मकवानपुर । कोरोना भाइरसकाे माहामारीका कारण विगत २ वर्षदेखि देशमा शैक्षिक गतिविधि प्रायः ठप्प झै रहेको छ । भाैतिक उपस्थितीमा कक्षा संचालन नभएकाे तथा शैक्षिक गुणस्तरीयता नभइरहेकाे बेला हेटाैडामा काेराेना भाइरस कोभिडका कारण शिक्षामा सृजना भएका चुनौती र अवसर विषयमा अन्तरक्रिया कार्यक्रम गरिएकाे छ ।
हेटौंडा क्याम्पसले कोभिड १९ का कारण शिक्षा क्षेत्रमा सृजित भएको अवसर र चुनौती विषयमा जिल्लाका प्रतिनिधि शिक्षक र पत्रकारहरु विच अन्तरक्रिया कार्यक्रम गरेको हाे । अन्तरक्रिया कार्यक्रममा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड शाखा कार्यालय हेटौडाका प्रमुख कृष्णप्रसाद घिमिरेले शिक्षालाई व्यवस्थापन गर्न आर्थिक चुनौती रहेको बताए ।
कोरोनामय समयलाई अवसरको रूपमा लिई नीति, नियम बनाई अबको शिक्षाको कार्यदिशा बनाउनु आवश्यक मात्र नभएर अनिवार्य रहेको उनले बताए । यदि यस मोडमा पनि शिक्षा क्षेत्रमा परिवर्तन ल्याउन सकिएन भने हामीले ठूलो अवसर गुमाउनेछौँ । भावी सन्ततीहरूले समेत पुरानै शिक्षा प्रणालीमा अभ्यस्त भई नयाँ सम्भावनाका लाभबाट बन्चित हुने निश्चित रहेको उनले बताए ।
कार्यक्रममा हेटाैंडा १ अमर माविकी प्रधानध्यापक मालाती उप्रेतीले इन्टरनेटको माध्यमबाट शिक्षा प्रदान गर्ने भन्दा कसरी दिने कोतुहलता लाग्ने गरेकोमा काेराेना माहामारीले गर्दा शैक्षिक क्षेत्रमा आइटीको प्रयाेगले फरक पारेको बताइन् । इन्टरनेटको माध्यमबाट शैक्षिक गतिविधि सुचारु गर्न पाउनु पनि एक अवसर भएको उनले बताइन् । ‘कोरोनासँगै वैकल्पिक शिकाइकाे रूपमा अनलाइन कक्षाहरूको सञ्चालनलाई सकारात्मक प्रभाव मान्नुपर्ने हुन्छ’ उप्रेतीले भनिन् ‘अनलाइन शिक्षाका सीमितता छ, व्यवस्थापन गाह्रो छ, व्यवस्थापन भए पनि विद्यार्थी कक्षामा उपस्थित भएर अध्ययन गरेजस्तो यो प्रभावकारी हुँदैन ।
अनलाइन कक्षामा विद्यार्थीको उपस्थिति न्युन हुने गरेकाेले काेराेना माहामारीले शिक्षाको गुणस्तरमा प्रश्न उठाएकाे छ उनले भनिन् । उनले आजको पुस्तामा माहामारीले गर्दा पढाईप्रतिको आकर्षण कम भएको देखिने बताइन् । विद्यार्थीसंग मोवाइल फोन नहुने, इन्टरनेटको समस्या रहेको र विद्युतको सहजताले अनलाइन शिक्षा प्रदान गर्न कठिन रहेको उप्रेतीकाे भनाइ रहेका छ । ।
कार्यक्रममा जनता मावि फापरवारीका सहायक प्रधानध्यापक शंकर पराजुलीले कोरोना संक्रमण तत्काल हट्ने नदेखिएकाले अव नेपालको शिक्षा प्रणालिमा भौतिक रुपमा उपस्थित रहेर शिक्षा लिन लामो समय लाग्ने निश्चित भएकाे बताए । विद्यार्थीका अभिभावकले समेत आफ्नो बच्चाको लागि शिक्षामा लगानी गर्ने बेला भएको उनले बताए । उनले भने, ‘यस परिस्थितिमा हाम्रो जस्तो अल्पविकसित देशमा यो कोरोनामय समयमा र कोरोनापछिको समयमा शिक्षाको स्वरूप कस्तो हुन सक्छ भन्ने विषयमा गम्भीर बहस र व्यवस्थापनको जरुरी छ । विषम परिस्थितिमा अबको शिक्षालाई कसरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने चुनौती शिक्षामा सरोकार राख्ने सबैलाई भएको छ भने अर्कोतर्फ कोरोना आतङ्कले उत्तिकै रूपमा सम्भावनाकाद्वारहरू पनि खोलेको छ ।’ पराजुलीले भने ।

त्यस्तै बंशगोपाल मावि मकवानपुरगढीका प्रधानध्यापक लिलानाथ ढुङ्गेलले अहिले विद्यार्थीहरुमा पढ्दै नपढि पास भइने भनेर रमाइरहेको अवस्थामा हाम्रो शैक्षिक गुणस्तर कस्तो रहेको छ प्रश्न गर्न सकिने उनले बताए । आर्थिक स्थिति कमजोर रहेको साथै प्रविधि मैत्री हुन नसक्नु अहिलेको समस्या रहेको उनले बताएका हुन् । बाल जागृति इङलिस माविका प्रधानध्यापक विनोद सुवेदीले कोरोनाका कारण निकासाका कुरा भन्दा आशालाई हेर्न पर्ने बताए । उनले भने, ‘आज कोरोनाले हाम्रा विद्यालयलाई भर्चुअल कक्षाहरूमा जानै पर्ने पाठ सिकाएको छ । अब सरकार र विद्यालयहरूले प्रविधिलाई नकार्न नसक्ने भएका छन् । प्रभावकारिता कतिको भएको छ, त्यो बेग्लै कुरा भयो तर यस्ता कक्षाहरू सुरुवात गरिदिने कोरोन भाइरसले शिक्षामा नयाँ आयाम थपिदिएको मान्नुपर्ने हुन्छ ।’ आज शिक्षकहरू, विद्यार्थीहरू, अभिभावकहरू प्रविधिमैत्री भइरहेका छन् । अघिल्लो वर्ष भन्दा यो वर्ष केहि सहज भएको उनले बताए ।
