार्ज हुनेवाला चार्जिङ स्टेशन अन्य ठाउँमा राख्छौं” पौडेलले भने । विद्यतुीय बस सञ्चालनसँगै हेटौंडा– काठमाडौंको बीचमा २ ठाउँमा ठूलो स्टेशन बनाउने र रिफ्रेस सेन्टर सञ्चालन गरिने पौडेलले योजना सुनाए । रिफ्रेस सेन्टरको लागि सरकारले जग्गा मात्रै उपलब्ध गराउने र उक्त ठाउँमा निजी क्षेत्रले लगानी गर्ने उनले बताए ।
प्रदेश सभामा नेपाली काँग्रेस बागमती प्रदेश संसदीय दलका नेता ईन्द्रबहादुर बानियाँले प्रदेश सरकार आफैंले बस खरिद गरेर व्यापार गर्नतिर लागेको आरोप लगाउँदै यो गलत अवधारण भएको बताए ।
प्रदेशसभामा बोल्दै बानियाँले काँग्रेसले यसअघि नै आफ्नो स्पष्ट धारणा राखिसकेको बताउँदै सरकार आफैंले मिडिया हाउस खोल्ने निर्णय पनि गलत भएको दोहो¥याए । विद्युतीय बस खरिद, मिडिया हाउस सञ्चालनलगायतको विषय उठाउँदै अवरुद्ध प्रदेशसभा सञ्चालन गर्न विपक्षी दलहरुसँग भएको वार्ताका क्रममा मुख्यमन्त्री पौडेलले गरेको प्रतिवद्धताअनुरुप स्पष्टीकरण नदिएको भन्दै नेता बानियाँले असन्तुष्टीसमेत जनाए । “हामीसँग जे कुरामा सहमति भएको थियो, संसदमा त्यसरी जवाफ आएन, मुख्यमन्त्री ज्यूले घुमाउरो अभिव्यक्ति दिनुभयो हामी कसरी सन्तुष्टी हुने” नेता बानियाँले भने ।
प्रदेश सरकारले दीनदुखीहरुको हितको लागि बजेट नल्याएको भन्दै गरिब विपन्न नागरिकको लागि कुनै चासै नदिएको बताए । सरकारले ल्याएको बजेट भौगोलिक, विविधता, विकटतालाई सम्बोधन नगरीएको भन्दै सरकार अफ्ठ्यारोमा परेको नागरिकको पक्षमा नभएको उनले दाबि गरे ।
“बजेट विभेदकारी छ” नेता बानियाँले भने “कम्युनिष्टले गरिबको नाममा राजनीति र धनीको नाममा काम गरेको छ,काँग्रेस यो बजेटको विरोध गर्दछ ।”
इलेक्ट्रिक बस चाहिने तर त्यसअघि नेपालमा प्रसस्त विजुली उत्पादन गरेरे सरकारले निजी क्षेत्रलाई निजी सवारी साधन किन्नलाई ठूला ठूुला कम्पनीहरुबीच प्रतिष्पर्धा गराई जनतालाई सुविधा दिनुपर्ने धारण काँग्रेसले राख्दै आएको छ नेता बानियाँले भने–“त्यसैले अहिले सरकारले इलेक्ट्रिक बस किनेर व्यापार गर्न नलागोस्, सरकार आफैं मिडिया हाउस खोलेर आफूले नै भनेका राम्रा नराम्रा कुराको बारेमा आफैंले नै गाथा गाउन नखोजोस् ।”
प्रदेश सभामा नेता ममकट्टेलले प्रधानमन्त्रीको निर्देशनमा नेकपा एमालेका नेता माओवादी पार्टी खारेजीको माग गर्दै निर्वाचन कार्यालय धाएको भन्दै त्यसको भत्सना गरेका थिए ।
द्वन्द्वपीडितको बजेट काटेको प्रति संसदमा प्रश्न
प्रदेश सभामा पेश गरिएको बजेट परिणाममुखी नभएको दाबि गर्दै प्रमुख प्रतिपक्ष दलका प्रतिनिधिहरुले यसको विरोध गरेका छन् । बजेट संघीयतामुखी नभई नियन्त्रित बजेट भएको सांसदहरुले आरोप लगाए ।
