प्रा.डा. कपिल लामिछाने एक विशिष्ट प्राज्ञिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। पोखरा महानगरपालिका-२८, माझठाना, कास्कीमा २०१५ सालमा पिता शुकदेव र माता सुकुमायाका सुपुत्रका रुपमा जन्मेका लामिछाने २०४१ देखि नै प्राध्यापन, साहित्य सिर्जना र लेखनको मूल थलो पनि भैरहवालाई बनाउनुभएको छ ।
त्रि.वि.बाट नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर (प्रथम श्रेणीमा प्रथम) र गाउँखाने कथामा विद्यावारिधि गर्नुभएको लामिछानेले लामो समयदेखि साहित्यिक, शैक्षिक र प्राज्ञिक नेतृत्व लिई आउनुभएको छ। विभिन्न साहित्यिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संघसंस्थामा आबद्ध लामिछाने २०७५-२०७९ मा प्रज्ञा सभासदस्य पनि हुनुभएको हो। अहिले उहाँ नेपाल बालसाहित्य समाजको उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ।
उहाँका २०३४ देखि कविता, २०४१ देखि एकाङ्की, २०४२ देखि समालोचना र कथा, २०४४ देखि लघुकथा र २०४५ देखि बालकथा प्रकाशित हुँदै आएका छन्। सिर्जना, समालोचना, अनुसन्धान र सम्पादन गरी अहिलेसम्म उहाँका करिब साठीभन्दा बढी पुस्तकहरू प्रकाशित भएका छन्। उहाँले नेपाली गाउँखाने कथा, नेपाली बौद्ध साहित्य, मुस्लिम संस्कारगीत, नेपाली कथामा कृषिजीवन, नेपाली साहित्यमा शकुन्तलोपाख्यान आदि विषयमा अनुसन्धान गर्नुभएको छ। अन्यथा (२०५४), जलमानव (२०६१), बोन्साइ (२०६८), विस्थापन (२०७५) र अणिमा (२०७९) गरी उहाँका पाँच लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्।
नेपाली लघुकथाको सिर्जना, समालोचना, प्रशिक्षण र सिद्धान्त स्थिरीकरणमा लामिछानेको अहम् भूमिका छ।
साहित्य सिर्जनामा लामिछानेको विशेष योगदान छ भने लोकसाहित्य र त्यसमा पनि गाउँखाने कथाको स्थलगत सङ्कलन र अध्ययन तथा लोकगाथा, लोकगीत र लोककथाको अध्ययनमा उहाँको योगदान उल्लेख्य रहेको छ। मोफसलमा रहेर निष्काम प्राज्ञिक कार्य गरेवापत उहाँले चार दर्जनभन्दा बढी पदक, पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गर्नुभएको छ।
हाल लामिछाने लघुकथामा विशेष सक्रिय छन । प्रस्तुत छ, लघुकथा कै सेरोफेरोमा रहेर हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले लामिछानेसंग गर्नु भएको कुराकानी ।
लघुकथा लेखनमा यहाँको यात्रा कस्तो रहेको छ?
– मैले २०४४ देखि लघुकथा लेख्न थालेको हुँ। पहिलो प्रकाशित लघुकथा हो, ‘कुप्राहरुको देश’ । यो २०४४ को अणु भन्ने पत्रिकामा छापिएको छ। त्यसपछि २०५४ मा अन्यथा, २०६१ मा जलमानव, २०६८ मा बोन्साइ, २०७५ मा विस्थापन र हालै २०७९ मा अणिमा गरी पाँच लघुकथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। अब छैठौँ सङ्ग्रहको तयारी गर्दै छु। नेपाली लघुकथाको सिर्जना, समालोचना, प्रशिक्षण र सिद्धान्त स्थिरीकरणमा मेरो योगदान र मेरा लघुकथागत प्रवृत्तिका बारेमा त अग्रज र अनुजहरूले मूल्याङ्कन गर्नुहुने नै छ।
यहाँ त पोखराको हुनुहुन्छ । पोखरामा लघुकथाको अवस्था के कस्तो रहेको पाउनु भएको छ ?
