हरेक वर्ष मार्च ८ तारिखका दिन विश्वभर ‘अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस’ मनाइन्छ। यो दिवस महिलाहरूको आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक उपलब्धिहरूको उत्सव मनाउने मात्र नभई लैङ्गिक समानताका लागि बाँकी रहेका चुनौतीहरूका विरुद्ध आवाज बुलन्द गर्ने दिन पनि हो।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको सुरुवात २० औं शताब्दीको सुरुतिर श्रमिक महिलाहरूको आन्दोलनबाट भएको थियो। सन् १९०८ मा न्युयोर्कमा १५ हजार महिलाहरूले कामको घण्टा घटाउन, राम्रो तलब र मतदानको अधिकार माग गर्दै प्रदर्शन गरेका थिए। पछि सन् १९७५ मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घले यसलाई आधिकारिक रूपमा मान्यता दिएको हो।
नेपालको सन्दर्भमा यो दिवसले विशेष महत्त्व राख्दछ, जहाँ पछिल्ला केही दशकमा महिला अधिकारको क्षेत्रमा उल्लेख्य परिवर्तनहरू भएका छन्।नेपालमा पनि योगमाया न्यौपाने जस्ता विद्रोही पात्रहरूदेखि लिएर विभिन्न राजनीतिक आन्दोलनहरूमा महिलाहरूको भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ। वि.सं. २००७, २०४६ र २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा महिलाहरूको सक्रिय सहभागिताले नै आजको गणतान्त्रिक नेपालको जग बसालेको हो।
नेपालको वर्तमान संविधान (२०७२) महिला अधिकारका दृष्टिले उत्कृष्टमध्ये एक मानिन्छ। संविधानको धारा ३८ ले महिलाको हकलाई मौलिक हकको रूपमा स्थापित गरेको छ। विशेष गरी राज्यका नीति निर्माण तहमा महिलाको ३३ प्रतिशत सहभागिता सुनिश्चित गरिनु र स्थानीय तहमा ४० प्रतिशत महिला प्रतिनिधित्व हुनु दक्षिण एसियामै एक उदाहरणीय कदम हो। राष्ट्रपति, सभामुख र प्रधानन्यायाधीश जस्ता गरिमामय पदमा महिलाहरूको आगमनले नेपाली महिलाको आत्मविश्वासलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।
नेपालले महिला सशक्तीकरणका क्षेत्रमा केही आशालाग्दा सफलताहरू प्राप्त गरेको छ । विद्यालय भर्ना दरमा छोरा र छोरीबीचको खाडल कम हुँदै गएको छ। सरकारी छात्रवृत्ति र ‘छोरी बचाउ, छोरी पढाउ’ जस्ता अभियानहरूले सकारात्मक प्रभाव पारेका छन्। मातृ मृत्युदरमा आएको कमी र प्रजनन स्वास्थ्य सम्बन्धी चेतनामा भएको वृद्धिले महिलाहरूको जीवनस्तर सुधारेको छ। महिलाहरूको नाममा जग्गा पास गर्दा राजस्वमा दिइने छुटका कारण सम्पत्तिमा महिलाको स्वामित्व बढ्दै गएको छ। लघुवित्त र सहकारीमार्फत ग्रामीण महिलाहरू उद्यमी बन्ने क्रम जारी छ।
कानुनी रूपमा धेरै अधिकार प्राप्त भए तापनि व्यवहारमा अझै धेरै चुनौतीहरू विद्यमान छन् । घरेलु हिंसा, दाइजो प्रथा, बोक्सीको आरोपमा गरिने दुर्व्यवहार र कार्यस्थलमा हुने यौनजन्य हिंसा अझै पूर्ण रूपमा रोकिएका छैनन्। डिजिटल माध्यमबाट हुने हिंसा र साइबर बुलिङ महिलाका लागि नयाँ चुनौती बनेको छ।