बागमती प्रदेशका प्रमुख प्रतिपक्षी दल नेकपा माओवादी केन्द्रका संसदीय दलका नेता शालिकराम जम्कट्टेलले भने “यो बजेटले समाज, क्षेत्र भुगोल पटक्कै चिनेको छैन ।”भूगोल विशेष र आवश्यकताको आधारमा बजेट बनाउनुपर्नेमा मन्त्रीमुखी र गुटमुखी बजेट आएको भन्दै उनले आपत्ति जनाए ।

आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ को बजेटमाथि बोल्दै जम्कट्टेलले बजेटले दलित, गरिब अल्पसंख्यक समुदायको क्षेत्रमा बजेटले कुनै पनि सम्बोधन नगरिएको उनले आरोप लगाए । यसअघिका वर्षहरुमा निरन्तर रुपमा राखिको द्वन्द्वपीडितका कार्यक्रमहरु कटौती गरिएको भन्दै जम्कट्टेलले आपत्ति जनाए ।
‘द्वन्द्वपीडितका क्षेत्रका कार्यक्रमहरु किन राखिएनन् । द्वन्द्वपीडित भनेका माओवादी मात्रै हैनन, समाजका अन्य वर्गका पनि छन्, किन काट्नु भयो त्यो बजेट” जमकट्टेलले भने । “द्वन्द्वपीडितको कार्यक्रम राखेर मन्त्रालयले खोजीखोजी सरकारले सुविधा दिनुपर्छ” जम्कट्टेलले भने । बागमती प्रदेश भित्र ७ हजारको हाराहारीमा द्वन्द्वपीडित छन् । घाइते अपाङ्गहरुको लागि पनि बजेटले सम्बोधन गर्न नसकेको जमकट्टेलले बताए। यसैगरी अस्थायी र ज्यालादारीका कामदारलाई पनि सामाजिक सुरक्षाको कार्यक्रममा समेट्नुपर्ने आफूहरुको आवाजलाई सरकारले नसुनेको उनको गुनासो छ ।
मकवाननपुर/ बागमती प्रदेश सभाकाे आइतबार बसेको प्रदेश सभा बैठकमा वर्तमान समयमा जारी प्राकृतिक विपत्ति तथा कोरोना महामारीको सवालमा जानकारी गराइएको छ ।
कोरोना महामारी विरुद्ध तीनै तहको सरकारले समन्वयमा नियन्त्रण रोकथाम र उपचारको लागि आवश्यक पहल कदमी लिएको मुख्यमन्त्री डाेरमणि पौडेलले बताएका हुन्। यस प्रदेशमा २६ असारसम्म २० लाख ७० हजार ५ सय ८५ पीसीआर परीक्षण गरिएकोमा ३ लाख ५१ हजार ३ सय ६ जना अर्थात् २२ प्रतिशतमा संक्रमण भेटिएको मुख्यमन्त्री पौडेलले संसदलाई जानकारी गराए । जसमध्ये ८ हजार ४२ जना हाल उपचाररत रहेका र ३ हजार ९ सय ८ जनाको मृत्यु भएको छ ।
२६ असारसम्म १ लाख ७० हजार १ सय ८२ जना लक्ष्यित समूह (६०–६४ उमेर समूह) र पहिलो डोज लगाएर दोस्रो डोज लगाउन बाँकी रहेका १ ला ६५ हजार २ सय ४३ जनाले भेरोसेलको खोप लगाएको छन् ।
यस्तै थप ४ लाख १६ हजार २ सय ८५ जनाले भेरोसेलको पहिलो डोल १ लाख ७१ हजार २ सय ७ जनाले दोस्रो डोज लगाइसकेको बताइएको छ । प्रदेशमा कुल ३ लाख ९६ हजार ४ सय ३९ जनालो कोभिडसिल्ड पहलिो , १ लाख २६ हजार १ सय ३३ जनाले कोभिडसिल्डको दोस्रो डोज लगाइरहेको जानकारी पौडेलले संसदलाई जानकारी गराएका थिए ।
यसैगरी वर्षाको कारण प्रदेशमा सिन्धुपाल्चोक रसुवा र चितवनमा बाढी पहिरोको कारण भएको क्षतिमा राहत प्रदान गर्न सम्बन्धित जिल्लाका विपद व्यवस्थापन समितिको सिफरिसमा प्रदेश सरकारले उद्वार र राहतको कार्यक्रम ल्याएको मुख्यमन्त्री पौडेलले बताए । हरेक वर्षायामा हुने प्रकृतिक विपत्ति न्यूनिकरण मानवीय र भौतिक क्षति रोक्न दीर्घकालिन सोच र योजनाको खाँचो भएकोले लागि प्रदेश सरकारले आवश्यक नीति तथा योजना तर्जुमा गरेको मुख्यमन्त्री पौडेलले बताए ।