– पोखरा देशको दोस्रो राजधानीजस्तै हो। कविता, काव्य, मुक्तक, गीत, गजल, कथा र उपन्यासका अगाडि लघुकथा लघु पो भयो कि जस्तो लागेको छ। हाल (२०८० वैशाख) सम्ममा कास्की पोखराका रामबहादुर बानिंया, राजु क्षत्री अपुरो, कल्याण पन्त, भास्कर (भवानीप्रसाद पाण्डे), कपिल लामिछाने ,अल्पबिराम पोख्रेली र शुभ शर्माका लघुकथा सङ्ग्रहका रूपमा प्रकाशित भएका छन्। यो सङ्ख्या निकै कम हो। फाट्टफुट्ट वा फुटकर लेख्नेहरू भने दर्जनौँ छन् । यसबाट लघुकथामा पोखरालाई समृद्ध पार्न अझै धेरै गर्न बाँकी देखिन्छ ।
नेपालमा लघुकथाको प्रभावकारिता कस्तो छ?
– नेपालमा लघुकथाको निकै राम्रो प्रभाव छ । प्रभाव बढ्दो अवस्थामा पनि छ। दिनहुँ लेखिन्छ, पोस्ट गरिन्छ, छापिन्छ, वाचन गरिन्छ र पढिन्छ, सुनिन्छ । सामाजिक स़ञ्जालमा लाइभ र भिडियो वाचन पनि गरिन्छ र सुनिन्छ अनि हेरिन्छ । पाठक र श्रोताले चाहेका र रुचाएकाले नै यस्ता क्रियाकलाप हुँदैआएका छन्। यसबाट लघुकथाको उपयोगिता र प्रभावकारिताको आँकलन गर्न सकिन्छ ।
हाम्रो लघुकथा पाठशाला पेजले लघुकथा केन्द्रको नामबाट आधिकारिक मान्यता पाएको छ। हाम्रा गतिविधिलाई यहाँले कसरी नियालिरहनु भएको छ?
– सामाजिक सञ्जाल हाम्रो लघुकथा पाठशाला पेज हाम्रो लघुकथा केन्द्रको नामबाट २०८० वैशाख १३ गते आधिकारिक रूपमा दर्ता भएकोमा मलाई खुसी लागेको छ। सोही दिन मैले बधाई र शुभकामना दिएको हुँ । विगतदेखि अनौपचारिक रूपमा लघुकथा सम्बन्धी क्रियाकलाप गर्दै आएकोमा अबदेखि यसले गर्ने लघुकथा सम्बन्धी क्रियाकलाप औपचारिक हुन्छन्। यसले सहयोग लिनदिन सहज हुनसक्छ।
म प्रायः भैरहवा लुम्बिनीमा रहेर यसका क्रियाकलाप र गतिविधि हेर्छु, सुन्छु। यसमा आबद्ध स्वयंसेवी एड्मिनहरुको लगन, सक्रियता, जाँगर र तन्मयता देखेर म छक्क पर्छु। यही काम सरकारले गर्ने गराउने हो भने मासिक करोडौँले पनि सम्भव देखिन्न। यस्ता स्वयंसेवी मनहरूलाई म धेरैधेरै साधुवाद भन्न चाहन्छु।
हामीले खेल्नुपर्ने भूमिकामा कुनै कसर बाँकी भए यहाँको अमूल्य सुझावको अपेक्षासमेत राखेका छौँ। केही सुझाव दिन चाहानु हुन्छ कि ?
– त्यसो त केही पनि पूर्ण छैन। कसर त रहिरहन्छ। घोडा चढ्ने नै त हो लड्ने। हाम्रो लघुकथा गानमा भनेजस्तै धेरै गरियो अझ धेरै गर्न बाँकी नै छ। हाम्रो लघुकथा पाठशाला पहिले पेजमात्र थियो। दर्ता भएर अब संस्था भयो। केही काम अगाडि बढेको छ। अब यसले बाँकी कामलाई अघि बढाउने नै छ। लघुकथा पुरस्कार कम छन्, अरु स्थापना गरौँ। लघुकथाकार कोश त आएको छ। लघुकथा कोश बनाउन बाँकी नै छ। लघुकथा प्रधान एउटा पत्रिका छैन। एउटा मासिक पत्रिका निकालौँ। लघुकथा समालोचना कम छन्। त्यसमा जोड दिऊँ। समालोचकलाई पनि विशेष रुपले सम्मान गर्ने परिपाटी बसालौं ।
अहिले सामाजिक सञ्जालमा लेख्ने धेरै पढ्ने कम भइरहेको अवस्थामा पाठकलाई आकर्षित गर्न के के गर्नु पर्ला?
