कहिले कुन र कहिले कुन विषयमा घोत्लिनु मानवीय विशेषता हो । यो सबै भूगोल र प्रकृतिका मानिसमा लागु हुन्छ । घोत्लकको यस किसिमको घोत्ल्याइँले जुन विषयमा ऊ घोत्लिएको हो त्यस विषयमा केही न केही निष्कर्ष निकाल्छ । त्यस्तो निष्कर्ष कसैलाई मान्य होला, कसैलाई नहोला । व्यक्तिले निकालेको निष्कर्ष समूहका लागि पाच्य हुन पनि सक्छ, नहुन पनि सक्छ । पाच्य भए मान्य होला, नभए नहोला । विभिन्न अनुसन्धानबाट विज्ञानले निकालेको निचोडमा त अनेक किसिमका तर्क वितर्क हुन्छन् र परिणाममा नयाँ सिद्धान्त प्रतिपादन हुन्छन् भने व्यक्ति केन्द्रित विषयमा विमति हुनु कुनै अनौठो विषय होइन ।
मेरो मनले मृत्युका विषयमा मानसिक बहस गरेको दशकभन्दा बढी समय व्यतीत भइसकेको छ । म अलिकति फुर्सद भयो कि मृत्युका विषयमा सोच्न पुगिहाल्छु । मृत्यु के हो ? कस्तो अवस्थामा मानिसको मृत्यु हुन्छ ? यस सृष्टिभित्र मानिसको मात्र मृत्यु हुन्छ कि अरूको पनि मृत्यु हुन्छ ? प्राण भएकाको मात्र मृत्यु हुन्छ कि प्राण नभएका चिज वस्तुको पनि मृत्यु हुन्छ ? मृत्युको कुनै निश्चित समय हुन्छ कि हुँदैन ? मृत्यु सधैँ असामयिक मात्र हुन्छ कि सामयिक पनि हुन्छ ? यी यावत् जिज्ञासाले म कहिलेकाहीँ आफैँमा निकै रोमाञ्चित हुन्छु । रोमाञ्चित यस अर्थमा कि म कसैले मन नपराउने यस्तो अनावश्यक र अप्रासङ्गिक विषयमा पनि घन्टौँ घोत्लिएर आफूलाई भुलाउन सक्छु । यो अनौठो अवसर र अनुभूति हो मेरा लागि ।
मृत्युका विषयमा केन्द्रित भएर मनमा अनेकौँ बहस भइरहँदा म कतिखेर निद्रामा छु कि अनिद्रामा छु ? भन्ने पनि चाल पाइरहेको हुन्नँ । यस स्थितिमा कसैले चाल नपाउने गरी मेरा मनमा एकाएक भित्रभित्रै हाँसो उम्लिन्छ । अनि मनमनै सोच्छु– कतै मेरो दिमाग सामान्य अवस्थाबाट गुज्रिएर असन्तुलित भएको त छैन ? तत्काल त्यस्तो अवस्था उत्पन्न भएको छैन भने पनि कि यो मेरो दिमाग असन्तुलितताको पूर्वावस्था हो ? एकपछि अर्को गरी भित्रभित्रै यस्तै यस्तै जिज्ञासाको खात लाग्छ मेरा मनमा । तर, यो मेरो मानसिक अन्तद्र्वन्द्वको अवस्था कसैले चाल पाउन्नन् । यी सबै विषयवस्तु मेरै नियन्त्रणमा हुन्छन् । मैले कुनै पनि विषयमा नियन्त्रण गुमाएको हुन्नँ । यसले मेरा मनमा सन्तोषको अवस्था सिर्जना गर्छ । म मनमनै सन्तुष्टिन्छु र त्यसैमा परम आनन्दको अनुभूति पनि गर्छु ।
एक समय आकाशवाणी भए जस्तै अवस्थामा एक्कासि म एउटा अमूर्त वार्तालापमा होमिन्छु । यस वार्तामा कुनै बनिबनाउको अवस्था हुन्न । उताबाट जसरी फटाफट जिज्ञासा आउँछ, उसरी नै म पनि फटाफट त्यसको प्रत्युत्तरमा उत्रिन्छु । यस अनौठो वार्तालापीय क्षणको अवस्था यस्तो रहन्छ–
‘तँ मरेर पनि अझै यहाँ !?’
‘को मर्यो ? को मरेर पनि यहाँ ? के भनेको त्यस्तो !?’
‘सही बोल्दै छु । तँ मरिसकिस् । तँ कसरी यहाँ ?’
‘म कदापि मरेको छैन । म यहीँ छु ।’
‘होइन । तँ सरासर भ्रममा छस् । तँ हिजै मरिसकिस् । तैँले पत्याए पनि, नपत्याए पनि तेरा लागि यो तितो यथार्थ हो । तैँले मृत्यु वरण गरेको आज पुरापुर दुई दिन भइसक्यो । म साँचो भन्दै छु । तैँले यस विषयमा थप शङ्का र बहस गरिरहनुको कुनै अर्थ छैन । बुझिस् ?’