‘छोरा नै चाहिन्छ’ भन्ने पितृसत्तात्मक सोच र छाउपडी जस्ता कुप्रथाहरू समाजमा अझै जरा गाडेर बसेका छन्। यसले महिलाको मानसिक र शारीरिक विकासमा बाधा पुर्याएको छ। घरभित्रको कामलाई आर्थिक गणनामा समावेश नगरिँदा महिलाको मिहिनेत ओझेलमा परेको छ। साथै, समान कामको लागि समान ज्यालाको कार्यान्वयन अझै प्रभावकारी हुन सकेको छैन। संख्यात्मक रूपमा महिला प्रतिनिधित्व बढे पनि निर्णायक पदहरूमा अझै पुरुषहरुकै वर्चस्व छ। महिलाहरूलाई प्रायः उप-प्रमुख वा सहायक पदहरूमा सीमित गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
वर्तमान समयमा प्रविधि र नवप्रवर्तनमा महिलाको पहुँच हुनु अनिवार्य छ। महिलाहरूलाई प्रविधि मैत्री बनाउनु आवश्यक छ। प्रविधिले महिलाहरूलाई घरमै बसेर व्यापार गर्न, विश्वभरका सूचना पाउन र आफ्नो आवाज उठाउन सजिलो बनाएको छ। तर, यसका साथै आउने सुरक्षा चुनौतीहरूप्रति पनि सजग रहनु पर्छ।
नेपालमा महिला माथि हुने हिंसा एक गम्भीर सामाजिक र कानुनी चुनौतीको रूपमा रहेको छ। पछिल्लो समय (सन् २०२५/२६) का तथ्याङ्क र प्रतिवेदनहरूले हिंसाका स्वरूपहरू परिवर्तन हुँदै गएको र डिजिटल माध्यमबाट हुने हिंसा तीव्र रूपमा बढिरहेको देखाएका छन्।
राष्ट्रिय महिला आयोगका अनुसार दर्ता हुने उजुरीमध्ये करिब ८८ प्रतिशत घरेलु हिंसासँग सम्बन्धित छन्। कुटपिट, मानसिक यातना र स्रोत-साधनबाट वञ्चित गर्ने कार्य यसभित्र पर्दछन्। पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने हिंसा (Cyber Bullying), चरित्र हत्या, र अनलाइन उत्पीडन ठुलो चुनौतीका रूपमा देखा परेको छ। सन् २०२५ को अन्त्यतिर संयुक्त राष्ट्र सङ्घले नेपालमा “डिजिटल हिंसा पनि वास्तविक हिंसा हो” भन्ने नाराका साथ विशेष अभियान नै चलाएको थियो।
बलात्कार र यौन दुर्व्यवहारका घटनाहरू अझै पनि उच्च छन्। विशेष गरी १८ देखि ३५ वर्ष उमेर समूहका महिलाहरू बढी जोखिममा रहेको तथ्याङ्कले देखाउँछ। तराईमा दाइजो प्रथा र पहाडी भेगमा छाउपडी तथा बोक्सीको आरोपमा हुने हिंसा अझै पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन।
राष्ट्रिय महिला आयोगमा दैनिक औसत १५ देखि २० वटा हिंसा सम्बन्धी उजुरीहरू दर्ता हुने गरेका छन्। ‘वोरेक’ (WOREC) नेपालको २०२५ को प्रतिवेदन अनुसार, हत्या गरिएका महिलामध्ये ४३ प्रतिशत आफ्नै श्रीमानबाट र २४ प्रतिशत अन्य परिवारका सदस्यबाट पीडित भएका थिए। यसले घर नै महिलाका लागि असुरक्षित बन्दै गएको डरलाग्दो चित्र प्रस्तुत गर्दछ। २६ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका महिलाहरू घरेलु हिंसाबाट बढी प्रभावित भएको पाइएको छ।
अझै पनि धेरैले घरेलु हिंसालाई “घरभित्रको निजी मामिला” मानेर बाहिर ल्याउन हिचकिचाउँछन्। कानूनी प्रावधान बलिया भए पनि पीडितको न्यायमा पहुँच (Access to Justice) अझै कमजोर छ। उजुरी प्रक्रिया झन्झटिलो हुनु र पीडकको राजनीतिक वा सामाजिक पहुँचले गर्दा धेरै घटनाहरू दबाइन्छन्। धेरै महिलाहरू आर्थिक रूपमा श्रीमान् वा परिवारमा निर्भर हुनुपर्ने बाध्यताले गर्दा पनि हिंसा सहेर बस्न विवश छन्।