हेटौंडा क्याम्पसका क्याम्पस प्रमुख डाक्टर देवचन्द्र मानन्धरले अवको समय कोरोना महामारीले शिक्षाको सिकाइ पद्धति मूल्याङ्कनलगायत सम्पूर्ण आयाममै आमूल परिवर्तन गरिदिएर हाम्रो शिक्षालाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने सम्भावना पनि त्यतिकै रहेको बताए । कोरोना निर्मूल भएर हामी पहिलेकै अवस्थामा फर्किने सम्भावना कम देखिन्छ बरु हामीले हाम्रा बानी व्यवहारहरू, नीति, नियमहरू कोरोना सापेक्ष बनाउनु जरुरी देखिन्छ । जसले गर्दा सल्लाह सुझाबका लागि अन्तरक्रिया कार्यक्रम राखिएको बताए । हेटौंडा क्याम्पसले लगातार अनलाइनबाट विद्यार्थीलाई माहामारीको समयमा समेत शिक्षा प्रदान गर्दै आइरहेको बताए । उनले अव हेटौंडा क्याम्पस प्राविधिक र बहुमुखी भएको समेत जानकारी दिए । हेटौंडा क्याम्पसमा आर्थिक स्थिति कमजोर भएकै कारण शिक्षा लिनबाट बन्चित हुन नपर्ने उनले बताए । क्याम्पसले गरिव जेहेन्दार विद्यार्थीलाई छात्रबृद्धि प्रदान गर्ने गरेको समेत बताए ।
मकवानपुर । पेशागत अधिकारका माग राख्दै प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा धर्नामा बसेका मकवानपुर सहितका देशै भरका शिक्षक पक्राउ पछी रिहा भएका छन् । नेपाल शिक्षक महासंघकाे अगवाइमा मागहरु राख्दै धर्नामा बसेका मकवानपुरका १३ जना शिक्षक सहितलाइ प्रहरीले धरपकड गरेर पक्राउ गरेको थियो ।
‘आफ्ना शान्तिपूर्ण मागहरु राख्दा पनि प्रहरीले पक्राउ गरेको हाे’ नेपाल शिक्षकसंघ मकवानपुरका उपाध्यक्ष गणेश प्रसाद हुमागाईले भने ‘पेसागत अधिकारका माग राख्दा सरकारले पक्राउ गर्ने काम जायज हाेइन। ’ नेपाल शिक्षक महासंघको संघिय कार्यसमितिको आयोजनामा प्रधानमन्त्री कार्यालय वालुवाटारमा भएको शान्तिपूर्ण धर्नामा सहभागी शिक्षकहरु शुक्रबार पक्राउ गरी छाडिएकाे थियाे ।
नेपाल शिक्षक मशासंघ सरकारसँग गुणस्तरीय शिक्षा विकासका लागि कूल बजेटको २०% लगानी गर्नु पर्ने, संविधानअनुसार आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहको शिक्षा नि:शुल्क हुने प्रबन्ध व्यवहारमा लागू गर्नु पर्ने, अविलम्व सङ्घीय शिक्षा ऐन जारी गर्नु पर्ने, विद्यालयको पाठ्यक्रम निर्माण सम्बन्धी अधिकार सङ्घीय संरचनामा हुनु पर्ने, शिक्षक तथा विद्यालय कर्मचारीको आधिकारिक ट्रेड युनियनको रुपमा नेपाल शिक्षक महासङ्घ रहने, शिक्षण काउन्सिलको व्यवस्था गर्नु पर्ने , शिक्षकको जिल्ला भित्रको सरुवा र जिल्लान्तर सरुवा दुबैतिरको स्थानिय तह र विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सिफारिसमा जिल्लामा रहेको शिक्षाको इकाइले गर्नु पर्ने लगायतका. ३४ बुदें माग राख्दै आन्दाेलनरत छ ।

शान्तिपूर्ण धर्नामा पक्राउ पर्नेमा शिक्षक संघ मकवानपुरका उपाध्यक्ष हुमागाँई सहित नेपाल शिक्षक महासंघ मकवानपुरका सचिव राजु गौतम, राजु घिमिरे, नेपाल शिक्षक संघ हेटौंडा नगर समिति अध्यक्ष ज्ञानेन्द्र बर्तौला, नगर सदस्य लोक जिम्बा र थाहाानगरका शिक्षक विनोद सुवेदी,विक्रम गोपाली,महेन्द्र प्रधान,जंग बहादुर लामा, के वी विष्ट, सानुभाई कार्की,राजेन्द्र विष्ट, मान बहादुर बुढाथोकी र सुरेन्द्र गोले समेत रहेका छन् ।
पक्राउ परेका शिक्षकहरुलाई महानगरीय प्रहरी बृत कमलपोखरिमा राखिएको र पछी छाडिएको हुमागाँई जानकारी दिए ।
यसैबीच धर्नामा बसेका शिक्षकहरू पक्राउ पश्चात नेपाल शिक्षक महासङ्घ राष्ट्रिय समितिले आफ्ना न्यायिक मागहरुलाई सम्बोधन गर्न तथा देशका शैक्षिक समस्याहरु समाधान गरी शिक्षाको समुचित विकास र प्रबन्ध गर्न राज्य पक्षको ध्यान नगएको तथा शिक्षक-कर्मचारीका माग-मुद्दामा सरकार संवेदनशील नभएको कुरा समेत प्रष्ट्याएको विज्ञप्ती मार्फत भनेकाे छ ।
विज्ञप्तिमा भनिएकाे छ ‘आफ्ना न्यायिक माग लिएर अघि बढेको नेपाल शिक्षक महासङ्घ ती माग पूरा नभएसम्म जुनसुकै जोखिम मोलेर पनि आन्दोलनको मोर्चामा यथावत रहने कुरा प्रष्ट पार्दै राज्य पक्षलाई प्रहरी ज्यादतीप्रति क्षमा माग्न तथा अविलम्ब माग सम्बोधनको पक्षमा अग्रसर हुन हामी अपील गर्दछौ । अन्यथा यसबाट सिर्जना हुने गम्भीर परिणाम प्रति सरकार आफै जिम्मेवार हुने कुरा समेत जानकारी गराउँछौ ।’
नेपाल शिक्षक महासङ्घ