म झसङ्ग भएँ । म कसरी आफैँले पनि पत्तो नपाई एकाएक मरिसकिछु । आफू मरेको दुई दिन हुँदा पनि पत्तो नपाउने म कति हुस्सू ? कति अचम्मको मृत्यु मेरो ? अर्को अर्थमा आफैँले आप्mनो मृत्युको चाल नपाउने म कति भाग्यमानी ? आहा ! मृत्यु होस् त यस्तो पो होस् । मेरो जस्तो मृत्यु ।
मरेको दुई दिन हुँदा समेत आफू मरेको आफैँ थाहा नपाउने कस्तो मृतक म ? सोधूँ, कसलाई सोधूँ ? मरिसकेको छु । मलाई थाहा छ, मरेको मानिस र जिउँदो मानिसका बिच कुनै किसिमको वार्ता हुन सक्तैन । आपसी संवाद र तर्क वितर्क हुन सक्तैन । आपसी छलफल र परामर्श हुन सक्ने अवस्था नै हुँदा पनि कहाँको मृत्युलोक ? कहाँको मत्र्यलोक ? न भाषामा तादात्म्यता, न भेषभुषामा । न चालचलनमा, न रहनसहनमा । त्यसैले आफू मरेका कुरामा म विश्वस्त भएँ र जिउँदो अवस्थामा जस्तै मनमनै फेरि घोत्लिन थालेँ, उही मृत्युका विषयमा ।
सामान्यतया जिउँदा मानिसहरू प्राणीको शरीरबाट सदाका लागि प्राण निस्कनुलाई मृत्यु भन्ने गर्छन् । कसैले यस्तो अवस्थालाई मृत्यु वरण भन्छन् । तर मृत्यु कसैको रोजाइमा हुन्न । रोजाइमा नहुने कुरा कसरी वरण हुन सक्छ ? रोजाइमा नहुने कुरा अँगाल्न पर्नु भनेको बाध्यता हो वरण होइन । यो सबैका लागि बहसको विषय बन्ला । यसर्थ मृत्यु वरण वा बाध्यता जे भए पनि जीवमा रहेको भनिएको प्राण एक पटक उसबाट निस्किएपछि उसैमा फेरि फर्केर आउँदैन । यही भएर उनीहरू प्राणीको यस्तो अवस्थालाई जीवनको अन्त्य मान्छन् र यथार्थ पनि यही हो । यस किसिमको तितो यथार्थ बोध हुँदाहुँदै पनि कोही कसैको मृत्यु वा प्राण त्यागमा बचेका जिउँदा मानिसहरू पुनः आफैँमा अनावश्यक रोइकराइ गर्छन् । पुनः प्राप्ति नहुने कुराको खोजी गर्छन् र क्षणिक वा दीर्घकालका लागि आफूलाई दुःखको भुमरीमा पुर्याउँछन् ।
फुर्सदमा छु । किनकि, म मरिसकेको छु । आज मलाई घर, परिवार, समाज, टोल, देश, विदेश, गाँस, बास, हिँडाइ, डुलाइ कुनै कुराको चिन्ता छैन । न मलाई सामाजिक सञ्जालमा छरिएका विविध जानकारी बटुलेर दिमागलाई दिग्भ्रमित पार्नु छ, न आफूले सम्पादन गर्नुपर्ने कुनै काम हतारिएर सम्हाल्नु वा टार्नु छ । कुनै भय, त्रास, आशा, अपेक्षा, जिम्मेवारी, कर्तव्य निर्वाह, दायित्वबोध, उत्तरदायित्वको अवस्था केही नभएपछिको आनन्दित क्षणमा छु म अहिले । यी सबै सांसारिक विषयवस्तु र बन्धनबाट पूर्ण रूपमा मुक्त छु । यो मेरो पुरापुर व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको अवस्था हो । बन्धनरहितताको पल हो । चरम सुखको क्षण हो । म यतिखेर दायाँ बायाँ केही नसोची आकाशलाई गन्तव्य बनाएर एकपछि अर्को गरी नयाँ नयाँ चङ्गा उडाउँदाको क्षणमा जस्तै चिन्तारहित उमङ्गमा छु ।
अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
लामो समयदेखिको सांसारिक काम, क्रोध, लोभ, मोह आदिबाट पुरापुर छुटकारा पाएको छु । यतिखेर म मनमनै कल्पना गरिरहेछु– मेरा लागि यो भन्दा आनन्दित क्षण अरू के नै होला र ? यस दुनियाँमा । सायद मानिसहरूले भन्ने गरेको मोक्षको अवस्था पनि यही हो, जो जिउँदो अवस्थामा चाहेर पनि जो कोही मानिसले कसै गरी प्राप्त गर्न सकिरहेका हुँदैनन् ।