– पाठकको मनोविज्ञान बुझेर काम गरौँ। पाठक उत्कृष्ट र मानक लघुकथा पढ्न आतुर छ। लेखक कनीकुथी झ्यापझुप लेखेर आफैँ एकपटक पनि नपढी पोस्ट गर्न आतुर छन्। साहित्य साधनाको विषय हो। यो तातै खाने चिज होइन। यसको माध्यम भाषा हो। सम्बन्धित भाषामा सामान्य वाक्य बनाउन आउन्न। उसैलाई वरिष्ठ हुनुपरेको छ। अनि त्यस्तो लेखाइबाट कसरी पाठक आकर्षित हुने? म त यसका लागि प्रशिक्षण र अभ्यास आवश्यक देख्छु। यतिका कार्य गरिरहनु भएको छ।अब त्यतातर्फ पनि ध्यान दिनु हुनेछ भन्ने लागेको छ र अन्तमा मेरो छोटो भलाकुसारी पाठक सामु पुर्याउन पहल गर्नु भएकोमा हार्दिक धन्यवाद ।

लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरी संसोधन सहित प्रकाशित गरेका हौं । सम्पादक
मकवानपुर । बागमती प्रदेशमा मन्त्रालय भागबन्डाको विषयमा भएको आपसी खिचातानी केन्द्रीय नेतृत्वको दबाबमा मिलाइएको छ ।
प्रदेश तहमा दलहरुको मागलाई सम्बोधन गर्दै भागबण्डा मिलाउन नसकिएपछि विहीबार दिउँसो नेतृत्वलाई केन्द्रीय नेतृत्वले काठमाण्डौ बोलाएको थियो । काठमाण्डौमा राती अबेरसम्म चलेको छलफलपछि भागबण्डा मिलाइएको बुझिएको छ ।
प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारमा यो विषय मिलाइएको हो । भागबण्डा विवाद नमिल्दा माओवादी नेतृत्वको बागमती सरकार निरन्तर दबाबमा परेपछि प्रधानमन्त्री तथा माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डले प्रदेशका नेताहरूलाई बालुवाटार बोलाएका थिए ।
नेपाली कांग्रेस बागमती प्रदेश संसदीय दलका नेतासमेत रहेका आर्थिक मामिला तथा योजनामन्त्री बहादुरसिंह लामा र नेकपा एकीकृत समाजवादीका नेता तथा निवर्तमान आन्तरिक मामिला तथा कानुनमन्त्री कृष्ण शर्मा खनाललाई राखेर प्रधानमन्त्री प्रचण्डले विवाद मिलाएका हुन् ।
अध्यक्ष प्रचण्डले नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा, एकीकृत समाजवादीका अध्यक्ष तथा पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपाल, सरकारका उपप्रधानमन्त्री पूर्णबहादुर खड्का, गृहमन्त्री नारायणकाजी श्रेष्ठसहितको बालुवाटार बैठकमा प्रचण्डले लामा र खनाललाई मिलेर जान सुझाएका थिए ।
गठबन्धनका शीर्ष नेतृत्वको निर्देशनअनुसार भागबन्डा विवाद मिलेको नेता खनालले जानकारी दिएका छन् । खनाका अनुसार यससंगै झण्डै २ महिनादेखि मन्त्रालयको विषयमा भएको विवाद टुङ्गीएको छ ।
उनका अनुसार एकीकृत समाजवादीले २ र काँग्रेसले ३ वटा मन्त्रालय पाउने पक्का भएको छ । यस अघि मंगलबार पनि मोटामोटी यही सवालमा सहमति मिलेपछि आपसी विद्रोह कायम रहेको भन्दै अन्तिम प्रयासको लागि काठमाण्डौ बोलाइएको थियो । नेतृत्वले अबको ३ दिनभित्र सरकार विस्तार गर्नेगरी निर्देशन दिएको छ । “आइतबारसम्म सरकार विस्तार गर्नुपर्ने छ” खनालले भने “अब चाँही विवाद सकियो ।” सत्तासिन दलहरुको मन्त्रालय भागबण्डाको विवादले प्रदेश सरकार आफ्नो गतिमा अघि बढ्न सकेको थिएन ।