राष्ट्रिय समितिद्वारा शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयमा पेश भएका
मागहरू
१. देशमा गुणस्तरीय शिक्षाको विकासका लागि शिक्षा क्षेत्रमा कूल बजेटको २०% लगानी गरियोस् । २. संविधानको धारा ३१ को शिक्षा सम्बन्धी हकको व्यवस्था अनुसार आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक . – तहको शिक्षा नि:शुल्क हुने प्रबन्ध व्यवहारमा लागू गरियोस् ।
३. अविलम्व सङ्घीय शिक्षा ऐन जारी गरियोस र उक्त ऐनमा निम्न वमोजिम प्रबन्ध गरियोस् ।
क) विद्यालयको पाठ्यक्रम निर्माण सम्बन्धी अधिकार सङ्घीय संरचनामा हुने । ख) शिक्षक तथा विद्यालय कर्मचारीको आधिकारिक ट्रेड युनियनको रुपमा नेपाल शिक्षक महासङ्घ रहने । ग) शिक्षण काउन्सिलको व्यवस्था गर्ने । घ) सङ्घीय सरकार, शिक्षा विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र अन्तर्गत रहने गरी जिल्लामा शिक्षाको
एकाइ राख्ने । शिक्षक कर्मचारीको नियुक्ति, पदस्थापन, सरुवा, तलवभत्ता भुक्तानी, अध्ययन विदा तथा बेतलवी विदाको स्वीकृती, व विभागीय सजाय र त्यसको अभिलेखीकरण, शिक्षक सेवा आयोग, शिक्षण काउन्सिल र शिक्षक किताबखाना सम्बन्धी काम, राष्ट्रिय
परीक्षा बोर्ड मार्फत् हुने एस.इ.इ., कक्षा ११ र १२ को परीक्षाको व्यवस्थापन यस कार्यालय मार्फत् हुने कानुनी प्रबन्ध गर्ने । ङ) शिक्षकको जिल्ला भित्रको सरुवा र जिल्लान्तर सरुवा दुबैतिरको स्थानिय तह र वि.व्य.स.को सिफारिसमा जिल्लामा रहेको शिक्षाको .
एकाइले गर्ने प्रबन्ध गर्ने । च) विद्यालय व्यवस्थापन समिति गठनमा सबै विद्यालयमा एकरुपताका कायम गर्न सङ्घीय शिक्षा ऐनमा नै यसको स्वरुप तोकिदिने । उक्त
समिति गठन गर्दा अध्यक्ष र बहुमत सदस्य सम्बन्धित विद्यालयका विद्यार्थीका अभिभावकबाट हुने प्रबन्ध गर्ने र वडाको निर्वाचित – वडाध्यक्ष वा निजले तोकेको सदस्य पदेन सदस्य हुने व्यवस्था गर्ने ।
४. विद्यालय शिक्षाको विकासकोलागि निम्न वमोजिम् संवैधानिक प्रबन्ध गरियोस् ।
क) संवैधानिक राष्ट्रिय शिक्षा आयोगको व्यवस्था । .ख) संवैधानिक शिक्षा सेवा अयोगको स्थापना। ग) विद्यालय तहको शिक्षालाई सङ्घ, प्रदेश र स्थानिय तहको साझा अधिकार सूची (संविधानको अनुसूची-९)मा राख्ने । घ) सबै प्रदेश र स्थानिय तहले बनाउने शिक्षा ऐनमा एकरुपता हुनु पर्ने ।
५. शिक्षक तथा विद्यालय कर्मचारीकालागि कोभिड विरुद्धको खोप अविलम्व उपलब्ध गराइयोस् । सङ्कमित शिक्षक कर्मचारीको नि:शुल्क उपचार, विमाको प्रबन्ध गरियोस् । साथै ज्यान गुमाएका शिक्षक कर्मचारीको लागि क्षतिपूर्तिको प्रबन्ध गरियोस् ।
६. बालकक्षाका शिक्षक तथा विद्यालय कर्मचारीको अविलम्व उचित तलव बद्धि गरियोस ।
७. सङ्घीय शिक्षा ऐन बनी नसक्दै स्थानिय तहले जथाभावी ऐन तथा कार्यविधि बनाएर कार्यान्वयन गरिरहेका छन् । यो प्रकिया अविलम्व रोकियोस् ।
८. देशका कतिपय स्थानिय तहले पूर्वाग्रही ढङ्गबाट गरेका शिक्षक-कर्मचारीका सरुवा तथा पदस्थापन बदर गरियोस् ।
९. अव्यवहारिक तथा आग्रह प्रेरित दरबन्दी मिलान कार्यविधि खारेज गरियोस् । साथै चालु दरबन्दी मिलान कार्य तुरुन्त रोकी अपुग दरबन्दी समेत प्रक्षेपण गरी नेपाल शिक्षक महासङ्घ र शिक्षा मन्त्रालय बीच भएको सहमती अनुसार दरबन्दी मिलान कार्य अघि बढाइसोस् ।
१०. राहत, साविक उच्च मावि र बालकक्षाका शिक्षकको कोटालाई स्वीकृत दरबन्दीमा परिणत गरी महासङ्घसँग भएको सम्झौता वमोजिम शिक्षक सेवा आयोग मार्फत् उमेरको हद नलाग्ने गरी आन्तरिक /खुला प्रतियोगिताद्वारा स्थायी गरियोस् ।
११. विभिन्न कारणबाट एकपटक पनि आन्तरिक परीक्षामा सामेल हुन नपाएका अस्थायी र करार शिक्षकलाई नियमानुसार शिक्षक सेवा आयोग मार्फत् एकपटक उमेरको हद नलाग्ने गरी आन्तरिक प्रतिस्पर्धामा सामेल हुने मौका दिइयोस् ।
१२. स्थायी शिक्षकको लागि हरेक दश वर्षमा एक तह आवधिक बढुवाको प्रबन्ध होस् । शिक्षक बढुवामा विशिष्ट श्रेणीको समेत कायम गरी बढुवाको अनुपात ६०:२५:१०:५ कायम गरियोस् । साथै तल्लो तहमा कार्यरत योग्यता पुगेका स्थायी शिक्षकको हकमा तहगत बढुवाको प्रबन्ध होस् । शिक्षक सेवा आयोगले लिने हरेक परीक्षामा तल्लो तहमा स्थायी भएका शिक्षकले मात्र प्रतिस्पर्धा गर्ने गरी निश्चित कोटाको प्रबन्ध होस् ।