मृत्युपछि पनि म फेरि मृत्युकै विषयमा चिन्तन गर्छु । मनमनै सोच्छु– के मृत्यु मान्छेको मात्र हुन्छ ? पशुपक्षीको मात्र हुन्छ ? कीटपतङ्गको मात्र हुन्छ ? रुख बिरुवाको मात्र हुन्छ ? अथवा, समग्रमा सृष्टिका प्राणी मात्रको हुन्छ, अरूको हुँदैन ? घोत्ल्याइँलाई निरन्तरता दिन्छु र फेरि सोच्छु– मैले केही समयअघि सोचेका कुराहरूको अहिले मृत्यु भइसकेको छ । पुराना विचारको मृत्यु भएपछि नयाँ विचारहरूको जन्म हुँदो रहेछ । यस निष्कर्षपछि मैले निचोड निकालेँ– विचारहरूको पनि प्राणीहरूको जस्तै मृत्यु हुँदो रहेछ । यति मात्र होइन, हिँड्दा पछिल्लो पाइलाको मृत्यु हुँदो रहेछ र अगाडिको पाइला जन्मिदो रहेछ । मानवीय जीवनका प्रत्येक पलका आशा, अपेक्षा, अभिलाषा, अभीष्ट जति अगाडि बढ्यो उति मर्दै जाँदा रहेछन् र नयाँ नयाँको जन्म हुँदो रहेछ । एउटा सडकको मृत्यु भएपछि अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । भेटिएको अर्को सडकको मृत्यु भएपछि पुनः अर्को सडक भेटिँदो रहेछ । जन्म मृत्यु, मृत्यु जन्म यो क्रम निरन्तर चलिरहँदो रहेछ ।
म मेरा अगाडि शालीन अवस्थामा बगिरहेको समुद्रतिर नियाल्छु । सोच्छु– समुद्र सृष्टि मात्र नभएर महासृष्टि रहेछ । आकाशबाट बर्सिएको पानीको मृत्यु भएपछि ऊ पृथ्वीमा भेल बनेर दौडिँदो रहेछ । भेलहरू जम्मा भएर आफूलाई मृत्युमा परिणत गराएपछि खोल्सा बन्दारहेछन् । खोल्साहरूको मृत्यु भएपछि खोलो बन्दो रहेछ । यसरी जन्मिएका पाइला पाइलाका खोलाको ठाउँ ठाउँमा मृत्यु हुँदै गएपछि समुद्र बन्दो रहेछ । कस्तो अचम्मको मृत्यु ? सोच्दासोच्दै म कता हराएँ, हराएँ । फेरि सोचेँ– यस किसिमको हराइ पनि अर्को मृत्यु हो । आफूसँग भएका जुनसुकै चिज वस्तु रित्तिनु तिनको मृत्यु हो । तिनको स्थान नयाँले लिँदै जान्छन्, र ती पनि कालान्तरमा मर्दै जान्छन् । अन्ततः समुद्रलाई पनि बादलले रित्याएपछि उसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । यसरी हेर्दा यस सांसारिक जगत्मा चिरञ्जीवी कोही नहुँदा रहेछन् । सबैको मृत्यु हुँदो रहेछ ।
एउटा झोलुङ्गे पुलको मृत्यु भएपछि अर्को त्यस्तै वा भिन्न प्रकृतिको पुलको जन्म हुँदो रहेछ । खोलामा बग्दै गरेको पानीको एउटा झोँक्काको मृत्यु भएपछि त्यसका स्थानमा लगत्तै अर्को झोँक्काले स्थान लिँदो रहेछ र क्षणभरमै त्यसको पनि मृत्यु हुँदो रहेछ । रातको मृत्युपछि बिहानको जन्म हुँदो रहेछ । बिहानको मृत्युपछि क्रमशः मध्याह्न, अपराह्नको जन्म हुँदो रहेछ । यी दुवैको मृत्युपछि साँझको जन्म र साँझको पनि मृत्युपछि पुनः रात जन्मिदो रहेछ । सोचेँ– सृष्टिको चक्रीय प्रणाली भनेको सायद यही नै होला ।
म हिजै मरिसकेको मान्छे । कसैले देख्ने कुरा भएन । जहाँ उभिए वा बसे पनि फरक नपर्ने हुँदाहुँदै पनि म जिउँदो अवस्थामा जस्तै सडकका छेउमा उभिएको छु । मानिसको भिड छ । गाडीको आवतजावत त्यत्तिकै छ । यत्तिकैमा अलिक परबाट जिन्दावाद र मुर्दावादको नारा लगाउँदै एक हुल मानिस आए । केही समय पूर्ववत नाराबाजी गरेपछि ती सबै भाषणमा उत्रिए । यस बीचमा थप के के क्रियाकलाप भए थाहा छैन । चारैतिरबाट सुरक्षाकर्मीले भिडलाई तितरबितर पार्न खोजे । लाठीचार्ज, पानीको फोहरा, अश्रुग्यास, गोली सबैले एकपछि अर्को गरी उपस्थिति जनाए । कोही ढले, कोही च्यापिए, कोही मरे, कोही अपाङ्ग बनेर मूल सडकबाट बाहिरिए ।
म मृत्युका विषयमा सोचिरहेकाले मृत्युका दृष्टिले मात्र ती परिदृश्यलाई नियालिरहेँ, अरू गतिविधिमा खासै ध्यान दिइनँ । मेरो नियालाइले के निष्कर्ष निकाल्यो भने यस जुलुसको मृत्युपछि यही ठाउँमा अर्को जुलुसको जन्म हुन्छ । जुलुसमा उपस्थित भिडको मृत्युपछि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्म हुन्छ । यहाँ पनि छिन्नभिन्न अवस्थाको जन्माइअघि सुरक्षाकर्मीबाट बर्साइएका प्रत्येक लाठीको मृत्यु भयो । पानीका फोहराको मृत्यु भयो । छाडिएका अश्रुग्यासको मृत्यु भयो । हानिएका प्रत्येक गोलीको मृत्यु भयो । गोलीको मृत्युपछि मात्र जुलुसमा सम्मिलित केहीको मृत्यु भयो । म अचम्ममा परेँ । म मरिसकेको हुँदा ती कुनै पनि प्रहारको प्रभाव ममा परेन । तर मेरो मृत मनले भन्यो– अहो ! कहिल्यै नटुङ्गिने मृत्युको कत्रो महाभारत ? पार पाइनसक्नुको कहालीलाग्दो शृङ्खला ।