यसअघि नेपाली कांग्रेसले ६ वटा र एकीकृत समाजवादीले दुईवटा मन्त्रालय नलिई नछोड्ने अडानका कारण विगत ५४ दिनदेखि सरकार पूर्ण हुन सकेको थिएन । मुख्यमन्त्री शालिकराम जम्मकट्टेलले मंगलबार कांग्रेसलाई पाँचवटा र एकीकृत समाजवादीलाई दुईवटा मन्त्रालय भागमा पर्ने गरी भागबन्डा लगाइदिएपछि विवाद आपसी तिक्तता अझै बढेको थियो । मुख्यमन्त्री जम्मकट्टेलले लगाएको भागबण्डाले चित्त नबुझेपछि एकीकृत समाजवादीले सरकार छोड्नेसम्मको चेतावनी दिएको थियो ।
प्रदेश सरकारमा खटपट हुने संकेत पाएपछि प्रधानमन्त्री प्रचण्डले नेताहरूलाई बालुवाटारमा बोलाएर मन्त्रालयको भागबण्डा मिलाएका हुन् ।
बागमती प्रदेशसभामा नेपाली कांग्रेसको ३७, एमालेको २७, माओवादीको २१, राप्रपाको १३, एकीकृत समाजवादीको ७, नेमकिपाको ३ र हाम्रो नेपाली पार्टीको २ साँसद छन् ।
बालबालिका बालश्रम तथा बाल विवाहबाट प्रभावित हुने दर बढ्दो
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुर जिल्लामा बालबालिका बालश्रम तथा बाल विवाहबाट प्रभावित हुने दर बढ्दो रहेको पाइएको छ ।
जिल्लाको को ३ वटा स्थानीय तहमा मात्रै सन् २०२३ मा ७१ जना बालबालिकाहरु बालश्रम तथा बाल विवाहबाट प्रभावित भएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएको छ । जिल्लाको १० वटा स्थानीय तहमध्ये अन्य ७ वटा स्थानीय तहले यसबारे तथ्याङ्क संकलन गरेको पाइएको छैन ।
जिल्लाको मनहरी, कैलाश र राक्सीराङ् गाउँपालिका बिच बालश्रम न्युनिकरणलगायत बालबालिकाको सवालमा यस्तो तथ्याङ्क सार्वजनिक गरिएको हो । सिविन बालहेल्पलाइन १०९८ को तथ्याङ्क अनुसार मनहरी गाउँपालिकामा बालविवाह, बालश्रम लगायतका घटनाहरु सन २०२२ मा बालक २९ जना र बालिका २१ जना गरि जम्मा ५० जना रहेको बताइएको छ । यसैगरी कैलाश गाउँपालिकामा १० बालिका सहित १७ जना, राक्सीराङ गाउँपालिकामा बालक ३ जना र १ जा बालिका गरी ४ जना बालबालिकाहरु बालश्रम तथा बाल विवाहबाट प्रभावित रहेको पाइएको हो ।
त्यसरी बालहेल्पलाइनको रेकर्डअनुसार सन् २०२३ को जनवरीदेखि हालसम्म मनहरीमा बालक ९ जना र बालिका ७ जना गरि जम्मा १६ जना, कैलाश गाउँपालिकामा बालक ३ जना र बालिका २ जना गरि जम्मा ५ जना, राक्सीराङ् गाउँपालिका बालक ३ जना र बालिका २ जना गरि जम्मा ५ जना रहेको बताइएको छ । ५ महिनाको बिचमा नै प्रभावित हुने बालबालिकाको संङ्ख्या २६ जना रहनु उल्लेख्य भएको सरोकारवालाहरुको भनाइन छ ।
यसैबीच बालबालिको समस्याको समाधान गर्न मकवानपुरका तीन वटा स्थानीय तहहरुबिच समन्वय बैठक बसेको छ ।
तीन वटा गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधी, बालअधिकार समितिका पदाधिकारी, विभिन्न शाखाका प्रमुख, बालसमुहका सदस्य गरि २७ जनाको सहभागिता रहेको थियो ।
