बालापन र सिकाइकाे भाेक
Tags: No Comments
एक बिहान ढिडो ओडाल्दै थिएँ । ११ औं वसन्त टेक्दै गरेकी छोरी सामुन्ने आएर टक्क उभिइन् । उनको अनुहार मलिनो थियो ।
सोधेंः ‘के भो ?’
उनले भनिन् ‘ममु मलाई ढिडो पकाउनै आउदैन ।’
दुई दिन अघि म कम्प्युटरमा व्यस्त थिएँ । नजिकै आएर यस्तै मलिन अनुहारमा उनले भनेकी थिइन्ः ‘ममु मैले नास्पाती तास्नै सकिन, कस्तो साह्रो ।’
आजै पौने चार बर्षको छोराले सोध्यो “ममु मिस्रीको बोट कस्तो हुन्छ ?”
आँप, लिची, केरा, अम्बा, कटहरलगायतको फलफूलको बोटो, सिमि, खुर्सानी, फर्सी, भिण्डीलगायत तरकारीहरूको बोट तथा धान, मकै, भटमासलगायत अन्नबालीको बोट चिनेको उसलाई मिस्रीको पनि बोट चिन्ने रहर थियो ।
हामीले सामन्य ठानेका प्रश्नहरू ती बालबालिकाको लागि कत्ति महत्वपूर्ण हुन्छन् ? जीवनमा सिकाईको सबैभन्दा स्वर्णिम पल यही हो । बालापनको सिकाई, बुझाई दीर्घ जीवनको लागि जिवन्त सिकाई हुन्छन् । हुनत जीवन नै सिकाईको श्रृखला हो । सिक्नको लागि उमेर र समयको हद हुदैन ।
घरबाहिर यस्सो घुम्ने क्रममा खोला नजिक पुग्दा छोराले धेरै पटक सोधेको छः ‘यो पानी बगेर कहाँ पुग्छ, किन सिद्दिदैन पानी बगेर ? जंगल नजिक पुग्दा सोध्छः बांदर किन जंगलमा बस्छ ? बिरालो किन हामीसँग हाम्रो घरमा बस्छ ? घाममा हिड्दा सोध्छ “घाममा हिड्दा किन पसिना आउँछ ?”
रात परेसी सोध्छः “जुन किन म निदाएको बेलामा मात्रै लाग्छ ?, राती किन हुन्छ ? रात पर्दा हामीलाई निद्रा लाग्छ किन ?” यस्तै यस्तै ।
झ्वाट्ट सुन्दा बालबालिकाहरूले यस्ता प्रश्न गर्नु स्वभाविकै त हो नि भन्ने लाग्छ । किनकी हामी सबै जसोले बालबालिकाहरूको यस्ता प्रश्न सुनिनै रहेका हुन्छौं । सबैजसो बालबालिकाहरूले आफ्ना अभिभावकसंग यस्ता सवाल पटक पटक उठाईरहेका हुन्छन् । फेरि बालबालिका आफूले उठाएको प्रश्नको जवाफ चित्तबुझ्दो नलागेसम्म पटक पटक सोधिरहने स्वभावका हुन्छन् । कत्ती एउटै कुरा सोधेको भनेर झर्कने पनि गर्छौ कहिले काँही हामी ।
तर हामीले गहिरो गरी यी बिषयमा कत्तिको सोच्दछौ ? हामीले सामन्य ठानेका प्रश्नहरू ती बालबालिकाको लागि कत्ति महत्वपूर्ण हुन्छन् ? जीवनमा सिकाईको सबैभन्दा स्वर्णिम पल यही हो । बालापनको सिकाई, बुझाई दीर्घ जीवनको लागि जिवन्त सिकाई हुन्छन् । हुनत जीवन नै सिकाईको श्रृखला हो । सिक्नको लागि उमेर र समयको हद हुदैन । बाँचुन्जेल हरेक पल केही न केही सिकाई जारी रहन्छ । समयले जीवनको हरेकपल सिकाई दिइरहेको हुन्छ सबैलाई । भलै हामीले सिकाईलाई कत्तिको स्वीकार गर्छौ, कत्तिको आत्मसात भन्ने मुलभुत कुरा हो ।