आँखा खुला गरेर उभिइरहेको म आँखा चिम्लेर ध्यानमग्न भएँ । पुराना सोच मर्दै गए । नयाँ जन्मिँदै गए । सोचेँ– भूकम्पले घरहरूको मृत्यु हुन्छ । बाढी र पहिरोले बस्तीहरूको मृत्यु हुन्छ । सडकको मृत्यु हुन्छ । फाँटका फाँट अन्नबालीको मृत्यु हुन्छ । बर्सौँ लगाएर हुर्काएको वन जङ्गलको मृत्यु हुन्छ । फेरि सोचेँ– एउटा सत्ताको मृत्युपछि अर्को सत्ताको जन्म हुन्छ । उसको मृत्युपछि पुनः अर्को सत्ताको जन्म र मृत्यु हुन्छ । मृत्युका मुखमा मुलुकका राजनीतिक व्यवस्था पर्छन्, संविधान पर्छन्, कानुन, नियम, आदेश, परमादेश सबै मृत्युका मुखमा पर्छन् । म नै सबैथोक हुँ भन्ने अभिमानीको मृत्यु हुन्छ । यस क्रममा राज्यका कतिपय शक्तिशाली मानिएका पदको मृत्यु हुन्छ । स्वयं शक्ति र उसमा रहेको अभिमानको मृत्यु हुन्छ । समय बलवान् छ भनिन्छ, तर त्यसको पनि पाइला पाइलामा मृत्यु भइरहेको हुन्छ । एउटा राज्यको मृत्युपछि ऊ अर्को राज्यमा गाभिन पुग्छ । यस्तो अवस्थामा त्यहाँका जनताको स्वपहिचान र आत्मगौरवको मृत्यु हुन्छ । उसले पाएको नागरिकताको मृत्यु हुन्छ । त्यतिखेर स्वयं उसको ठडिएको नाकको मृत्यु हुन्छ । स्वाभिमानको मृत्यु हुन्छ ।
यी यावत् कुराको विश्लेषणपछि मलाई लाग्यो– अहो ! मृत्यु कति पीडादायी हुँदो रहेछ । कति छटपटाहटयुक्त हुँदो रहेछ । कति कष्टकर हुँदो रहेछ । यी सबैको आआफ्नो मृत्युमा आआफ्नो तौल होला । मराइको प्रकृति फरक होला । तर मृत्यु सबैको उस्तै हो । यस्तो डरलाग्दो अवस्थालाई छलेर मैले भने आफैँले पनि थाहा नपाउने गरी लुसुक्क मृत्युलाई अँगाल्न पाइछु । जिउँदो अवस्थामा केही गर्न नसकेर मृत्यु जस्तै जीवन बाँचिरहेको मलाई धन्न कसैले तँ मरिसकिस् भनेर भनिदियो र मैले आफू मरेको चाल पाएँ । होइन भने म मरेर पनि यहाँ हिँडिरहको हुने रहेछु । अरूलाई अनाहकमा हँसाइरहने रहेछु । त्यतिखेर सृष्टिको नियम भाँचिने रहेछ । तोडिने रहेछ । त्यसैले सृष्टिको नियम नभाँचियोस्, नतोडियोस् भन्नैका लागि कसैले मलाई म मरिसकेको जनाउ दियो र ऊ मेरो धन्यवादको पात्र बन्न सफल भयो ।
सुलेख, २०८३ वैशाख ।
मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडा उपमहानगरपालिका १७ स्थित कालीलेक सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहले ५५ वटा फलफूलको बिरुवा रोपिएको छ ।
वन संरक्षणसँगै कृषकको बालीमा बाँदरको प्रकोप नियन्त्रण गर्ने उद्देश्यले फलफूलको बिरुवा रोपिएको हो । समूहको आफ्नै लगानीमा विभिन्न फलफूल तथा बहुउपयोगी प्रजातिका ५५ वटा बिरुवा रोपिएको समूहका उपाध्यक्ष नवीन बिष्टले जानकारी दिए।
बिष्टका अनुसार बाँदरको प्रकोप नियन्त्रण गर्न तथा वन्यजन्तुलाई वनमै आहारको व्यवस्था गर्ने उद्देश्यले वन क्षेत्रमा फलफूलका बिरुवा रोपिएको हो । अमला, फलिट, कटहर, अम्बा, जामुन, इमिली, हर्रो र बर्रो लगायतका प्रजातिका बिरुवा रोपिएका छन् । वन क्षेत्रमा फलफूलका बिरुवा हुर्किएसँगै वन्यजन्तुले आवश्यक आहार वनमै प्राप्त गर्ने र आसपासका बस्ती तथा खेतीबालीमा हुने क्षति कम हुने समूहको अपेक्षा छ।
‘समूहले आफ्नै लगानीमा फलफूलका बिरुवा खरिद गरी रोपण गरेको हो। अन्य सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहहरूले पनि यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ उपाध्यक्ष बिष्टले भने ‘यस्ता कार्यक्रमलाई स्थानीय सरकारले समेत प्रोत्साहन गर्न आवश्यक छ।’