उदास, निरश र फुस्रो अनुहार। गहिरिँदै गएका चमकहीन आँखा। र, कलेटी परेका ओठ। बानेश्वरका श्यामले दबेको आवाजमा आफ्नो समस्या यसरी बताए, डा. साब, निन्द्रा लाग्दैन, भोक पनि लाग्दैन। टाउको भारी हुन्छ। हुँदाहुँदा अहिले त मान्छे देख्दा पनि डर लाग्न थालेको छ। घर बाहिर निस्किन पनि गाह्रो हुन थाल्यो।
श्यामको पारिवारिक, आर्थिक तथा पेशागत पृष्ठभूमिबाट उनी व्यावहारिक कारणले गर्दा निरन्तर तनावमा फसेको देखियो। समयैमै तनाव व्यवस्थापन गर्न नसक्दा उनी मानसिक रोगको चरणमा पुगिसकेका थिए। हुन पनि जग्गा कारोबार गर्दै आएका श्याम चर्को आर्थिक ऋणमा फसेका रहेछन्। बैंकको कुरै छाडौं, उनले पैसा सापटी लिन कुनै आफन्त पनि बाँकी राखेनन्। ऋणीहरूको दबाबका कारण सबैसँग भाग्दै–लुक्दै हिँडेका श्याम महिनौंसम्म एक्लै कोठा लिएर बसेका रहेछन्। एक्लै बस्दा र निरन्तर चिन्ता गर्दा उनको आत्मबल ध्वस्त हुँदै गयो र समस्या देखियो।
श्याम मात्र होइन, हिजोआज तनावले हरेक मानिसहरू कुनै न कुनै रूपमा पीडित छन्। वास्तवमा जताततै तनाव नै तनाव छ। सहरबजारमा मात्र होइन, गाउँघरतिर पनि तनाव छ। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धा सबैलाई तनाव नै तनाव। विद्यार्थीलाई पढाइलेखाइको तनाव। युवालाई रोजगार, अघि बढ्ने प्रतिस्पर्धा र प्रेम सम्बन्धको तनाव। गृहिणीलाई घरायसी कामकाजको तनाव। पेशाकर्मीलाई पेशाको तनाव। व्यापारीलाई कारोबारको तनाव। परिवारमा आपसी सम्बन्धको तनाव। वास्तवमा तनावले हिजोआज हरेक समाज, हरेक संस्कृति, हरेक वर्ग र लिंगलाई आक्रान्त पारेको छ।
तनाव के हो ?
चिकित्सकीय भाषामा तनाव मानसिक रोग होइन तर यो नै रोगको कारक भने हुनसक्छ। आफ्नो क्षमता र हैसियतभन्दा जटिल चुनौतिको परिस्थिति तयार भयो भने मान्छेमा तनाव सिर्जना हुन्छ। आफ्नो स्रोत र साधनले समाधान गर्न नसकिने यस्तो अवस्थामा स्वाभाविक रूपमा मान्छे चिन्तानुभूतिमा पर्छ। मन, मस्तिष्क र शरीरसापेक्ष भएकाले तनावको प्रभाव मान्छेको बोली, व्यवहार र सोचमा समेत पर्न सक्छ। जब मान्छे मानसिक तनावमा हुन्छ, त्यतिबेला शरीरमा अनावश्यक हर्मोन तथा रासायनिक पदार्थहरू निस्कन्छन्। जस्तो ः एडरेनल ग्लान्डबाट कर्टिसोल नामको हर्मोन र एडरेनलिन नामक पदार्थ निस्किन्छन् भने पाचन थैलीबाट ग्यास्ट्रिक एसिड निस्कन्छ। यी पदार्थका कारण मुटुको धड्कन बढ्छ र छातीमा असजिलो अनुभव हुन्छ, रक्तचाप बढ्छ। तनावकै बेला रगतमा चिनीको मात्रा बढ्छ र पेटमा ग्यास्ट्रिक एसिड बढेकाले पेट पोल्न थाल्छ।