१३. स्थायी भएका शिक्षकको पेन्सन तथा बढुवा प्रयोजनका लागि सबै अस्थायी अवधि गणना गरियोस् । स्थायी भएको तह र अस्थायी सेवा गरेको तह फरक भएका शिक्षकको पनि सबै अस्थायी सेवा अवधि गणना गरियोस् । साथै १५ वर्ष सेवा गरिसकेका शिक्षकले अस्थायी अवधिबाट
५ वर्ष थपी सेवा निवृत्त हुन चाहेमा निवृत्तीभरण सहित सेवा निवृत्त हुन पाउने कानुनी व्यवस्था गरियोस् । ्
१४. सामुदायिक विद्यालयमा कार्यरत कर्मचारीको दरबन्दीलाई स्वीकृत दरबन्दीमा परिणत गर्दै उमेरको हद नलाग्ने गरी सम्झौता बमोजिम आन्तरिक प्रक्रियाबाट शिक्षक सेवा आयोग मार्फत् स्थायी गरियोस् । लामो सेवा गरेका र उमेरको हद नाघेका कर्मचारीको हकमा एकमुष्ठ सुविधा दिने प्रबन्ध होस् ।
१५. संस्थागत विद्यालयका शिक्षकलाई सामुदायिक विद्यालयका शिक्षक सरह तलव भत्ता पाउने व्यवस्था होस् । साथै संस्थागत विद्यालयका शिक्षक तथा निजी स्रोतमा काम गरेका सामुदायिक विद्यालयका शिक्षककालागि सामाजिक सुरक्षाकोषको प्रबन्ध गरियोस् । कतिपय निजी विद्यालयले त्यहाँ कार्यरत शिक्षक तथा कर्मचारी अकारण निष्कासन गरिरहेका छन् । यस्तो कार्य तुरुन्त रोकी निष्कासित शिक्षक-कर्मचारीलाई पुनर्बहाली गरियोस् ।
१६. तालिम र अध्यापन अनुमतीपत्र विना प्रवेश नपाइने शिक्षण पेसा आफैमा प्राविधिक पेसा भएकोले सबै शिक्षकका लागि प्राविधिक ग्रेडको व्यवस्था होस् ।
१७. विद्यालयका शिक्षक तथा कर्मचारीको व्यवस्थित उपचार सेवाकालागि केन्द्र तथा प्रादेशिक स्तरमा अविलम्व शिक्षक अस्पतालको व्यवस्था होस् ।
१८. नेपाल सरकार, प्रदेश सरकार तथा स्थानिय तहका शैक्षिक प्रशासनका समान तहका पदमा निश्चित सङ्ख्यामा शिक्षकबाट काजमा ल्याउने व्यवस्था गरियोस् ।
१९. सेवा निवृत्त शिक्षकको पेन्सन पट्टाको नवीकरण सम्बन्धित जिल्लाबाटै हुने प्रबन्ध गरियोस् ।
२०. खर्चिलो उपचार गर्नु पर्ने रोग लागेका शिक्षक-कर्मचारीलाई स्वास्थ्य उपचारमा सहयोग गर्न शिक्षक-कर्मचारी समेतको सहभागितामा शिक्षक-कर्मचारी स्वास्थ्य सुरक्षा कोषको प्रबन्ध गरियोस् । २१. समान तहको निजामती सेवा र स्थायी शिक्षकको बीच रहेको तलव, भत्ता र ग्रेडमा समानता कायम गरियोस् । साथै स्थायी सेवा प्रवेश तथा बढुवा भएको ठिक एक वर्ष पुग्नासाथ ग्रेड पाउने व्यवस्था गरियोस् ।
२२. विद्यालयमा प्रधानाध्यापक पदका लागि छुट्टै योग्यता तोकी शिक्षक सेवा आयोग मार्फत् नियुक्ती सिफारिस हुने प्रबन्ध होस् । साथै प्रधानाध्यापकका लागि खाइपाइ आएको तलवको २५% अतिरिक्त भत्ताको प्रबन्ध होस् ।
२३. निम्नमाध्यमिक द्वितीय र प्राथमिक द्वितीयमा सोझै स्थायी भएका शिक्षकको पद कमश: मा.वि.तृतीय र नि.मा.तृतीयमा समायोजन होस् । यदि उक्त शिक्षक अर्को श्रेणीमा बढुवा भएको छ,भने पनि माथिल्लो तहको सोही अनुसारको श्रेणीमा पद समायोजन होस् ।
२४. शैक्षिक र प्राज्ञिक क्षेत्रका लागि छुट्टै राष्ट्रिय मर्यादाकम कायम गरियोस् ।
२५. गाभिएका र बन्द भएका विद्यालयको भौतिक सम्पत्ति नेपाल सरकारको हुने कानुनी प्रबन्ध होस् । साथै उक्त सम्पत्ति गैर शैक्षिक, – कार्यमा उपयोग तथा हक हस्तान्तरण गर्न नपाइने प्रबन्ध होस । २६. द्वन्द पीडित शिक्षकहरूको हकमा द्वन्द पीडित शिक्षक कर्मचारी व्यवस्थापन तथा जाँचबुझ समिति लगायत अन्य आयोग तथा समितिले गरेको सुझाव र सिफारिसहरू तुरुन्तै कार्यान्वयन गरियोस् ।
२७. सङ्घ, प्रदेश र स्थानिय तहको ऐन बन्दा सम्बन्धित तहहरूमा बन्ने शैक्षिक सरोकारका सबै आयोग, परिषद्, काउन्सिल, समिति वा कार्यदलमा ने. शि. महासङ्घको सम्बन्धित तहबाट प्रतिनिधित्व गर्ने कानुनी व्यवस्था होस् ।
२८. आन्तरिक परीक्षामा सामेल भई वहिर्गमनमा परेका अस्थायी शिक्षकहरूको समस्या अझै सम्पूर्णरुपमा सामाधान भएको छैन । यी शिक्षकको समस्या हल गरी गोल्डेन हेण्डसेक लिन छुटेका सबै शिक्षकलाई अविलम्व गोल्डेन हेण्डसैक प्रदान गरियोस् ।
२९. प्राविधिक धार, विशेष शिक्षा र शिक्षण सिकाइ अनुदानमा कार्यरत शिक्षकको हकमा स्वीकृत दरबन्दी सिर्जना गरी स्थायित्वको प्रकियामा .. लगियोस् ।
३०. महिला शिक्षकको प्रसती विदा ६ महिना कायम गरी उक्त अवधिमा सट्टा शिक्षकको व्यवस्था गरियोस ।