समूहले वृक्षरोपणसँगै रोपिएका बिरुवाको संरक्षण, सिँचाइ तथा नियमित हेरचाहमा समेत ध्यान दिने जनाएको छ। कार्यक्रमले वन संरक्षण, जैविक विविधताको संरक्षण तथा स्थानीय कृषकको बाली जोगाउन योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेशसभा बैठक भदौ १ गते बस्ने भएको छ । प्रदेशसभा सचिवालय हेटौंडाले शुक्रबार सूचना जारी गर्दै प्रदेशसभाको बैठक भदौ १ गतेका लागि आह्वान गरेको हो ।
४३ दिन पछि भदौ १ गते दिउँसो १ बजेकाे लागि आव्हान गरिएकाे बैठकमा बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री ईन्द्रबहादुर बानियाँले विश्वासको मत लिने कार्यसूची रहेको सूचनामा उल्लेख छ । प्रदेशसभाको जारी आठौं अधिवेशन अन्तर्गतको सत्रौं बैठकमा मुख्यमन्त्री बानियाँले विश्वासको मतको प्रस्ताव पेस गर्ने कार्यसूची रहेको प्रदेश सभा सचिव राम कुमार पौडेलले जानकारी दिए ।
नेपालको संविधानको धारा १८८ को उपधारा (२) तथा प्रदेश सभा नियमावली, २०७४ को नियम १४३ बमोजिम मुख्यमन्त्री बानियाँले विश्वासको मतको प्रस्ताव पेस गर्न लागेका हुन् । सचिव पौडेलद्वारा जारी सूचना अनुसार मुख्यमन्त्री बानियाँको विश्वासको मत सम्बन्धी प्रस्ताव माथि छलफल गर्न प्रदेश सभा नियमावली, २०७४ को नियम ६ बमोजिम प्रदेशसभाका सभामुखले बैठकको मिति र समय निर्धारण गरिएकाे हाे । यसअघि गत असार २० मा प्रदेश सरकारको आर्थिक वर्ष २०८३/०८४ काे बजेट पारित गर्न प्रदेशसभा बैठक बसेकाे थियाे ।
सत्ता साझेदार दल नेकपा एमालेले बागमती सरकारलाई दिएकाे समर्थन फिर्ता लिदैं सरकारमा सहभागी मन्त्रीहरुले सामुहिक राजिनामा दिएपछि मुख्यमन्त्री बानियाँ अल्पमतमा परेका हुन् । अल्पमतमा परेकाे १ महिना भित्र प्रदेश सभाबाट विश्वासकाे मत लिनु पर्ने संवैधानिक व्यवस्था छ । यस अघी नेपाली काँग्रेस बागमती प्रदेश संसदीय दलकाे बैठकमा समेत मुख्यमन्त्रीले भदौ ३ भित्रै प्रदेश सभाबाट विश्वासकाे मत लिने निर्णय भएकाे थियाे ।

सेवा सुरु भएको पहिलो दिनमै मंगलबार शल्यक्रियामार्फत जन्मिएका दुई नवजात शिशुलाई एनआइसीयूमा भर्ना गरी उपचार थालिएको अस्पतालका बालस्वास्थ्य विशेषज्ञ डा. हरिबहादुर खड्काले जानाकारी दिए । एनआइसीयूमा जन्मिएको २८ दिनसम्मका नवजात शिशुको जटिल अवस्थाको उपचार गरिनेछ ।
यसअघि एनआइसीयू सुविधा नहुँदा जोखिमयुक्त नवजात शिशुलाई थप उपचारका लागि चितवन वा काठमाडौं लैजानुपर्ने अवस्था थियो । अस्पतालमै एनआईसीयू सेवा सुरु भएकाले नवजात शिशुको जटिल अवस्थाको उपचारका लागि अन्यत्र लैजानु नपर्ने मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका रजिष्ट्रार एव हेटौंडा अस्पतालका अध्यक्ष भीमसागर गुरागाईंले बताए ।
एनआइसीयूसँगै अस्पतालमा १ महिनादेखि १४ वर्षसम्मका बालबालिकाको जटिल अवस्थाको उपचारका लागि आठ बेडको बाल सघन उपचार कक्ष (पीआइसीयू) पनि संचालनमा ल्याइएको उनले बताए । बागमती प्रदेश सरकारको ३ करोड ७२ लाख बजेटबाट एनआइसीयू र पीआइसीयू सञ्चालनमा ल्याइएको प्रतिष्ठानका प्रवक्ता उत्सव चौलागाईले बताए ।
डा. खड्काका अनुसार एनआइसीयू सञ्चालनपछि गर्भवतीले प्रसूति सेवाका लागि हेटौंडा अस्पताल रोज्ने क्रम बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ । नवजात शिशुको उपचारका लागि बाहिर जानुपर्ने बाध्यता हटेपछि स्थानीयस्तरमै सुरक्षित प्रसूति तथा बाल उपचार सेवा विस्तार हुने उनको भनाइ छ ।
एनआइसीयू संचालनका लागि चार जना मेडिकल अधिकृत, १८ जना स्टाफ नर्स, चार जना स्वीपर र दुई जना सुरक्षागार्ड परिचालन गरिएको छ । अस्पतालले थप दुई जना बालस्वास्थ्य विशेषज्ञ नियुक्त गर्ने प्रक्रिया पनि अघि बढाएको जनाएको छ । हेटौंडा अस्पतालमा हाल २४ बेडको बालबालिका वार्ड, चार बेडको स्पेशल नियोनेटल केयर युनिट र चार बेडको पोषण पुन स्थापना केन्द्रसमेत संचालनमा छन् ।