शरीरमा यस्ता परिवर्तन हुँदा डर लागेको अनुभव हुने, शरीरमा असजिलोपना हुने र छटपटी लाग्ने हुन्छ। लामो समयसम्म मानसिक तनाव भइरहेमा रोगसँग शरीरको लड्ने क्षमतामा पनि ह्रास आउँछ। त्यसैले सधैं तनावमा रहनु भनेको शरीरमा विभिन्न किसिमका इन्फेक्सन र रोगहरू निम्त्याउनु हो। खासमा मानसिक तनाव दुई प्रकारका हुन्छन्, इयुस्टे«स र डिस्ट्रेस। इयुस्टे«स सामान्य तनाव (बेसिक स्ट्रेस) हो। यसलाई असल तनाव मानिन्छ। त्यो किनभने मानिसको जीवनमा यस प्रकारको तनाव आवश्यक छ। तर डिस्ट्रेस खराब किसिमको तानव हो, यसअन्तर्गत लगातारको तनाव (क्युमुलेटिभ स्ट्रेस) र घातक तनाव (ट्रमाटिक स्ट्रेस) पर्दछन्।
तनावको कारण
तनाव आधुनिक जीवनशैलीको उपहार हो। व्यक्तिगत सम्बन्ध, आर्थिक र पेशागत व्यवहारमा देखिने उतारचढावका कारण नै मानिस तनावको सिकार हुने गर्छन्। हिजोआज मानिसको जीवन दिनप्रतिदिन महंगो र चर्को हँुदै गइरहेको छ। व्यक्तिगत आय नबढ्ने र खर्च बढ्ने असन्तुलित अवस्थाका कारण मध्यम र निम्न वर्गका परिवार निरन्तर तनावमा फसेका छन्। नेपालजस्तो गरिब देशको सहरीया जीवन तनावको त पर्याय नै हो भन्दा अत्युक्ति हुँदैन।
सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने मानिस तनावबाट कमै पीडित हुने गर्छन्। यस्ता मानिसले ठूल्ठूला दबाबहरूलाई पनि सजिलै किनारा लगाउन सक्छन्। त्यसैले त उनीहरू जीवनको दौडमा अगाडि छन्।
घरमा बत्ती छैन, धारामा पानी छैन, ट्राफिक जामको समस्या छ, सार्वजनिक यातायातको अवस्था राम्रो छैन, इन्धन र ग्याँसको अभाव झेलिरहनुपर्छ। जब सामान्य तनावमा अलि जटिल प्रकारका तनाव थपिन थाल्छन् र त्यसको शृंखला तयार हुन्छ, त्यस्तो अवस्थालाई लगातारको मानसिक तनाव भनिन्छ। लगातारको तनावले काम गर्ने क्षमता, निर्णय लिने क्षमता, नयाँ कुराहरू गर्ने क्षमता ह्रास भइरहेको हुन्छ। त्यसैले मानिसहरूमा स–साना कुरामा झिझिने, रिसाउने, आवेगमा आउने, निद्रा नलाग्ने समस्या देखिएका हुन्। त्यसो त मानसिक तनावले उमेर, समूह र वर्ग भन्दैन। मानिस भावनात्मक रूपमा आफैंमा जटिल र संवेदनशील प्रकृतिको हुनाले फरक–फरक व्यक्तिको फरक–फरक स्वभाव हुन्छ।
तनाव सहन सक्ने क्षमता पनि फरक–फरक हुनसक्छ। खुसी सिर्जना गर्ने र आफूलाई सन्तुलित गराइरहने परिस्थिति पनि सबैको एउटै नहुन सक्छ। तनाव गहिरिँदै जाँदा पनि धेरै व्यक्तिले आफूलाई बलियो छु, मलाई यस्ता समस्याले धेरै तनाव दिन सक्दैनन् भन्ने विश्वासमा त हुन्छन् तर लगातारको तनावले भित्रभित्र असर पारिरहेको हुन्छ। यस्तो स्थितिमा शरीर र मन दुवैले हार मानिसकेका हुन्छन्। कुनै गाडी वा मेसिन चल्दा चल्दा धेरै तातेर बन्द भएजस्तै शरीर र मनले पनि अति भइसकेपछि जवाफ दिन्छन्। यसैका कारण विभिन्न लक्षण देखिन सुरु गर्छन्। त्यसैले खानपान, जीवनशैली र व्यवहारको साइनो तनावसँग सघन हुन्छ।