हामी प्रविधिको युगमा छौ, प्रविधिले धेरै कुरा दिएको छ । तर यसैको कारण केही गतिरोध पनि जन्मेका छन् हामीमा । प्रविधिकै कारण हामी शारीरिक श्रम गर्न छोड्दै आएका छौ । अब बिस्तारै मानसिक कसरत पनि कमै गर्न थालेका छौँ । बालबालिकाहरूको सिकाई, बुझाई तथा सिर्जनात्मकतामा समेत यसको असर पर्न थालेको छ । हाम्रा बालबालिकामा सिर्जनात्मकता हराउँदै छ, प्रकृतिभन्दा प्रविधि प्रिय लाग्न थालेका छन् । जब कि प्रकृति खुला किताब हो जहाँ पलभरमा हज्जारौं ज्ञान हासिल गर्न सकिने अवसर छन् ।
शिक्षण सिकाईको क्रममा पनि सोच्ने, खोज्ने भन्दा घोक्ने घोकाउने बानी परेको छ बालबालिकालाई । पस्केको खाने बानी परेपछि उनीहरूले किन सोच्ने, खोज्ने तर्फ लाग्दथे र ? बालबालिकाको मनोबिज्ञानले के खोजिरहेको छ, के सोचिरहेको छ भन्ने विचार गर्नुभन्दा उनीहरूको सहजताको लागि भनेर घोकाउने, उत्तर ठिक्क पारेर राखिदिने परम्परा हाबि हुँदै आएको छ विद्यालयस्तरको शिक्षा पनि ।
दुध रहित चियामा कागती हालेर किन खाने, दुधमा मह वा बेसार हालेर किन खाने, बासी खाना किन नखाने, विहान उठेर योगा गर्ने, गित संगित सुनेर नाच्दै नचाउँदै गर्ने योग र नृत्यले शरिर र मानसपटलमा पुग्ने फाइदा बारे बताउने, गमला वा प्रयोग विहीन बट्टाहरुमा फूल,विरुवा रोप्न लगाउने, ति विरुवा कसरी सर्दछन्, त्यसको लागि माटो हावा पानीको आवश्यकता के कस्तो छ ? विरुवाबाट हामीलाई कस्ता लाभ मिल्दछ ?, घरमा साङ्ला, लामखुट्टे, मुसा, बिरालाहरु देखा पर्न सक्छन्, यि सत्रुजिव र मित्रुजिवको बारेमा जीवनपयोगी ज्ञानहरु अभिभावक आफैंले सहजै सिकाउन सक्छौ । यसको लागि कुनै अतिरीक्त समय, पाठ्यक्रम आवश्यक हुन्न ।
बालबालिकको मनमा प्रश्नप्रतिप्रश्न उब्जिरहेका हुन्छन् । हामी उनीहरूको मन मिलाउने तर्फ खासै महत्व दिंदैनौ । बालबालिकाको मनमा के अल्झिएको छ ? उनीहरुको प्रश्नमा उनीहरुले जान्न खोजेको कुरा कसरी बताउने भन्ने तर्पm कमै खोजी गर्छौ । हामी हाम्रो घर, कोठा असरल्ल देख्छौ र मिलाउँछौ । आÇनो गेटअप उत्कृष्ट बनाउन चाहन्छौ बनाउँछौ । तर,सोचाइ मिलाउनमा ध्यानै दिएका हुंदैनौ । बालबालिकाको सोचाइमा के छ ? कसरी सम्बोधन गर्न सकिन्छ भन्ने तर्फको सोचमा कति ध्यान दिन्छौं ? यो नै बाल विकासको लागि महत्वपूर्ण खुड्कीला हो ।
स्कुले बालबालिकाको पढाइ लेखाईको कुरा गरौं । अहिले कोभिडको कारण विद्यालयमा पठनपाठन बन्द छ । यो अवस्था कहिलेसम्म रहने कुनै टुड्डो पनि छैन । बैकल्पिक सिकाई प्रभावकारी हुन नसक्दा बालबालिकाहरू सिकाईबाट बन्चित भैरहेका छन् । ईन्टरनेटको माध्यमबाट केही बालबालिकाले सिकाईलाई निरन्तरता दिएका छन्, तर त्यो पनि प्रभावकारी छैन । ६० हजार बालबालिका सिकाईबाट बन्चित छन् अहिले । यसो भन्दै गर्दा हामीले आफ्ना बालबालिकालाई घरमै आफूसँगै सिकाउन सक्ने विकल्पको खोजी गरेका छौ कि छैनौं ?