एक महिनाअघि हेटौंडा अस्पतालमा करिब ४ करोडको लगानीमा १६ वटा वटा हेमोडाइलायसिस मेसिन खरिद गरेर दैनिक ६० जना विरामीलाई डायलासिस सेवा दिँदै आएको छ । मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान मातहत संचालन हुँदै आएको प्रादेशिक हेटौंडा अस्पतालमा आठ वटा आइसीयू छन् ।
अस्पतालमा अहिले १२ जना विशेषज्ञसहित १०९ जना चिकित्सक कार्यरत छन् । अस्पतालमा चिकित्सक, स्वास्थ्यकर्मी र कर्मचार गरेर ५ सय ४७ जना कार्यरत छन् । यो अस्पतालमा गत आवमा ३ लाख २५ हजार ६ सय जनाले सेवा लिएका थिए । दैनिक १ हजार ७ सयदेखि १ हजार ८ सय जनाले अस्पतालबाट स्वास्थ्य सेवा लिँदै आएका छन् । गत आवमा उक्त अस्पतालमा ३ हजार ५ सय ६ जना सुत्केरी भएका थिए । तीमध्ये २ सय ३९ जना २० वर्षमूनिका थिए ।
मकवानपुर । प्रदेश सरकारहरुमा नेपाली काँग्रेससँगकाे सत्ता साझेदारी टुटाउँदै नेकपा एमाले र नेकपाले नयाँ समिकरण बनाउँदा प्रदेशमा नयाँ सरकार गठन तत्कालै बन्ने अपेक्षा थियाे । प्रदेशमा नयाँ सरकार गठनमा अन्यौलताकाे बिच एमालेले बागमती प्रदेश संसदीय दलको नेता परिवर्तन गर्ने भएकाे छ ।
हालका दलका नेता जगन्नाथ (जेएन) थपलियालाई हटाउने गरी बुधबार अविश्वासको प्रस्ताव दर्ता भएकाे हाे । थपलियाविरुद्ध एमाले प्रदेश संसदीय दलको कार्यालयमा १८ जनाको समर्थन र हस्ताक्षरसहित दलको नेता परिवर्तनका लागि अविश्वास प्रस्ताव दर्ता भएको हाे । पार्टी केन्द्रकाे निर्देशन बमोजिम दलको नेता फेर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाइएको बताइएकाे छ ।
प्रदेश सांसद किरण थापा मगरलाई संसदीय दलकाे नेता बनाउने गरी पूर्वमन्त्री कृष्णप्रसाद सिलवाल, ज्ञानबहादुर तामाङ र हरि सापकोटाले एमाले संसदीय दलको कार्यालयमा अविश्वास प्रस्ताव दर्ता गराएका हुन् । पूर्वमन्त्री थापाका अनुसार केही समय अघि भक्तपुरको गुण्डुमा संकलन गरिएको हस्ताक्षर प्रतिनिधि मार्फत दलको सचिवालयमा दर्ता गरिएको हो । उक्त दर्ता भएको अविश्वास प्रस्ताव एमाले संसदीय दलको विधानतः ७ दिन भित्र संसदीय दलको बैठक बसेर छलफल गर्नुपर्ने व्यवस्था रहेको छ ।
प्रदेशमा एमालेले सरकार गठन गर्ने सहमती भएपछि दल नेता परिवर्तनकाे विषयमा केही समय अघि देखि विवाद हुँदै आएको थियो । पटक पटक एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली निवासमा भएकाे छलफल पछि पूर्वमन्त्री किरण थापा मगरलाई दल नेताका रूपमा अघि सारिएको हाे । दल नेता अस्वस्थ भई अस्पताल भर्ना भएका अवस्थामा अविश्वास प्रस्ताव अघि नबढाउने भनिएकाेमा बुधबार एकाएक अविश्वास प्रस्ताव दर्ता गराएका हुन् ।
केही दिनदेखि अस्पतालमा रहँदै आएका नेता थपलिया मंगलबार मात्र अस्पतालबाट डिस्चार्ज भएका थिए भने उनी बुधबार साँझ चितवन फर्किने तयारीमा रहेका थिए । उक्त अवस्थाका बिच मन्त्री थापा मगरलाई दल नेता तथा मुख्यमन्त्री बनाउने तयारी स्वरुप अविश्वास प्रस्ताव दर्ता गरिएको हो ।
विधान अनुसारकाे अबको प्रक्रिया
एमाले बागमती प्रदेश संसदीय दलको विधान २०७९ को भाग–५, दफा २५ मा अविश्वासको प्रस्ताव सम्बन्धी स्पष्ट व्यवस्था गरिएको छ । विधानको दफा २५ (क) अनुसार, दलको सम्पूर्ण सदस्य संख्याको कम्तीमा एक चौथाइ सदस्यले दलको नेतामाथि विश्वास छैन भनी लिखित रूपमा अविश्वासको प्रस्ताव पेस गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ । एमालेका २५ सांसदमध्ये ७ जनाको हस्ताक्षर भएमा प्रस्ताव दर्ता हुन सक्छ । अहिले १८ जनाको समर्थन रहेको छ ।