३१. विद्यालय शिक्षा सेवासँग सम्बन्धित सबै संस्थाले लिने विज्ञ सेवामा विद्यालय शिक्षकको अनिवार्य उपस्थिति तथा बाहुल्य कायम गर्ने । व्यवस्था होस् । काफिकीर कोजनाकार
३२. हचुवाका भरमा फरका सेवा शर्त र सुविधाका शिक्षक पद सिर्जना गर्ने काम रोकी देशभर एकै प्रकारका सेवा, शर्त र सुविधा पाउने शिक्षकको प्रबन्ध गरियोस् ।
३३. नियमानुसार सिफारिस भएका शिक्षक सेवा आयोगका पदाधिकारी अविलम्व नियुक्ति गरियोस् ।
३४. विगतमा भएका सबै सहमती र सम्झौता लागू गरियोस् ।


सरकारले प्रशासन सुधार र नीतिगत तहको सुधारभन्दा पनि कर्मचारी सरुवालाई उच्च प्राथमिकता दिन थालेको पाइएको छ । कर्मचारी प्रशासन हाँक्ने मुख्य कानुनका रूपमा रहेको संघीय निजामती सेवा ऐन तर्जुमाका लागि महŒवपूर्ण भूमिका खेल्नुपर्ने सरकार अहिले कर्मचारी सरुवाजस्ता ससाना विषयमा नै अल्झन पुगेको आरोप प्रशासकको छ । एक महिनाको अवधिमा सरकारले दुईपटक गरी दर्जन बढी सचिवको सरुवा गरिसकेको छ भने सहसचिवहरूको सरुवा गर्ने क्रम पनि जारी राखेको छ ।
कर्मचारी सरुवामा कुनै मापदण्ड छैन । सत्तासीन दलका नेता तथा प्रधानमन्त्री र मन्त्रीका निकटहरूसँग जसले राम्रो सम्बन्ध राख्छ, उसलाई आकर्षक स्थानमा पठाउने परम्परा रहँदै आएको छ । वर्तमान सरकारले पनि सोही परम्परा पछ्याउँदै सचिव र सहसचिवको व्यापक सरुवा गर्ने क्रमलाई जारी राखेको हो । कतिपय मन्त्रालयमा मन्त्री नै नभए पनि कर्मचारी सरुवाको सूची तयार भइरहेको संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय स्रोतले जानकारी दिएको छ । सामान्य प्रशासन मन्त्रालयमा सरुवा माग्नेहरूको घुइँचो नै लाग्न थालेको छ भने निकटलाई आकर्षक स्थानमा लैजान राजनीतिक नेतृत्व आफंै लबिङमा लागेको बताइएको छ ।
सरकारले केही दिनअघि मात्रै सचिवहरूको सरुवा गर्दा कार्यक्षमता र अनुभव भएका सचिवहरूलाई पन्छाएर अनुभव नै नभएका केही सचिवहरूलाई महŒवपूर्ण निकायको जिम्मेवारी दिएको भन्दै प्रशासक रुष्ट बनेका छन् । प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालयका एक अधिकारीका अनुसार सरुवामा कुनै मादपण्ड नबनाई हचुवाको आधारमा सरुवा गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ । कार्यक्षमता र अनुभवलाई पाखा लगाई सचिव सहसचिवको सरुवा गर्दा त्यसले सिंगो सरकारको प्रभावकारितामा समेत गम्भीर असर पर्न सक्ने दाबी ती अधिकारीले गरे ।
अर्थ मन्त्रालय स्रोतका अनुसार अहिले अर्थ मन्त्रालयले पनि अर्थमा खासै अनुभव नभएका व्यक्तिहरूलाई अर्थ मन्त्रालयमा ल्याउनेगरी आन्तरिक गृहकार्य गरेको छ । ‘अर्थमा सहसचिवको खोजी गर्दा काविल सहसचिवको खोजी गर्नुभन्दा पनि राजनीतिक विचार र आस्थाका आधारमा सरुवा गर्न खोजिएको छ यसो गरिएमा आर्थिक क्षेत्रमा गर्नुपर्ने सुधारलगायतका महŒवपूर्ण कार्यमा गम्भीर धक्का लाग्नेछ,’ मन्त्रालयका एक अधिकृतले भने ।
नयाँ सरकार बनेसँगै कर्मचारी सरुवाको क्रम गृह मन्त्रालयबाट सुरु भएको हो । गृह मन्त्रालयमा विभिन्न महाशाखामा सहसचिव परिवर्तन गरिएका छन् । यसैगरी हाल मन्त्रालयले ठूलो संख्यामा प्रमुख जिल्ला अधिकारीको सरुवा गर्ने तयारी गरेको छ । सम्भवतः चार-पाँच दिनभित्रमा नै ठूलो संख्यामा सीडीओहरू परिवर्तन हुनेछन्,’ मन्त्रालयका एक अधिकारीले भने ।
यसअघिका सरकारले पनि प्रशासनमा हस्तक्षेप गर्दा प्रशासन क्षेत्र निकै कमजोर बन्दै आइरहेको प्रशासन क्षेत्रका जानकारको भनाइ छ । कर्मचारी बढुवा गर्दा लोकसेवा आयोगको सहभागितामा गरेजस्तै अब कर्मचारी सरुवा गर्दा पनि लोकसेवा आयोगकै सहभागितामा समिति बनाएर सोही समितिलाई नै कर्मचारी सरुवाको जिम्मेवारी दिन सकिएमा प्रशासन क्षेत्रमा व्याप्त हस्तक्षेप रोकिन सक्ने तर्क प्रशासकहरूले गरेका छन् ।
अहिले कर्मचारी सरुवाभन्दा पनि कर्मचारी हाँक्ने मुख्य कानुनका रूपमा रहेको संघीय निजामती सेवा ऐन छिटो ल्याउनुपर्ने आवश्यकता प्रशासकहरूले आंैल्याएका छन् । संघीय निजामती सेवा विधेयक राज्यव्यवस्था तथा सुशासन समितिले स्वीकृत गरे पनि संघीय मामिला मन्त्रालयले सो विधेयलाई संसद्मा टेबुल गर्न सकेको छैन । संघीय मामिला मन्त्रालयको जिम्मेवारी हाल प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा आफंैले वहन गरिरहेका छन् । सरकारको न्यूनतम साझा कार्यक्रममा संघीय निजामती सेवा ऐन छिटोभन्दा छिटो ल्याउने उल्लेख गरिए तापनि त्यससम्बन्धी गृहकार्य खासै अघि नबढाइएको प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद् कार्यालयले जनाएको छ । राजधानी दैनिकमा प्रकाशित समाचार साभार गरिएकाे