कार्यक्रमा बाल बालिका सम्बन्धि ऐन २०७५ भएका प्रावधान, बालअधिकार समितिको गठन प्रकृया, क्रियाशिलता, बाल कल्याण अधिकारको नियुक्ति, बालश्रम, बालविवाह,बालबालिकाको ओसार पसार, लागुपदार्थको प्रयोग एवं ओसारपसार, बालसमुह गठन तथा क्रियाशिलता र प्रशिक्षणलगायतका विषयमा बालहेल्पलाइन १०९८ का प्रबन्धक झबिन्द्र ज्ञवालीको सहजीकरणमा छलफल गरिएको हो ।
कार्यक्रममा कैलाश गाउँपालिका, राक्सीराङ् गाउँपालिका र मनहरी गाउँपालिकाका बालबालिका एक अर्का गाउँपालिकामा बालश्रम गर्ने, बालविवाह गर्ने तथा अन्य समस्याहरु अन्तर सम्बन्धित भइ आउने घटनाको विवरणहरु बालहेल्पलाइनबाट प्रस्तुत गरिएको थियो ।
गाउँपालिका उपाध्यक्ष सीता पुलामी मगरले बालिकाहरुको समस्या समाधान गर्न पालिकाहरु बिच समन्वय सहकार्य गर्नुपर्ने र आगामी दिनमा गाउँपालिकाले कार्यक्रम निति तथा बजेटको लागि सुझाव दिन अनुरोध गर्दे आगामी दिनमा यस्ता समन्वयतात्मक बैठकको आयोजन गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरिन् ।
त्यसैगरि राक्सीराङ् गाउँपालिक वार्ड न ८ का वार्ड अध्यक्ष एवं सामाजिक विकास समितिका संयोजक यसु प्रजाले राक्सीराङ् गाउँपालिकामा बालश्रम, बालविवाह लगायतका समस्याहरु रहेको र गाउँपालिकामा यस विषयमा छलफल गरि समधान तर्फ जान गाउँपालिका प्रतिवद्ध रहेको बताए ।
त्यसै गरि कैलाश गाउँपालिका बालमैत्री सम्पर्क ब्यक्ति हस्त नेगीले कैलाश गाउँपालिका बालमैत्री अभियानमा अगाडि बढेको तर बालविवाहको समस्या सबैभन्दा बढि चुनौतिपूर्ण रहेको बताए । सिविन नेपालको आयोजना तथा मनहरी गाउँपालकाको समन्वयमा भएको मनहरी गाउँपालिकाकी महिला तथा बालबालिका शाखा प्रमुख शिला अधिकारीले बताइन् ।
भ्रष्टाचारविरूद्ध साहित्यकार: भ्रष्टाचारविरूद्ध मकवानपुरका साहित्यकारले सडकमै रचना सुनाए । भ्रष्टाचारका विभिन्न घटनाहरू सार्वजनिक भैरहेका बेला कारबाहीका लागि देशव्यापी रूपमा खबरदारी गर्ने क्रम बढ्दै जाँदा सर्जक सञ्जाल मकवानपुरको आयोजनामा ७ दिने सडक रचना वाचन अभियान संचालन गरेको हो । बैशाख ३१ गते आइतबारदेखि सुरु भएको सडक रचना वाचन अभियान जेठ ६ गतेसम्म हेटौंडाका विभिन्न स्थानमा गरिने सर्जक संजाल मकवानपुरले जनाएको छ । तस्बिर: आरपी गुरागाई/सहिखबर

जनस्वास्थ्यविज्ञ रवीन्द्र पाण्डे, साहित्यको सगरमा रवीन्द्र समीर चिनाइरहनु पर्ने कुनै नौलो नाम होइन । पेशाले डाक्टर भएपनि उहाँ लघुकथाको क्षेत्रमा सङ्ख्यात्मक रूपमा सबैभन्दा धेरै लघुकथाकृति प्रकाशन गर्ने सर्जक हुनुहुन्छ ।
एमडी र एमपीएच सम्मको शिक्षा आर्जन गर्नुभएका श्रष्टा डा. समीर राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका धेरै सम्मान र पुस्कारहरूले बिभूषित भइसक्नु भएको छ। प्रस्तुत छ लघुकथा कै सेरोफेरोमा रहेर लघुकथाकार रबिन्द्र समिरसंग हाम्रो लघुकथा केन्द्र नेपालका संरक्षक राजु क्षत्री ‘अपुरो’ले गर्नु भएको भलाकुसारी:
सर्वप्रथम आफ्नो पुरा परिचय , र लेखन यात्राबारे बताइदिनु होस् न ?