अविश्वासको प्रस्ताव पारित हुनका लागि दलको सम्पूर्ण सदस्य संख्याको बहुमत आवश्यक पर्छ । बागमतीमा एमालेका २५ सांसद मध्ये बहुमत संख्या १४ हुन आउँछ ।
दुई दलले केन्द्रमा गरेकाे ३ बुँदे सम्झौता अनुसार प्रदेश सभाहरुमा प्रतिनिधित्व गर्ने साना दलहरु पर्ख र हेरकाे स्थितिमा रहे पनि एमालेकाे नेतृत्वमा सरकार गठन गर्न अन्य साना दलहरूलाई समाहित गर्ने गरी वाम गठबन्धन अघि बढेको थियो । गत साउन ६ गते एमालेले तत्कालीन सरकारको साझेदार कांग्रेसलाई दिएकाे समर्थन फिर्ता लिएपछि मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँ अल्पमतमा परे । २० दिनदेखि सरकार अल्पमत रहेकाे छ ।
प्रदेश सभाबाट विश्वासकाे मत लिएर अघी बढ्नु पर्ने मुख्यमन्त्री बानियाँले साउन २० गते २ सांसद रहेको हाम्राे नेपाली पार्टी (हानेपा) लाई सरकारमा सहभागी गराउँदै आफैं सत्तामा टिकिरहन खाेजेकाे सन्देश दिएका छन् । यसैगरी २० दिनसम्म अल्पमतमा सरकारमा रहँदा समेत वाम दलहरू आफ्नो नेतृत्वमा सरकार गठनका लागि सामान्य प्रयाससमेत गर्न सकेको छैन । आन्तरिक विवादमा रुमलिँदा एमालेले सरकार गठनको प्रक्रिया अघि सकेकाे छैन । मुख्यमन्त्री कसलाई बनाउने भन्नैमै अल्झिरहेकाेले समीकरण बनेको लामो समय भइसक्दा पनि सरकार गठनका लागि दाबी पेस गर्न सकेका छैनन् ।
सरकारको नेतृत्व गर्ने तयारीमा रहेको एमालेले सरकार गठनकाे लागि बहुमत पुर्याउन सानादललाई मनाउन सकेकाे छैन भने पार्टी भित्रै संसदीय दलको नेता फेर्ने कसरतमा समेत रहेकाे छ । दलको नेता को हुने र मुख्यमन्त्रीको उम्मेदवार कसलाई बनाउने भन्ने किचलोले एमालेले सरकार गठनलाई तीव्र बनाउन नसकेकाे हाे ।
एमाले सचिव महेश बस्नेतको नेतृत्वमा बागमती संसदीय दलको नेतृत्व फेर्ने कसरत भएकाे हाे । दलको नेता थपलियालाई च्यालेन्ज गरेका बस्नेत निकट मानिने किरण थापा मगर २ पटक प्रदेशको स्वास्थ्यमन्त्री भइसकेका छन् । उनलाई अध्यक्ष ओलीको ‘प्रिय पात्र’ मानिन्छ । बालकोट तथा गुण्डुको ओली निवास व्यवस्थापनदेखि विभिन्न आर्थिक क्षेत्रमा पकड जमाएका थापालाई मुख्यमन्त्री बनाउन सचिव बस्नेतको समूह नै सक्रिय रहेकाे बताइन्छ ।
साेही समुह नै राप्रपालाई सरकारमा सहभागी गराउने यदी राप्रपा सरकारमा सहभागी नभए नेमकिपालाई प्रदेशकाे रिक्त सभामुखमा नियुक्त गरेर सरकारलाई समर्थन मात्रै गराउने कसरतमा लागेकाे चर्चा राजनीतिक वृतमा चल्ने गरेकाे छ । थापा मगर पनि भक्तपुरकै भएकाेले यो सम्भावनालाई समेत नजर अन्दाज गर्न भने सकिने अवस्था देखिदैन । हानेपा अहिलेकाे बानियाँ सरकारमा सहभागी भएकाे र राप्रपाले सरकारमा सहभागी नहुँने अडान राखेकाेले नेमकिपालाई सभामुख बनाएर भए पनि सरकारकाे नेतृत्व गर्ने रणनीतिमा एमाले देखिएकाे हाे ।
सत्ता संघर्षले प्रदेशको प्रणाली नै प्रभावित
बागमती प्रदेशमा फेरिँदो राजनीतिक समीकरण र सत्ता संघर्षका कारण प्रदेशको समग्र प्रणाली नै प्रभावित बनेकाे छ । एमाले सरकारबाट बाहिरिएसँगै सुरु भएको राजनीतिक अस्तिरताले सरकारको भविष्य सुनिश्चित हुन नसक्दा बजेट कार्यान्वयन गर्न समेत जटिलता उत्पन्न भएकाे छ । दलहरुकाे ध्रुविरकण खिचातानीको असर चालु आर्थिक वर्षको बजेट कार्यान्वयन तथा कर्मचारी व्यवस्थापनमा देखिएको छ । संवैधानिक र प्रशासनिक संकटमा धकेलिदै गएकाे प्रदेशमा चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिना सकिनै लाग्दा समेत खर्च प्रणाली सुरु गर्न सकेकाे छैन ।
अल्पमतमा परेका मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँले भदौ ३ गते भित्रै विश्वासकाे मत लिने तयारीमा छन् । संवैधानिक प्रावधान अनुसार सरकारलाई समर्थन गरेको दल सरकारबाट बाहिरिए पछि ३० दिनभित्र विश्वासको मत लिनुपर्ने प्रावधान छ । तर, सरकार टिकाइराख्न मुख्यमन्त्री बानियाँलाई अंकगणित पुर्याउन सकस देखिन्छ ।