मनमा चलेको कुराहरू सुन्ने, मनन गर्ने, विचार बिष्लेशण गर्ने बानीको विकास गराउन सकियो भने पनि बालबालिकाको मानसिक विकास सशक्त बन्न सक्छ । शिक्षा बिद, बाल मनोबिज्ञ डा. मिनाक्षि दाहालका अनुसार अहिले कोभिड महामारीको कारण बालबालिकाहरूमा थप कौतुहलता बढेको छ । तर हरेक अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकाको जिज्ञासा सल्ट्याउन सक्ने नहुने सत्यता पनि छ । अभिभावकको पनि सिमित समय, सिमित क्षमता हुनु स्वभाबिक हो । तर यसो भन्दैमा अभिभावकहरुमा बालबालिकाहरुको सिकाइको लागि सामथ्य नहुने पक्कै हैन ।
धेरै जसो अभिभावकहरु स्कुले बालबालिकाहरू विहान घरबाट स्कुल निस्केपछि साँझ फर्कदा कुन कुन अक्षर लेख्न सिके, कुन अक्षर बोल्न सिके भन्ने खोजी गर्ने गर्नुहुन्छ, जुन गलत हो । कक्षमा अक्षरका अलवा अरू व्यवहारीक कुरोको वास्ता गर्ने परीपाटी छैन । जस्तो कि नाच्न सिक्यो होला, दाँत माज्ने बारे ज्ञान बुझ्यो होला, आदर सत्कार के कसरी गर्ने भन्ने सिक्यो होला । यता कमै चासो हुन्छ । तर यि नै विषयमा पनि चासो राख्नु पर्ने तर्क छ डा. मिनाक्षि दाहालको ।
महामारीमा घरमै सिकाइ कसरी ?
कोरोना महामारी बालबालिकाहरुको लागि एक हिसाबले अवसर बनेको छ । सामान्य समयमा बालबालिकाहरुले अभिभावकसँग बस्ने प्रयाप्त समय पाउने थिएनन् । अभिभावकको व्यवस्तताको कारण उमेर अनुसार बालिबालिकाहरु केयर सेन्टर, मन्टेश्वरी, विद्यालय, ट्युसन सेन्टर जस्ता घरभन्दा अतिरीक्त स्थानमा ‘व्यवस्थापन’ गरिदिन्थे । अनि अक्सर अभिभावको सोच ‘पैसा तिरेपछि मैले सोचेजस्तो बनाईदिन्छ’ भन्ने हुन्छ । अहिले बाध्यताबस पनि बालबालिका अभिभावकसँग रहन पाएका छन् । यो बेला अभिभावकहरुले घरैमा सिकाईलाइ प्रभावकारी बनाउँन सक्ने धेरै कुराहरु छन् ।
महामारीको कारण घरैमा बस्न पर्दा बालिबालिकाहरुमा एक प्रकारको दिक्दारी पैदा भइरहेको हुन्छ। उनीहरुलाई घरको काममा सहभागी हुन प्रेरित गर्ने गर्नुपर्छ । जस्तै खाना पकाउदासँगै राख्ने, तरकारी केलाउन÷ खेलाउन दिने, भाँडा माझ्दै गर्दा पानी हाल्न सिकाउने जस्ता कार्यमा रमाउन दिनुपर्छ । यस्ता काम गर्दै गर्दा उनीहरुले आफैं काम गरेको आभाष गर्दै प्रफुल्ल हुनेछन् । तरकारी केलाउँदा पखालेर केलाएको देख्दा उनीहरुले सरसफाइको ज्ञान लिन्छन् । चामल केलाएको देखेर चामलमा कस्ता फोहोर हुन्छन् किन हुन्छन् भन्ने ज्ञान दिलाउन सकिन्छ । कस्तो खाना खानुपर्छ भन्ने सिक्न सक्छन् । काम सिक्दै गर्दा उनीहरुबाट गल्ति भयो भने, गाली हैन, यसो गर्दा यसरी गल्ति हुनेरहेछ, अब यो तरीका हैन यसरी गरौं भनेर सिकाउन सकिन्छ ।