महिला आयोगले ११४५ निःशुल्क हेल्पलाइन सञ्चालन गरिरहेको छ, जहाँ पीडितले सिधै उजुरी गर्न सक्छन्। हाल नेपालका ९० भन्दा बढी सरकारी अस्पतालहरूमा ओसिएमसी (OCMC) मार्फत हिंसा प्रभावित महिलाहरूलाई उपचार, परामर्श र कानुनी सहयोग प्रदान गरिँदै आएको छ।सङ्क्रमणकालीन न्याय सम्बन्धी कानुनमा संशोधन गरी द्वन्द्वकालीन यौन हिंसाका पीडितहरूलाई पनि न्यायको दायरामा ल्याउने प्रयास भइरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवस केवल एक दिनको उत्सव मात्र हुनु हुँदैन। यो ३६५ दिन नै व्यवहारमा लागू हुने प्रतिबद्धता हुनुपर्छ। नेपालमा महिला सशक्तीकरणका लागि अबको बाटो ‘अधिकारबाट अवसरतर्फ’ हुनुपर्छ। राज्यले कानुनको कडाइका साथ पालना गराउनु पर्छ भने समाजले महिलाप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन ल्याउनु पर्छ।
नेपालमा महिला हिंसा अन्त्य गर्न कानुन मात्र पर्याप्त छैन । यसका लागि समाजको सोच र संरचनामा परिवर्तन आउनु जरुरी छ। आज (मार्च ८, २०२६) मनाइँदै गरेको ११६औँ अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको नारा ‘लैंगिक समानताका लागि समान सोच र व्यवहार समृद्धिको आधार’ (Rights, Justice and Opportunities for All Women and Girls) ले पनि न्याय र अवसरमा महिलाको समान पहुँचलाई जोड दिएको छ।
जबसम्म महिलाहरू आर्थिक रूपमा स्वतन्त्र हुँदैनन् र आफ्नो शरीर तथा जीवनको निर्णय आफैँ गर्न सक्दैनन्, तबसम्म वास्तविक समानता सम्भव छैन। पुरुष र महिला एकै रथका दुई पाङ्ग्रा हुन् भन्ने कुरालाई आत्मसात् गर्दै, विभेदमुक्त समाज निर्माणमा हामी सबैको सहकार्य आवश्यक छ ।आजको दिनमा हामीले प्रण गरौँ— हिंसा र विभेद अन्त्य गरौँ, र एउटा यस्तो नेपाल निर्माण गरौँ जहाँ हरेक छोरीले बिना डर आफ्नो सपना पछ्याउन सकून्। अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसको शुभकामना
मकवानपुर । आसन्न प्रतिनिधिसभा निर्वाचनको लागि मकवानपुर क्षेत्र नम्बर १ का उम्मेदवार रामेश्वर रानाले पार्टीको घोषणा पत्र र आफ्नो प्रतिबद्धता सार्वजनिक गरेका छन् ।
प्रेस चौतारी मकवानपुरले आयोजना गरेको उम्मेदवारसंग पत्रकार भेटघाट कार्यक्रममा रानाले आफ्नो चुनावी एजेन्डा समेत सार्वजनिक गरेका थिए । पत्रकार सम्मेलनमा बोल्दै रानाले यसपटकको निर्वाचन सामान्य आवधिक प्रक्रिया मात्र नभई विशेष परिस्थितिले सिर्जना गरेको महत्वपूर्ण अवसर भएको उल्लेख गरे।
उनले राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा, लोकतन्त्र प्राप्ति, संघीय गणतान्त्रिक संविधानको कार्यान्वयन तथा विकास र समृद्धिका लागि नेकपा एमालेले विगतदेखि नै राष्ट्रिय स्तरमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको दाबी गरे। मकवानपुर जिल्लाको विकास यात्रामा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहमा एमाले नेतृत्वले पुर्याएको योगदान जनताले प्रत्यक्ष अनुभूति गरिसकेको उनले बताए।
उम्मेदवार रानाले सडक सञ्जाल विस्तारदेखि स्वास्थ्य, शिक्षा, खानेपानी, कृषि, सिँचाइ, सहकारी, पर्यटन, तटबन्धन, सामाजिक सुरक्षा र गरिबी निवारणसम्मका क्षेत्रमा एमालेको सक्रियताले जिल्लाको समग्र विकासमा आधार तयार पारेको उल्लेख गरे। अहिलेको निर्वाचन देशलाई स्थिरता र समृद्धिको बाटोतर्फ अघि बढाउने कि अराजकता र अस्थिरतातर्फ धकेल्ने भन्ने विषयमा केन्द्रित भएको उनको भनाइ थियो।
उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत भ्रामक सूचना फैलाएर युवालाई दिग्भ्रमित गर्ने प्रयास भइरहेको भन्दै यस्ता गतिविधिबाट मुलुकलाई संकटतर्फ लैजान खोजिएको आरोप लगाए। वर्तमान विषम परिस्थितिमा राष्ट्रप्रति समर्पित नेतृत्वको आवश्यकता औंल्याउँदै उनले मकवानपुरका मतदातालाई स्थायित्व र विकासको पक्षमा उभिन आग्रह गरे।
आफ्ना प्रतिबद्धताहरु सार्वजनिक गर्दै रानाले राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा गर्दै वैदेशिक हस्तक्षेप अन्त्य गर्न, संविधानलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गर्दै लोकतन्त्रलाई थप सुदृढ बनाउन तथा देशमा शान्ति सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने बताए। साथै भ्रष्टाचार र कुशासन अन्त्य गर्दै सुशासन स्थापना गर्ने, रोकिएका तथा अधुरा रहेका सडक, खानेपानी, सिँचाइ, विद्युत, स्वास्थ्य र शैक्षिक पूर्वाधार निर्माणका काम सम्पन्न गर्ने उनको प्रतिबद्धता रहेको छ।
उनले युवालाई प्राविधिक शिक्षा र सीपमूलक तालिममार्फत रोजगारीको अवसर सिर्जना गर्ने, कृषिलाई व्यवसायीकरण गर्दै खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउने तथा हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रको विस्तारसँगै मयुरधाप नयाँ औद्योगिक क्षेत्रको विकासलाई गति दिने योजना पनि अघि सारे।
त्यस्तै भूमिहीन दलित, सुकुम्बासी तथा अव्यवस्थित बसोबासीलाई जग्गाधनी पूर्जा उपलब्ध गराउने, पुराना बजारलाई आधुनिक बनाउने र ग्रामीण क्षेत्रमा नयाँ बजार विस्तार गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे। स्वास्थ्य बीमा सेवालाई पुनः व्यवस्थित गर्दै मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान अन्तर्गत हेटौंडा अस्पतालको सेवा सुविधा विस्तार गर्ने उनले बताए।
सामुदायिक विद्यालय र क्याम्पसको भौतिक पूर्वाधार सुधार गरी प्रविधिमैत्री शिक्षा सुनिश्चित गर्ने, जिल्लाका सबै जाति, जनजाति तथा समुदायको भाषा, कला र संस्कृतिको संरक्षण गर्ने तथा मकवानपुरलाई देशकै उत्कृष्ट पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने योजना पनि उनले प्रस्तुत गरे।
मकवानपुर । मुक्तक मञ्च मकवानपुरले स्थापनाको चौथो वर्ष विशेष उत्सवका रूपमा मनाउने भएको छ। मञ्चले फागुन १६ गते शनिबार हेटौंडामा आयोजना गर्ने चौथो वार्षिकोत्सव, दोस्रो अधिवेशन र स्रष्टा सम्मान कार्यक्रममा ४ जनालाई नगदसहित सम्मान गर्ने भएको छ ।
मुक्तक मञ्च मकवानपुरले भैरहवाका डा. मुरारि पराजुलीलाई ‘हरिकृष्ण काफ्ले मुक्तक सम्मान’ बाट सम्मानित गरिने भएको छ । यस्तै काठमाडौ का सुनिल अधिकारी ‘तारा स्मृति मुक्तक सम्मान’ बाट तथा काठमाडौकै मदन नेपाल ‘बहादुरानन्द स्मृति मुक्तक सम्मान’बाट सम्मानित हुने भएका छन् । मकवानपुरका युवा स्रष्टा अनिस न्यौपाने ‘मनको आँखा’ लाई ‘इन्दिरादेवी स्मृति मुक्तक सम्मान’ बाट सम्मानित गरिने सचिव सुबास सजलले जानकारी दिए ।
उक्त सम्मानहरू क्रमशः अग्रज साहित्यकार आर.सी. रिजाल, मञ्चका संस्थापक उपाध्यक्ष किसन पौडेल, संस्थापक अध्यक्ष डी.बी. बर्तौला र प्रलेस मकवानपुरका निवर्तमान अध्यक्ष श्रीराम अधिकारीले गरेका हुन् । मञ्चले विगतका वर्षहरूदेखि नै मुक्तक विधामा निरन्तर साधनारत व्यक्तित्वहरूलाई सम्मान गर्दै आएको छ।