११० सदस्यीय बागमती प्रदेश सभामा हाल १०४ सदस्य कायम छन्, जसका कारण सरकार बनाउन ५३ सांसदको समर्थन आवश्यक छ । एमालेसँग २५ (उपसभामुख सहित) र नेकपा २६ सांसद छन् । वाम गठबन्धनबाट सरकार गठनका लागि आवश्यक बहुमत उनीहरूसँग पुग्दैन । दुवै वाम दलको सांसद संख्या ५१ मात्र हुन्छ । बहुमतका लागि थप २ मत आवश्यक पर्छ ।
यस्तो अवस्थामा सरकार गठनका लागि राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) निर्णायक छ । तर, हाल हाम्रो नेपाली पार्टी कांग्रेस नेतृत्वको सरकारमा सहभागी भइसकेको छ, जसका कारण वाम दलहरूलाई राप्रपा नै अन्तिम विकल्प मानिएको छ । नेमकिपा प्रदेश सरकारमा अहिलेसम्म सहभागी भएकाे छैन । उसले यो पटक लिने रणनीतिले पनि यसमा प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ । उसकाे आधिकारिक धारणा बाहिर आएकाे छैन । पहिलेकाे अवस्थालाई हेर्दा कसैलाई पनि समर्थन वा विरोध गर्ने अवस्था भने देखिदैन् ।
सरकार गठनको विषय केवल सत्ता समीकरणको गणितमा मात्रै सीमित रहेकाे भने देखिदैन । एमालेभित्रको शक्ति सङ्घर्ष र प्रतिष्ठाको लडाइँ समेत जोडिएकाे छ । सरकार बनाउने गृहकार्य चलिरहँदा संसदीय दलका नेता जगन्नाथ (जेएन) थपलिया विरुद्ध अविश्वासकाे प्रस्ताव दर्ता हुनुले एमालेभित्र ठुलै टकराव रहेकाे देखिन्छ।
संघीयता कार्यान्वयन यता बागमती प्रदेश सरकारमा एमाले अधिकतम २ वर्षमात्र सरकार बाहिर बसेको छ । ९ वर्षे प्रदेश सरकारको यात्रामा ७ वर्ष सत्ताको विभिन्न जिम्मेवारीमा रहेको एमालेभित्र पुनः शक्ति सङ्घर्ष सुरु भएको हो । २०७४ देखि हालसम्म एमालेबाट २ मुख्यमन्त्रीसहित २६ मन्त्री बने । हाल बागमती प्रदेशमा एमालेका २७ सांसदमध्ये २५ कायम छन् ।
३ बुँदे सहमती कार्यन्वयन गर्न ५ बुँदे निर्देशन
नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का संयोजक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले प्रदेश सरकार गठन तथा मन्त्रालय बाँडफाँडका लागि ५ बुँदे विशेष निर्देशन जारी गरेका छन् । गत साउन ९ गते दुई पार्टीबिच प्रदेश सरकारमा सहकार्य गर्ने सम्बन्धमा भएको तीन बुँदे सहमतिलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न शीर्ष नेताद्वयले यस्तो निर्देशन दिएका हुन् ।
- अब प्रदेश सरकार गठन गर्दा सम्बन्धित प्रदेश सभामा रहेका दलहरूको सिट संख्यालाई मुख्य आधार मानिनेछ । मन्त्रालयको संख्या पनि दलहरूको सदस्य संख्याको अनुपातमा निर्धारण गरिने र मुख्यमन्त्री तथा सभामुखजस्ता जिम्मेवारीलाई समग्र शक्ति सन्तुलनमा गणना गरिने छ ।
- मन्त्रालय छनोट गर्ने क्रममा पालैपालो प्राथमिकता दिने व्यवस्था अपनाइने र पहिलो मन्त्रालय मुख्यमन्त्रीको जिम्मेवारी नलिने दलले छनोट गर्ने विधि तय गरिएको छ । त्यसपछि मुख्यमन्त्री रहने दलले दोस्रो मन्त्रालय छनोट गर्ने र सोही क्रमलाई दोहोर्याउँदै मन्त्रालयको बाँडफाँड टुङ्ग्याइनेछ ।
- दुई दलको सहकार्यले मात्र सरकार गठनका लागि संख्या नपुग्ने अवस्थामा तेस्रो दललाई पनि सहभागी गराउन छ । यस्तो अवस्थामा आपसी समझदारीमा मन्त्रालय बाँडफाँड गरिने र बाँकी मन्त्रालयका हकमा भने साविककै प्रावधान अवलम्बन गरिने छ ।
- सङ्घीयताको सुदृढीकरण, प्रदेशमा राजनीतिक स्थिरता, सुशासन र विकासको गतिलाई तीव्र तुल्याउन प्रदेश सरकारले न्यूनतम साझा प्रतिबद्धता निर्माण गरी सार्वजनिक गर्ने र सोही आधारमा कार्य सम्पादन गर्ने ।
- आपसी समझदारीलाई सुदृढ बनाउँदै सहकार्यलाई दिगो बनाउने ।