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)का वरिष्ठ नेता माधवकुमार नेपाल पक्ष नयाँ दल गठनको आन्तरिक गृहकार्यमा जुटेको छ ।
एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली पक्ष एकलौटी रूपमा अघि बढेको निष्कर्षसहित नेपाल पक्ष अब नयाँ दल गठन गर्ने निष्कर्षमा पुगेको छ । विधान संशोधन, सदस्यता नवीकरण, संगठन निर्माणसहित महाधिवेशनको तयारीमा ओली पक्ष एकलौटी रूपमा अघि बढेको नेपाल पक्षको विश्लेषण छ ।
नेपाल निकटका नेता जगन्नाथ खतिवडाले ओलीपक्ष एकलौटी रूपमा अघि बढेपछि आफूहरूसँग नयाँ दल गठनको विकल्प नभएको बताए । आफूहरूको पहिलो प्राथमिकता पार्टी एकता नै रहेको स्पष्ट पार्दै उनले ओली पक्षले एकताका लागि ढोका नै बन्द गरेको आरोप लगाए । नेपाल पक्षका अधिकांश सांसद नयाँ पार्टी गठन गरी सरकारमा जानुपर्ने अडानमा छन् । ओली पक्षले भने नेपाल पक्षका अधिकांश सांसदलाई पार्टीको भन्दा सत्ताको बढी मोह भएको आरोप लगाएको छ ।
ओली पक्षबाट पार्टी कब्जा गरेर मनोमानी रूपमा विधान संशोधन गर्दै सबै अधिकार अध्यक्षमा केन्द्रित गर्ने प्रयास भएको उनले बताए । तर, पनि आफूहरू अन्तिम अवस्थासम्म पार्टी एकताकै पक्षमा रहेको र पहल जारी राख्ने उनले बताए । अन्तिम अवस्थामा पार्टी एकताबद्ध नभएको अवस्थामा छुटै दल गठन गरेर अघि बढ्नुको अर्को विकल्प नभएको खतिवडाले बताए । ओली पक्षका नेताहरूले भने नेपाल पक्ष पार्टी एकतामा कहिल्यै पनि गम्भीर नरहेको र नयाँ पार्टी खोल्ने बहाना खोजिरहेको बताएका छन् ।
नेता नेपालले नयाँ दल गठन गर्नुभन्दा अघि नेताहरूसँग छुटाछुटै रूपमा छलफल गरिरहेको जनाइएको छ । वरिष्ठ नेता नेपालले आफूनिकट नेतासँग छुट्टाछुट्टै छलफल गर्दै ओलीको कार्यशैली नसुधे्रकाले नयाँ दल गठन गरेर अघि बढनुपर्ने विषयमा छलफल गरिरहेको स्रोतको भनाइ छ । नेपाल निकटका अर्का नेता रचना खड्काले कार्यदलले गरेको १० बुँदे प्रस्तावको उल्लंघन गर्ने काम ओली पक्षबाट भएको आरोप लगाइन् ।
नेपाल पक्षले पार्टीका सबै आधिकारिक पत्रमा दुवै नेताको संयुक्त हस्ताक्षर हुनुपर्ने अडान राख्दै आएको छ । एकअर्कालाई विश्वास गर्ने वातावरण नभएकाले दुई नेताको संयुक्त हस्ताक्षरपछि नै आधिकारिता प्रमाणित हुनेगरी सहमति भएमा पार्टी एकताबद्ध हुने बुझाइ नेपाल पक्षको छ । तर, ओली पक्षले नेपाल पक्षको सो प्रस्ताव अस्वीकार गर्दै आएको छ । दुई नेताको संयुक्त हस्ताक्षर वा दुई अध्यक्षको व्यवस्था आवश्यक नरहेको ओली पक्षका नेताहरूको अडान छ । राजधानी दैनिकमा प्रकाशित समाचार साभार गरिएकाे

आज नागपञ्चमी अर्थात नागको पूजा गरिने दिन। घरपालुवा जनावर गाई र कुकुरदेखि पंक्षी कागको पूजा हुने समाजमा नागको पूजा हुनु स्वभाविकै हो। तैपनि संस्कृतिसँग जोडिएको विषय भएकाले नागका विषयमा चर्चा हुनु जरूरी छ।
नागका सम्बन्धमा खासै चर्चा भएको देखिँदैन। कतिपय मिथलाई इतिहास र इतिहासका कतिपय पक्षलाई आस्था र धर्मको आधारमा रोचक पाराले मिथकमा रुपान्तरित गरिएकाले पनि नागबारे सही चिन्तन हुनसकेको छैन।
नागसँग सम्बन्धित विषयमा ऐतिहासिक तबरले छलफल गर्दा उदारहणको रुपमा अघि सार्न उपयुक्त हुने एउटा प्रसंग मौर्य सम्राट अशोकको रामग्राम स्तूप भ्रमण पनि हो। गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि अग्निसंस्कार गरी प्राप्त हाडहरूको अवशेष (अस्थि) आठ भागमा बाँडेर आठ वटा स्तूप बनाइएको थियो। त्यसमध्ये एउटा रामग्राम स्तूप पनि हो।
सम्राट अशोकले ती आठै भागबाट अस्थि झिकेर ८४ हजार स्तूप बनाउने अभियान चलाएका थिए। तर, अभियान सम्पन्न गर्नका लागि अस्थि झिक्न रामग्राम स्तूपमा पुग्दा त्यसको संरक्षण नागहरूले गरिहरेको र झिक्न नदिँदा खाली हात फर्केको प्रसंग ऐतिहासिक रुपमा महत्वपूर्ण छ।