“मोवाइलमा बालबालिका अल्झनु दुर्बेशनी हो, मोबाईल नखेल भन्दा के गरौं त भनेर विकल्प खोज्छन्, हो हामीले विकल्प दिनु पर्छ मोवाइल, ल्यापटप जस्ता डिभाइसहरु हैन।”
कस्तो खाना कसरी खाँदा शरिरलाई के प्राप्त हुन्छ ? भनेर पोषणको ज्ञान दिन सक्छौ । जस्तोः कि दुध रहित चियामा कागती हालेर किन खाने, दुधमा मह वा बेसार हालेर किन खाने, बासी खाना किन नखाने, विहान उठेर योगा गर्ने, गित संगित सुनेर नाच्दै नचाउँदै गर्ने योग र नृत्यले शरिर र मानसपटलमा पुग्ने फाइदा बारे बताउने, गमला वा प्रयोग विहीन बट्टाहरुमा फूल,विरुवा रोप्न लगाउने, ति विरुवा कसरी सर्दछन्, त्यसको लागि माटो हावा पानीको आवश्यकता के कस्तो छ ? विरुवाबाट हामीलाई कस्ता लाभ मिल्दछ ?, घरमा साङ्ला, लामखुट्टे, मुसा, बिरालाहरु देखा पर्न सक्छन्, यि सत्रुजिव र मित्रुजिवको बारेमा जीवनपयोगी ज्ञानहरु अभिभावक आफैंले सहजै सिकाउन सक्छौ । यसको लागि कुनै अतिरीक्त समय, पाठ्यक्रम आवश्यक हुन्न ।
बालबालिकाहरुले आफैंले गरेर, हेरेर, देखेर, सिक्छन् । ‘क’ अक्षर नचिनेको बालबालिकाहरुले घरमा आफ्ना सदस्यको लुगा, चप्पलहरु कुन कसको भनेर कसरी चिन्छन ? अवश्य पनि लगाएको देखेरै चिन्दछन् । महामारीको कारण उनीहरुले अहिले आफ्ना साथीहरू मिस गरेको हुन्छन् हामी साथी बन्नुपर्छ । सिकाईको समय हामीले दिनुपर्ने हुन्छ ।
बालबालिकाहरुको व्यवहारलाई झिंजो मानेर कता पन्छाउ र आफू ढुक्कले बसौं भन्ने सोच कदापी सही हैन । बालबालिकालाई यस्सो अल्झियोस भनेर मोबाइल दिनु सबैभन्द बढी घातक हुने बाल मनोविद डा. दाहालको भनाइ छ । दाहाल भन्छिन् “मोवाइलमा बालबालिका अल्झनु दुर्बेशनी हो, मोबाईल नखेल भन्दा के गरौं त भनेर विकल्प खोज्छन्, हो हामीले विकल्प दिनु पर्छ मोवाइल, ल्यापटप जस्ता डिभाइसहरु हैन।” दाहाल भन्छिन्ः “यसको लागि पहिले अभिभावक आफू मोबाइलबाट टाढा बनौं, बच्चालाई समय दिने गरौं, बच्चालाई समस्या उत्पन्न हुने र समाधान गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । मोबाइल वा ल्यापटपको लतबाट छुटकारा गरौं ।”