यसअघि बुटवलका रमेश समर्थन, मकवानपुरका देवराज खरेल, रौतहटका हरिकृष्ण काफ्ले, चितवनकी विमला अधिकारी देवकोटा, सिन्धुलीका लोकेन्द्र डहरे, पोखराका दीपक समिप, काठमाडौकी निलाञ्जला भारद्वाज तथा मकवानपुरका समर्पण न्यौपाने र विर्खे अन्जान एवं सिन्धुलीकी अस्मिता दाहाल मञ्चबाट सम्मानित भइसकेका सजलले जानकारी दिए ।
वार्षिकोत्सवसँगै मञ्चको दोस्रो अधिवेशनको विशेष सत्रमा संस्थाको आगामी कार्ययोजना, संगठनको वृहत्तर विस्तार र नयाँ नेतृत्व चयनका विषयमा छलफल हुने बताइएको छ । यसैगरी दोस्रो सत्रमै नेपाली मुक्तक संरचना परम्परा र प्रवृत्ति विषयमा विमर्श कार्यक्रम हुनेछ । उक्त विषयमा डा. मुरारि पराजुली, डा. विश्वनाथ सन्जेल र सुनिल अधिकारीले विमर्श गर्नेछन् भने साहित्यकार सानु खनालले सहजीकरण गर्नेछन् ।
सचिव सजलका अनुसार मुक्तकीय अभियानलाई अझ सशक्त, मर्यादित र संगठित बनाउने उद्देश्यका साथ कार्यक्रम आयोजना गर्न लागिएको हो ।
मकवानपुर । दाङमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का कार्यकर्ताले नेकपा एमालेको झण्डा जलाएको विरोदमा मकवानपुरमा विरोध प्रदर्शन गरिएको छ।
राष्ट्रिय युवा संघ मकवानपुरको नेतृत्वमा निकालिएको जुलुसमा सहभागी युवाहरूले उक्त गतिविधि लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताविपरीत रहेको बताएका छन्। राष्ट्रिय युवा संघ मकवानपुरका अध्यक्ष राजेश नगरकोटीले झण्डा जलाउने कार्य अस्वीकार्य रहेको भन्दै सम्बन्धित पक्षले २४ घण्टाभित्र कारबाही नगरे आन्दोलनमा जाने चेतावनी दिए।
युवा संघले फागुन ११ गते हेटौैडामा रास्वपा सभापति रवि लामिछाने तथा बालेन शाह सहभागी हुने कार्यक्रममा संयमता अपनाउन समेत आग्रह गरेकाे छ । प्रदर्शनका क्रममा रास्वपाले घण्टी बजाउँदै हिँड्ने शैलीलाई ‘अराजनीतिक गतिविधि’को संज्ञा दिँदै अस्वीकार्य रहेको नगरकोटीले बताए। एमाले संगठित, अनुशासित राजनीतिक संगठन भएकाले यस्ता गतिविधिले पार्टीलाई कमजोर नबनाउने दाबी गरे ।
लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताविरुद्धका यस्ता गतिविधिको प्रतिवाद गर्न आवश्यक भएकाले चेतावनीसहितको प्रदर्शन गरिएको बताइएकाे छ । हाम्रो संगठनको संस्कारका कारण यो हाम्रो सांगीतिक विरोध भएकोले यसलाई सामान्य नदिन युथ भोलेन्टियरका केन्द्रीय सदस्य सानु लामाले चेतावनी दिए ।
यसैगरी एमालेनिकट विद्यार्थी संगठन अनेरास्ववियुले दाङमा पार्टीको ‘सूर्य’ अंकित झण्डा जलाएको घटनाको विरोध जनाउँदै काठमाडौंमा मसाल जुलुस निकालेको छ ।
अनेरास्ववियुले आरआर क्याम्पसबाट मसाल जुलुस निकालेको हो ।
एमालेले आफ्नो पार्टीको झन्डा जलाएको आरोप रास्वपाको नेता कार्यकर्तालाई लगाएको छ । रास्वपाले यसको खण्डन गर्दै झन्डा जलाउने घटनामा पार्टीका नेता कार्यकर्ता संलग्न नरहेको बताइसकेको छ ।
यसैबीच नेकपा एमालेको झन्डा जलाएको आरोपमा एक जना पक्राउ परेका छन् । जिल्ला प्रहरी कार्यालय दाङले घटनामा संलग्न रहेको आरोपमा दाङको तुलसीपुर उपमहानगरपालिका-७ कालाखोलाका ५५ वर्षीय बुद्धिबहादुर बस्नेतलाई शुक्रबार नियन्त्रणमा लिएको हो ।