घटना र प्रवृत्तिको अध्ययन गर्दा यस भूक्षेत्रमा लेखपढको परम्परा पुरानो भए पनि इतिहासचेत प्रायः देखिदैन। ऐतिहासिक विषयलाई धार्मिक तथा काल्पनिक रंग दिएर अलौकिक बनाउने तथा अमूर्त रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिका कारण ऐतिहासिकता गुमेको छ।
भारतको इतिहास इशापूर्व छैठौं शताब्दीका महावीर वर्धमान र गौतम बुद्धको प्रसंगबाट प्रष्टिन्छ। त्यसको पुष्टि गर्ने प्राप्त पुरातात्विक सामग्रीमा इशापूर्व तेस्रो शताब्दीका संरचनाकै प्राधान्यता छ। घटना र प्रवृत्तिको अध्ययन गर्दा यस भूक्षेत्रमा लेखपढको परम्परा पुरानो भए पनि इतिहासचेत प्रायः देखिदैन। ऐतिहासिक विषयलाई धार्मिक तथा काल्पनिक रंग दिएर अलौकिक बनाउने तथा अमूर्त रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिका कारण ऐतिहासिकता गुमेको छ।
भारतको इतिहासमा मिति अंकित पहिलो घटनाको टिपोट अलेक्जेन्डर सिकन्दरको आक्रमण हो। आक्रमणसँगै त्यसको अभिलेख राख्न विद्वान लेखकहरू पनि सँगै ल्याइएको थियो र त्यही लिखित प्रमाणको आधारमा भारतमाथि सिकन्दरको आक्रमण इ.पू. ३२१ मा भएको थाहा हुन्छ।
यही बेला मगधमा राजसत्ता परिवर्तन भएर मौर्य राजवंशको स्थापना भएको थियो। प्रथम मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्त र उनका उत्तराधिकारी बिन्दूसारको राज्यकालको वर्णन ‘महावंश’मा पाइन्छ। त्यहि ग्रन्थमा गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको २१८ वर्षपछि (इ.पू. २६९ मा) सम्राट अशोक (चन्द्रगुप्तका नाति) लाई राजगद्दी प्राप्त भएको उल्लेख छ। राजगद्दी पाएको चार वर्षपछि मात्रै राज्याभिषेक भएकाले बुद्धको महापरिनिर्वाणको २१४ वर्षपछि सम्राट अशोक सत्तामा आएको बुझ्न सकिन्छ।
चन्द्रगुप्तले २४ र बिन्दूसारले २८ वर्ष राज्य गरेका थिए। यहि हिसाबको आधारमा बुद्धको जन्म र महापरिनिर्वाण निक्र्योल गर्न सकिएको हो। यसरी नै राजगद्दी प्राप्त गरेको २०औं वर्षगाठमा सम्राट अशोक बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र कपिलवस्तुको भ्रमणमा आएको अभिलेखअनुसार, यो समय इ.पू. २४९ रहेको भनी निर्क्योल गर्न सम्भव भएको हो। सम्भवतः सम्राट अशोक यही वर्ष रामग्राम स्तूपमा पनि पुगेका थिए।
रामग्राम स्तूपको संरक्षण नागहरूले गरेको वर्णनलाई बौद्धहरू जमिनमा घस्रिने सरीसृप जीव नाग वा सर्पकै रुपमा बुझ्ने गरेको पाइन्छ। ऐतिहासिक रुपमा विचार गर्दा नाग भनेर घस्रिएर हिड्ने जीव नभएर नाग नाम भएको मानव समुदाय भएको बुझ्दा धेरै विषयको निर्क्योल गर्न सकिन्छ। यो नामको मानव समुदाय अत्यन्त प्राचीनकालदेखि विस्तृत भूभागमा फैलिएको तथ्यहरू प्राप्त छन्।
रामग्राम स्तूपको संरक्षण नागहरूले गरेको वर्णनलाई बौद्धहरू जमिनमा घस्रिने सरीसृप जीव नाग वा सर्पकै रुपमा बुझ्ने गरेको पाइन्छ। यसलाई ऐतिहासिक रुपमा विचार गर्दा नाग भनेर घस्रिएर हिड्ने जीव नभएर नाग नाम भएको मानव समुदाय भएको बुझ्दा धेरै विषयको निर्क्योल गर्न सकिन्छ। यो नामको मानव समुदाय अत्यन्त प्राचीनकालदेखि विस्तृत भूभागमा फैलिएको तथ्यहरू प्राप्त छन्।
पूर्वि भारतको नागाल्याण्ड यसैको एउटा अवशेष हो। पश्चिमबाट वैदिकहरू (जो आफूलाई आर्य जाति भनी पहिचान दिन्छन्) भारतीय भूभागमा प्रवेश गर्दा यहाँ नाग जातिको मानव समुदायको वर्चश्व रहेको पाइन्छ। ती वैदिकहरू यस क्षेत्रमा स्थापित हुनका लागि नाग समुदायसँग लामो समय बेग्लाबेग्लै संघर्ष गर्नु परेको र अन्ततः सम्झौताको एउटा बिन्दूमा पुगेर मिलिजुली बस्न थालेको विवरण विभिन्न पुराणलगायतका धर्मग्रन्थमा पाइन्छन्।
यी ग्रन्थमा नाग भनेर जमिनमा घस्रिएर हिड्ने नाग वा सर्पकै रुपमा वर्णन गरेको भए पनि घटना विवरणले मानव समुदायलाई संकेत गर्छ। उदाहरणका लागि महाभारतका एक प्रमुख पात्र अर्जुनले विवाह गरेकी उलूपी नागकन्या थिइन्। महाभारतको आदिपर्वमा उल्लेख कथाअनुसार, तक्षक नागले डसेर राजा परिक्षितको मृत्यु भएको थियो र यसको बदला लिन जन्मजेयले सम्पूर्ण सर्पजातिको वंश विनाश गर्न सर्पयज्ञ लगाएका थिए। यस विपद्बाट मुक्ति पाउन बासुकी नागले आफ्नी बहिनीको सहायता लिएर भाञ्जा आस्तिक र ब्रह्मा ऋषिमार्फत् राजा जन्मजेयलाई सम्झाई-बुझाई प्रतिशोध नलिन आग्रह गरेका थिए। त्यसपछि सर्पयज्ञ स्थगन भएको थियो।