बुवा तेजनारायण पाण्डे र आमा विमला पाण्डेको जेष्ठ पुत्रको रुपमा गुल्मी, धुर्कोट -५ मा वि सं २०३० जेठ २५ मा मेरो जन्म भएको हो । मैले चिकित्सा शास्त्र तथा जनस्वास्थ्यमा स्नातकोत्तर गरेको छु । पेशाले चिकित्सक तथा जनस्वास्थ्य बिशेषज्ञ हुँ । स्वाइन फ्लू, भूकम्प, बाढी, कोरोना महामारी लगायत देशलाई अप्ठ्यारो पर्दा मैले तन, मन र धनले सेवा गर्ने अवसर पाएको थिएँ र भविष्यमा पनि यसको लागि अग्रसर छु । मेरो बुवा शिक्षक तथा कवि हृदयको हुनुहुन्छ । बुवाको प्रेरणाबाट म लेखनयात्रामा बिद्यालयदेखि नै लागेको हुँ । त्यो बेला निबन्ध, कविता, कथा, नाटक, गीत लगायत जे आवश्यक पर्यो त्यहि लेख्ने गर्दथें । मेरो कलेज जीवन सुरु भएपछि लघुकथा विधामा समर्पण बढ्दै गयो । वि सं २०४७ सालदेखि लघुकथा लेख्न सुरु गरेको थिएँ । मेरो पहिलो लघुकथा संग्रह तेस्रो आँखा २०५३ सालमा प्रकाशित भएको हो । हालसम्म मेरा १३ वटा साहित्यिक पुस्तक प्रकाशित भएका छन् । मैले अर्जुनदृष्टि लघुकथा संग्रहको लागि पद्मश्री साहित्य पुरस्कार, अनेसास उत्कृष्ट पुरस्कार पाएको छु भने प्रथम राष्ट्रव्यापी लघुकथा प्रतियोगिता, २०५४ मा प्रथम पुरस्कार, नवप्रतिभा पुरस्कार, युवाबर्ष मोती पुरस्कार, उत्तम शान्ति पुरस्कार, रमेश विकल सम्मान, जनमत सम्मान, साहित्य सन्ध्या पुरस्कार, सुरभि लघुकथा पुरस्कार , साताको साहित्य पुरस्कार, लघुकथा समाजबाट रामचन्द्र पद्मा लघुकथा पुरस्कार, श्रष्टा सम्मान ( जर्मनी ), एन आर एन साहित्य सम्मान ( लक्जेम्बर्ग ), विश्व साहित्य महासंघ सम्मान ( रुस ), महेन्द्र बिद्याभुषण पदक , नेपाल बिद्याभूषण पदक, त्रिवि तथा नर्दन युनिभर्सिटी बंगलादेशबाट स्वर्ण पदक लगायत ३ दर्जन राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय पुरस्कार तथा सम्मान पाएको छु ।
यहाँं लघुकथा मै बढी केन्द्रित हुनुको खास कारण के होला ?
बिज्ञान तथा चिकित्सा शास्त्र अध्ययनमा निकै कठिन बिषय हुन् । ती कठिन बिषयमा प्रथम हुने दौड झनै कठिन बिषय हो । यो बीचमा साहित्यिक अध्ययन तथा लेखन छनोटमा आधारित भयो । जब मैले खलिल जिब्रान, आन्तोन चेखब, स्टेफेन किंग, मोपासा, आर्नेस्ट हेमिंग्वे, विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, भैरब अर्याल, भूपि सेरचन, शंकर लामिछाने, मनु ब्राजाकीलगायतका पुस्तक पढें, मभित्र तृषित लेखनले लघुकथाको बाटो समायो । थोरै शब्दमा धेरै भन्न सकिने कलाको अभ्यास गर्दै जाँदा लघुकथा मेरो प्रिय विधा बन्यो । प्रकाशन, प्रतियोगिता, पुरस्कार, आदरणीय पाठकको प्रतिक्रिया आदिले म लघुकथा विधामा थिग्रिएं | अहिलेको व्यस्त तथा बिशेषज्ञ युगमा हाम्रो लेखन पनि तदनुसार हुनु पर्दछ भन्ने मेरो मान्यता हो ।
एउटै बिषयमा लघुकथा लेख्ने सोच कसरी आयो ? कुन कुन पुस्तक एकै बिषयमा आधारित रहेर लेखिएका छन् नि ?
पहिले परम्परागत संरचनामा रहेर अर्थात सैद्धान्तिक संरचनामा रहेर लघुकथा लेखें । मलाई लाग्यो कि हामीले लघुकथामा नयाँ प्रयोग गर्न सकिन्छ । त्यसपछि मैले एकै विषयका ५६ लघुकथाको संग्रह ‘ईश्वरका कथा ‘लेखें । नेपाली साहित्यमा एकै बिषयमा लेखिएको पहिलो लघुकथा संग्रह ईश्वरका कथा हो ।
मृत्युको एकै बिषयमा लघुकथाको शैलीमा लेखिएको पहिलो उपन्यास ‘मृत्युको आयु’ हो । यसमा बैदेशिक रोजगारीमा रहेको श्रमिकको मृत्युबाट लघुकथा उपन्यास सुरु भएर उसको तेह्रौं दिनको किरियाकर्ममा टुंगिएको छ । मृत्युको आयुमा १६६ वटा लघुकथा छन् । यो निश्चित समयमा आधारित लघुकथा हो जसले मृत्युलाई बिबिध कोणबाट हेरेको छ । हालै प्रकाशित ‘कोरोनातन्त्र’ सूत्र उपन्यासमा १०१ वटा लघुकथा छन् लघुकथा विधाको बिबिधता बिभिन्न कोणबाट गर्न सकिन्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । यसरी हेर्दा मेरा १० वटा लघुकथा संग्रह प्रकाशित भएका छन् ।
कतिपय बौद्धिक लघुकथाकारहरूका लघुकथा पढ्दा बढी दार्शनिक र आम पाठकले नबुझिने शैलीमा लेखिएको पाइन्छ। लेखकले आफुले मात्रै बुझ्ने गरि लेख्ने कि पाठकले नि बुझ्न सहज हुने गरि लेख्ने ? यो बारे यहाँको आफ्नो अभिमत कस्तो छ ?