बालबालिकाहरुमा हरेक समय सिकाइको भोक केही न केही रुपमा रहेको हुन्छ, खाँदै गर्दा होस् वा खेल्दै गर्दा । त्यसैले उनीहरुले सानो सानो कुरामा पनि प्रश्न गरिरहेका हुन्छ । अभिभावकहरुले गरेको काम नियालिरहेका हुन्छन् र आफू पनि सिकिरहेका हुन्छन्, सिक्न चाहन्छन् । यस्तो चाहानालाई सहजिकरणको खाँचो हुन्छ । जब उनीहरुले सहजिकरण पाएर काम सिक्दछन्, ज्ञान हासिल गर्दछन्, उनीहरुमा अर्को सिकाइको लागि उत्सुकता सुरु हुन्छ । बालबालिकाहरुसँग अभिभावक बनेर हैन, साथिभाई बनेर सिकाइमा सहजिकरण गरौं । महामारीमा घरमै सिमित भएका बालबालिकामा सिर्जनाशिलता भर्ने कोशिस गरौं । कोशिस गर्दा सबै संभव हुन्छ । सामान्य लाग्ने सिकाइले पनि जीवनमा विशेष विशेष अर्थ राख्दछन् । जीवनमा स्वावलम्बि बन्नमा उनीहरुलाई आजको सिकाई दरीलो आधारशिला बन्न सक्दछ । चाहे खाना बनाउन, घरधन्दा गर्न, सररफाइ गर्न नै किन नहोस् यस्तै सिकाइले स्वाबलम्वि बनाउँछ मानवलाई ।
नेपालको संविधानको धारा ३९ (बालबालिकाको हक २) मा प्रत्येक बालबालिकालाई परिवार तथा राज्यबाट शिक्षा, स्वास्थ्य, पालन, पोषण, उचित स्याहार, खेलकुद, मनोरञ्जन तथा सर्वाड्डीण व्यक्तीत्व विकासको हक हुनेछ भनिएको छ । यसैगरी (३) मा प्रत्येक बालबालिकालाई प्रारम्भिक बाल विकास तथा बाल सहभागिताको हक हुनेछ भनिएको छ । महामारीको अवस्थामा पनि उनीहरुको यो अधिकारको रक्षा गर्नु हामी अभिभावकको कर्तव्य हो ।
मकवानपुर /एकातिर समयमा काम नभएपछि बजेट फिर्ता हुने अर्को तिर विकास निर्माणको अभाव रहिरहने परिपाटी नै रहेको बेला मकवानपुर जिल्लामा भुकम्पपछि विद्यालयको पुनर्निर्माण क्षेत्रमा भने खर्च प्रगति सन्तोषजनक देखिएको छ ।
राष्ट्रिय पुननिर्माण प्राधिकरण अन्तर्गत जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई शिक्षाको कार्यालयको खर्च प्रगती ९८ प्रतिशत रहेको कार्यालयले जनाएको छ । कार्यालयको आर्थिक वर्ष २०७७/७८ को भौतिक प्रगति ९८ दशमलब २० प्रतिशत रहेको छ । कुल बजेट ४७ करोड ४५ लाख ८४ हजार २०८ रुपैयाँ मध्ये ४६ करोड २४ लाख ९२ हजार ४ सय ६३ अर्थात ९७ दशमलव ४५ रहेको छ ।
र्यालयको चालुतर्फ बजेट १ करोड १२ लाख ८७ हजार ३२ मध्ये ८६ दशमलव ९३ प्रतिशत अर्थात ९८ लाख १२ हजार ९०६ रुपैयाँ खर्च भएको छ । यस्तै पूँजीगत तर्फको बजेट ४६ करोड ३२ लाख ९६ हजार ८८८ मध्ये खर्च ४५ करोड २६ लाख ७९ हजार ५५७ रुपैयाँ अर्थात ९७ दशमलब ७० प्रतिशत रहेको कार्यालय प्रमुख पाठकले जानकारी दिए ।
मकवानपुर जिल्ला २०७२ बैशाखको विनाशकारी भुकम्पबाट क्षेति पुगेको १८ जिल्लामध्ये अति प्रभावित जिल्ला हो । उक्त भूकम्पमा परी मकवानपुरका ३३ जनाले ज्यान गुमाएका थिए भने ७ सय ७१ जना घाइते भएका थिए । साथै, ४६ वटा सरकारी भवन, ६५ वटा स्वास्थ्य संस्था, १ सय २४ गुम्बालगायत मठ मन्दिरहरुमा क्षति पुगेको थियो ।