नाग समुदायका कुनै व्यक्तिको हमलाबाट राजा परिक्षितको हत्या भएको घटनालाई सर्पले डसेको भनी चित्रण गरेको बुझ्न सकिन्छ। यसअनुसार, मौर्य सम्राट अशोक रामग्राममा आउँदा पनि यो स्तूपको संरक्षण गर्ने नागहरू अन्य नभएर नाग नामको मानव समुदाय नै थियो। र, यो क्षेत्र मगध साम्राज्यअन्तर्गत थिएन पनि।
पार्कोटको मगर राजाकी छोरीसँग सेन राजाले विहे गरेको प्रसंगमा पनि मगर राजालाई नागराजा भनिएको पाइन्छ। सम्राट अशोक आउँदा रामग्रामको संरक्षण गरेर बस्ने नागहरू यिनै मगर समुदाय हुन भन्न सकिन्छ।
रामग्राम, लुम्बिनी र कपिलवस्तु क्षेत्रभन्दा उत्तर दिशाको पहाडी भूक्षेत्रमा बाहुल्यता रहेको मगर जातीय समुदायलाई पनि नाग भनी सम्बोधन गरिएको पाइन्छ। पार्कोटको मगर राजाकी छोरीसँग सेन राजाले विहे गरेको प्रसंगमा पनि मगर राजालाई नागराजा भनिएको पाइन्छ। सम्राट अशोक आउँदा रामग्रामको संरक्षण गरेर बस्ने नागहरू यिनै मगर समुदाय हुन भन्न सकिन्छ।
प्राचीन वैदिक परम्पराको बिँडो थामेको पहिचान दिने वैदिक वा हिन्दू धर्मालम्बी नागपञ्चमीका दिन नागको पूजा गर्नुलाई आफ्नो धर्म-संस्कृति मान्छन्। तर, ऋग्वेदमा नागपूजाको कुनै प्रसंग नपरेकाले यो परम्परा वैदिकको मौलिक पर्व वा संस्कृति नभएको बुझ्न सकिन्छ। आर्य समुदायले ठूलै महत्व दिएर पिपलको पूजा गर्ने भए पनि उनीहरूले भारतीय भूमिमा प्रवेश गर्दा सँगै लिएर आएको परम्परा वा संस्कृति नभएको अर्थ्याउन सकिन्छ।
पहिल्यैदेखि बसोवास रहेको द्रविड जातिमा पिपलको रुख पुज्ने परम्परा रहेको र पनि त्यसलाई वैदिकले अपनाएको हो। यस्ता धेरै संस्कृति वा परम्पराको नाम लिन सकिन्छ, जुन वैदिक वा आर्य को मौलिक परम्परा नभएर स्थानीयकरण हुने क्रममा अपनाएको वा सम्झौताको बिन्दूमा मानिदिएको हो।
यसअनुसार, यहाँका मानव समुदाय (विशेष गरी नाग) ले आफ्नो चिह्न वा ‘टोटम’को रुपमा अपनाएको नागलाई अवसर विशेषमा बडो आदरसम्मान सहित पूजा गर्नु स्वभाविक हो। समाजमा घुलमिल हुने क्रममा यही संस्कृतिलाई वैदिक, आर्य वा हिन्दूले पनि अपनाएको हो। यसरी अपनाउने क्रममा केही परिमार्जन भएको छ।
हिन्दू परम्परामा नागको तस्वीर टाँस्दा अष्टनाग, कुनै नागविशेष वा कृष्णद्वारा कालीय नागको दमन गरिएको चित्र टाँस्ने गरिन्छ। तर, तेमाल गाउँमा नितान्त फरक ढंगले अक्षोभ्य बुद्धलाई प्राथमिकता दिएर लेखिएको तस्वीर टाँस्ने गरिएको छ।
नागपञ्चमीमा विभिन्न ठाउँमा विविध प्रकारले नागको पूजा गर्ने प्रचलन छ। यी पूजाविधिमा घरको मूल ढोकाको सिरानमा नाग अंकित तस्वीर टाँसेर गरिने पूजा बढी प्रचलित छ। यसको महिमा गाउने र बढ्दो प्रचारप्रसारको क्रममा अन्य जातीय समुदाय पनि प्रभावित हुने गरेका छन्। नाग पञ्चमीमा नाग पूजाको परम्परा नै नभएको तामाङ समुदायमा पनि पूजापाठ गरेको पाइनु उदाहरण हो।
काठमाडौंदेखि १७ कोशको दूरीमा रहेको काभ्रेपाल्चोको तामाङ बाहुल्य तेमाल गाउँका केही घरमा नागको पूजा हुने गरेको छ। तर, यो प्रचलित हिन्दू विधिअनुसार भएको पाइँएन। बौद्ध विधिमा नागपञ्चमीको दिन ढोकामा नागको तस्वीर टाँसेर पूजा गर्ने प्रचलन छैन। हिन्दू परम्परामा नागको तस्वीर टाँस्दा अष्टनाग, कुनै नागविशेष वा कृष्णद्वारा कालीय नागको दमन गरिएको चित्र टाँस्ने गरिन्छ। तर, तेमाल गाउँमा नितान्त फरक ढंगले अक्षोभ्य बुद्धलाई प्राथमिकता दिएर लेखिएको तस्वीर टाँस्ने गरिएको छ।
बज्रयान बौद्ध धर्ममा पञ्चबुद्धको अवधारणा प्रसिद्ध छ। यसअन्तर्गत उत्तर दिशाको अक्षोभ्य बुद्धमाथि पाँच वटा टाउको रहेको नागको चित्रण गर्ने चलन छ। तर, यो चित्रणको प्रयोजन जल तत्वको प्रतीक मात्र हो। नागको फनाले सुरक्षित गरिहरेको अर्को गौतम बुद्धकै मूर्ति पाइन्छ।
बुद्धत्व प्राप्त गरेको केही दिनपछि बोधगयामै ध्यानमा बसिरहेका बेला ठूलो पानी पर्दा नजिकैको तलाउमा बस्ने मुचलिन्द नामको नागले बुद्धको सुरक्षा गरेको भन्ने घटना दर्शाउन यो चित्र वा मूर्तिलाई प्रस्तुत गरिन्छ। यी दुई चित्र देखेकै भरमा कतिपय लेखकले नाग पञ्चमी तथा नागपूजाको प्रचलन बौद्ध समाजमा पनि भएको वर्णन गर्छन्। तर, यो नागपञ्चमी वा नागपूजा संस्कृतिसँग सम्बन्धित होइन। https://www.himalkhabar.com/news/125424