लेखकले कसको लागि लेख्छ ? आफ्नो लागि वा आम पाठकको लागि ? निश्चय नै लघुकथा बौद्धिक विलासिता प्रदर्शन गर्ने भन्दा पाठकमैत्री हुनुपर्दछ । यसो भनिरहँदा लघुकथाको मर्म बिर्सिनु हुँदैन । कथ्य,बिम्ब, व्यंग्य र अन्त्योत्कर्ष यी चार तत्व नभएको लघुकथामा प्राण हुँदैन । निष्प्राण लघुकथा लेख्नु र बौद्धिकविलासिताको लेख्नु उस्तै अतिवाद हुन् । यी अतिवादबाट लेखक बच्नु जरुरी छ ।
लघुकथा के हो र कस्तो हुनुपर्ने हो ? यहाँले लघुकथालाई कसरी परिभाषित गर्नु भएको छ ?
हामीले लघुकथा लेख्ने बेलामा लघुकथा के हो ? कसरी लेख्ने भन्ने प्रश्न हरेक ठाउँमा उठ्ने गर्दथ्यो । अहिले लघुकथा संग्रहहरु, यसका सैद्धान्तिक पक्षहरु आदि बारे थुप्रै पुस्तक निस्किएका छन् । लघुकथा पाठ्यक्रममा समेत समाबेश भइरहेको छ । लघुकथामा धेरै थेसिस लेखिएका छन् ।लघुकथामा एमए, एमफिल, पिएचडी गर्ने व्यक्तिहरु हुनुहुन्छ । तसर्थ हामी सर्जकले लघुकथाको परिभाषा र संरचना व्याख्या गर्नु नपर्ला । हामीले गर्ने सिर्जना हो
लघुकथाको उन्नयमा लागिपरेका सक्रिय पेजहरुका गतिविधिलाई कसरी मुल्यांकन गरिरहनु भएको छ ?
लघुकथाको उन्नयनको लागि धेरै संस्था, पेज तथा गतिबिधि हुनु सुखद पक्ष हो । लघुकथा कुनो, आधुनिक लघुकथा, लघुकथा पाठशाला ( हाम्रो लघुकथा केन्द्र नेपाल), नमस्ते आधुनिक लघुकथा मञ्च आदि भर्चुवल माध्यमले नयाँ तथा पुराना लेखकलाई स्पेस दिएका छन् । ती लघुकथाबारे टिप्पणी, प्रतिटिप्पणी भएका छन् । लघुकथा वाचन लोकप्रिय बनेको छ । यी पेजका कारण सयौं लघुकथाकारको जन्म भएको छ | दर्जनौं लघुकथा संग्रह प्रकाशित भएका छन् । यी पेजबाट लघुकथा विधाबारे सैद्धान्तिक छलफल, पुस्तक लोकार्पण, अन्तरक्रिया आदि भएका छन् । तसर्थ लघुकथाको उन्नययनमा यी पेजको ठूलो योगदान रहेको छ । यसको साथै बिभिन्न अनलाइन पत्रिका, अनलाइन साहित्यिक संस्थाले पनि लघुकथा र सर्जकलाई बाँध्ने काम गरेका छन् ।
यहाँ लघुकथामा धेरै पुस्तक प्रकाशन गर्नु भएका स्थापित एवं चर्चित लघुकथाकार, अहिले लघुकथाका पुस्तक प्रकाशन गर्ने बाढी नै आएको छ। धेरैका पुस्तक बिक्री समेत भैरहेको अवस्था पनि छैन। यो अवस्थामा पुस्तक निकाल्न चाहानुहुनेहरू नयाँ लेखकहरूलाई के सुझाव दिन चाहानु हुन्छ ?