तनावबाट मुक्ति
पीडित आफैंले तनावको स्रोत र समस्या समाधानको उपाय पहिल्याउन सके भने तनावको दुष्चक्रबाट बाहिर आउन सजिलो हुन्छ। समस्याबारे सकारात्मक रूपमा अरूसँग सल्लाह गर्ने, धैर्य गर्ने, सुझबुझ देखाउने र गलत कुरा मनमा नखेलाउने गर्ने हो भने तनावले थप क्षति गर्दैन। मानसिक तनावको बेला सास छिटो–छिटो चल्छ। श्वास फेर्दा लिएको अक्सिजनको ठीकसँग उपयोग हँुदैन। त्यसैले यस्तो बेलामा नाकबाट बिस्तारै लामो सास लिने र छोड्ने गर्दा फोक्सोको तलको भागमा समेत अक्सिजन पुग्छ। शरीरले अक्सिजनको उपयोग राम्ररी गर्न पाउँछ।
फलस्वरूप मन शान्त पार्न सहयोग गर्छ। वास्तवमा तनाव व्यवस्थापनमा राम्रोसँग श्वास लिनु र छोड्नु ज्यादै महŒवपूर्ण छ। यसैगरी दैनिक १५, २० मिनेट जति छिटो–छिटो हिँड्ने, दौडिने या साइकल चढ्ने गर्दा तनाव कम गर्न सहयोग मिल्छ। व्याडमिन्टन, टेनिस, बास्केटबल, भलिबल आदिमध्ये कुनै खेल खेल्ने, फूलबारी वा बगैंचामा घुम्ने या केही समय काम गर्ने, मनपर्ने गीत, भजन आदि सुनेर आनन्द लिने वा आफूलाई मन पर्ने किताबहरू पढ्ने गर्दा पनि तनाव कम हुन्छ। स्वस्थकर जीवनका लागि हामी कस्तो खाना खान्छौं, के खान्छौं, कति खान्छौं आदि कुराले धेरै महत्व राख्छ। फलफूल, सागपात, चिल्लो कम भएको दूध, दही आदि खानु राम्रो हुन्छ। चिनी तथा नुन सकभर कम खाएको वेश।
बोसो बढी भएको मासु, रातो मासु, तारेका खानेकुरा, क्रिम, चिज र चकलेट, आइसक्रिम आदि नखानु वा सकभर कम खानु राम्रो हुनेछ। त्यस्तै रक्सी तथा चुरोटसुर्ती आदिले स्वास्थ्यलाई नराम्रो असर पार्ने हुनाले प्रयोग गर्नु हँुदैन। आफू खुसी हुने स–साना रुचिका कुरामा मन बहलाउने, साथीभाइसँग भेटघाट गर्ने, योग, ध्यान तथा प्रणायाम गर्ने र दुःखका बेला पनि आफैंले आफूलाई सम्हाल्न केही आदर्श भनाइहरूप्रति विश्वास राख्यो भने मन सधैं काबुमा भइरहन सक्छ। आफूले आफैंलाई सम्हाल्न नसक्ने अवस्था भयो भने त्यो रोगको अवस्था हो। रोगकै अवस्थामा भने ध्यान, साथीभाइ र खुसी हुन गरिने कुनै पनि अभ्यासले काम गर्दैन, तुरुन्त चिकित्सककहाँ पुग्नुपर्छ।
दैनिक जीवनमा हरेक मानिसले सानाठूला तनाव झेल्नु परेकै हुन्छ। तर, कुनै मानिस तनाव र समस्याले होइन, त्यसप्रति प्रतिक्रिया गर्ने व्यक्तिको दृष्टिकोणले पीडित भइरहेको हुन्छन्। त्यसैले सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने मानिस तनावबाट कमै पीडित हुने गर्छन्। यस्ता मानिसले ठूल्ठूला दबाबहरूलाई पनि सजिलै किनारा लगाउन सक्छन्। त्यसैले त उनीहरू जीवनको दौडमा अगाडि बढ्छन्। हुन पनि हो, डरको अगाडि जीत छ। तनावको अगाडि जीत छ।
– लेखक साइकोथेरापिष्ट हुन्। अन्नपूर्ण पाेष्टबाट साभार