मकवानपुर / कोरोना भाइरसको दोस्रो लहरपछि मकवानपुरमा हाल करिब ९० प्रतिशत उद्योगहरु मात्रै संचालनमा आएका छन् तर ति ९० प्रतिशत उद्योगहरु पनि पूर्ण क्षमतामा भने संचालित छैनन् ।
साबिकको सामान्य अवस्थाको औसत करीब ७० प्रतिशत उत्पादन क्षमतामा मात्र संचालित छन् ।
कोरोना महामारीको कारण थिलोथिलो भएको औद्योगिक क्षेत्र विस्तारै बाँमे सर्ने अवस्था आएका छन्। कोभिडको पहिलो लहरमा नेपाल सरकारले नै अनिवार्य रुपमा औद्योगिक क्षेत्र बन्दको घोषणा ग-यो, सामान्य अवस्था आएको भन्दा सञ्चालन सुरु गरिएका उद्योगहरु ६ महिना पनि चल्न नपाई दोस्रो लहर सुरु भयो । उठ्न खोजेको अर्थतन्त्र फेरी ढल्यो ।
यो बिचमा उद्योगहरु बन्दको कारण झण्डै ३ अर्ब राजस्व नोक्सानी भएको छ । महामारीको कारण सरकारी राजस्वमा समेत हानि भएको हो । सामान्य अवस्थामा हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रको उद्योगहरुले बुझाउने सबै प्रकारको राजस्वमा झण्डै बार्षिक १० अर्ब हुने गरेकोमा गत आर्थिक वर्ष २०७६/ ०७७ मा करिब ३० प्रतिशतले कमी आएको छ । सबारे वास्तविक तथ्यांक प्राप्त नभैसकेकोले अझै बढी पनि हुन सक्ने अनुमान औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापनको छ ।
यो महामारीको असर असर दीर्घकालीन पर्छ निषेधाज्ञा खुल्ने बित्तिकै पनि सामान्य अवस्थामा फर्किन नसक्ने औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापनका प्रमुख राजेन्द्र कंडेलको बिश्लेषण छ । उद्योगको उत्पादनको खपत हुने मुख्य बजारमाबाट मागको सृजना नभएको कारण उत्पादन भण्डारण गरेर राख्दा लागत मात्रै खेर जान सक्ने अवस्था भएको औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन प्रमुख कंडेलले बताए।
“हालको मुख्य समस्या भनेको बजारको मागमा वृद्धि नहुनु हो” कंडेलले भने “उद्योगहरुले उत्पादन गरेको केही प्रतिशत पनि सहज खपत छैन र अति उत्पादन गरेर पनि भण्डारणको समस्या भएको छ ।” उद्योगहरु बन्द रहेको, तथा उत्पादनमा कटौती गर्नुपरेको कारण आर्थिक रुपमा समेत हानी भएको उनले बताए । त्यसैगरी वार्षिक कुल उत्पादन करीब ३० देखि ४० अर्ब हुने गरेकोमा विषम परिस्थितीको कारण ४० प्रतिशत बराबरको उत्पादनमा घाटा भएको हुन सक्छ अनुमान गरिएको छ।
पछिल्लो २ सातादेखि निषेधाज्ञा खुकुलो गरिएसँगै बजारको माग बिस्तारै वृद्धि भएकोले उद्योगहरुको क्षमता वृद्धि गर्दै उत्पादन बढाउन थालिएको छ । तर तेस्रो लहरले पु-याउने नोक्सानी प्रति पनि व्यवसायीहरु सशंकित भएको प्रमुख कंडेलले बताए ।