यो निकै महत्वपूर्ण प्रश्न हो । अहिले लघुकथाको बाढी आएको छ । बाढीमा पानी मात्र हुँदैन । धेरै पतकर पनि हुन्छन् । मैले क्षमाप्रार्थी हुँदै भन्नु पर्दछ, अहिले निस्किएका ९० प्रतिशत लघुकथा/ संग्रह अल्प गुणस्तरीय छन् । गुणस्तर पक्षलाई वेवास्ता गर्दा प्रकाशक नपाउने, पाठक नपाउने, पुस्तक बाँंड्दै हिड्नुपर्ने अर्थात बिक्रि नहुने स्थिति छ । स्तरीय लघुकथा संग्रहको बिक्रि राम्रो छ | रोयल्टी पनि राम्रो पाएको अवस्था छ । पुरष्कृत पनि भएका छन् । समीक्षा,समालोचना भएको छ । लघुकथा संग्रह तयार भएपछि गुणबत्ता लेखकसंग अन्तरक्रिया गर्ने वा पारिश्रमिक दिएर सम्पादन गर्न लगाउने तथा प्रकाशन गृहबाट प्रकाशन गराउने गर्नुपर्दछ । आफैंले छाप्ने खर्च सम्पादनमा लगाउने हो भने प्रकाशक, पाठक र रोयल्टी पाउन गाह्रो छैन । सम्पादनको संस्कृति विदेशमा निकै उन्नत छ । हामीकहाँ त्यो संस्कृति सुरु भएको छ ।
यहाँ पनि अग्रजहरूका लघुकथाहरू पढेर प्रभावित हुनु भएको होला नै ।आफूभन्दा अग्रज लघुकथाकारहरू मध्ये को कसलाई आफ्नो मानसपलटमा राख्नु भएको छ ?
मेरा धेरै अग्रज हुनुहुन्छ, उहाँहरुको सद्भावविना मेरो यात्रा अपुरो हुने थियो नै । पूर्णप्रसाद ब्रह्माण, दुर्लभलाल सिंह, मनु ब्राजाकी, परशु प्रधान, भागीरथी श्रेष्ठ, इन्दिरा प्रसाई, बिनय कसजू, किशोर पहाडी,नारायण तिवारी, ध्रुब मधिकर्मीलगायत दर्जनौं लघुकथा सर्जकबाट प्रभावित छु । श्रीओम श्रेष्ठ रोदन मेरो लघुकथा यात्राको आदरणीय अभिभावक तथा लघुकथाको अथक अभियन्ता हुनहुन्छ । उहाँ र म बसेर लघुकथा समाजको परिकल्पना गरेका थियौं र भदौ ५ गते ५ जनाको तदर्थ समिति बनाएका थियौं । सुमन सौरभ, मुक्तिनाथ घिमिरेलगायत केहि मित्रलाई पढ्दा मलाइ उर्जा मिल्छ । राजु क्षत्री अपुरो, डा. बिदुर चालिसे, शेखर कुमार श्रेष्ठ, दीपक लोहनी, लता केसी, रचना शर्मा आदिको सक्रियता प्रेरणादायी छ । प्राडा कपिल लामिछाने , प्राडा लक्षणप्रसाद गौतम, डा.पुस्करराज भट्ट,ध्रुब मधिकर्मी , हरि प्रसाद भण्डारीलगायतको समर्पण स्तुत्य छ । लघुकथा विधामा लिनुपर्ने नाम धेरै छन् तर यो छोंटो अन्तर्वार्तामा सबैलाई समेट्न सम्भव छैन ।
अन्तमा मैले सोध्न भुलेका , यहाँलाई भन्न मन लागेका केहि बांँकि छन् कि ?
भन्नुपर्ने कुरा धेरै छन् । ती मध्ये एउटा भनेर बिट मार्छु । राम्रो लघुकथा लेख्नको लागि स्तरीय लघुकथा संग्रह खोजीखोजी पढौं, समाजलाई नजिकबाट बुझौं, पाण्डुलिपि तयार भएपछि प्रकाशनमा हतार नगरौं । राम्रो सम्पादकबाट सम्पादन गर्ने परम्परा सुरु गरौँ । धेरैवटा पुस्तक लेख्नुभन्दा एउटा गुणस्तरीय पुस्तक लेख्नुको ठूलो अर्थ हुन्छ । हामीले लेखेका पुस्तक शिलालेखभन्दा गाढा हुन्छन् ताकी पछि आफ्नो पुस्तक देखेर आफैलाई लाज नलागोस् । अन्त्यमा मेरा बिचार राख्ने अवसर दिनुभएकोमा हार्दिक धन्यबाद ! लघुकथाकार तथा हाम्रो लघुकथा केन्द्रका संरक्षक राजु क्षत्री अपुरोले हाम्रो लघुकथा केन्द्रको फेसबुक पेजमा पोस्ट गर्नु भएको अन्तर्वार्ता हामीले साभर गरेका हौं ।