सुरक्षा व्यवस्था
सञ्चालनमा रहेका उद्योगहरुले मजदुरहरुलाई स्वास्थ्यको पुर्ण मापदण्ड पालना गर्न अनिवार्य
गरिएको छ । मजदुरलाई घरबाट उद्योग आउने जाने क्रममा कोरोना संक्रमण हुने संभाव्यतालाई मध्ये नजगर गरेर उनीहरुलाई उद्योगमै बस्ने व्यवस्था गरिएको छ । जिल्ला प्रशासनको नेतृत्वमा सम्बन्धित निकायहरुले समय समयमा उद्योगको अनुगमन हुने गरेको उपभोक्त हित संरक्षण मञ्चका बासुदेब खतिवडाले बताए ।
उद्योग संघको सक्रियतामा पनि सम्पुर्ण उद्योग मजदुर र कर्मचारीको एण्टिजेन परिक्षण गर्दा न्यून संख्यामा मात्रै संक्रमण भएको पाइएको थियो । “ एण्टिजेन परीक्षणको नतिजाले उद्योग भित्र मापदण्ड राम्रोसँग पालना भएको देखियो” कंडेलले भने । यसैगरी बुधबारबाट उद्योगमा कार्यरत मजदुर र कर्मचारीलाई खोप लगाउने अभियान शुरु गरिएको छ । दुई दिन अघि करीब १ हजार खोप लगाइएको र बुधबारबाट सुरु गरिएको खोप कार्यक्रमबाट करीब ४ हजार खोप लगाइने कार्यक्रम जारी रहेकोे उद्योग संघ मकवानपुरका अध्यक्ष लेख राज पोख्रेलले बताए ।

कोभिडको कारण मजदुरहरुलाई आवासीय सुविधा दिएर उद्योगहरुले स्वास्थ्य सुरक्षा प्रवन्धलाई भरपर्दाे बनाउन खोजेको महाशक्ति सोप एण्ड केमिकल्स प्रा.लिका मजदुर अर्जुन चौलागाईले बताए । “महामारीमा उद्योगमा नै बस्ने व्यवस्था गरिएको छ” चौलागाईले भने । यो समयमा अतिरीक्त समय पनि काम र भक्ताको पनि व्यवस्था उद्योगले गरेको उनले बताए।
हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रमा १ सय ३३ वटा उद्योग रहेकोमा कोभिडपछि पूर्ण र आंशिक गरी हाल १ सयवटा उद्योगहरु सञ्चालनमा छन् । अन्य उद्योग पूर्ण रुपमा बन्द छन् । काठ फर्निचरजन्य, प्लास्टिकका सामान बनाउने, निर्माण सामग्री तथा वर्क सप, मासु प्रशोधनलगायतका उद्योग पुर्ण रुपमा बन्द छन् । अत्यावश्यकीय वस्तुहरु जस्तै मैदा बिस्कुट पफ म्याक्रोनीलगायतका खाद्य बस्तु, दुग्ध तथा पेय पदार्थ, पानी, साबुन सर्फ, इन्धन आपूर्ति जस्ता उद्योगहरुलाई भने नियमितरूपमा संचालित छन्।
मकवानपुर / कोरोना भाइरसको महामारीपछि गत पाँच महिनादेखि विद्यालयहरु बन्द छन् । २०७२ सालको भुकम्पले भत्केका विद्यालय भवनहरु निर्माणको अन्तिम चरणमा पुगेपछि कोरोना महामारीको सन्त्रासले विद्यालयहरु बन्द भए ।
महामारीको कारण पठनपाठन बन्द भएपनि पुनर्निर्माणको कार्य निरन्तर चल्यो । बैशाखबाट नयाँ विद्यालय भवनमा पठानपाठन सुरु गर्न तयारीको रफ्तामा बनिरहेका विद्यालय भवनहरु अहिले रङरोगन समेत सकिएका छन् । तर माहामारीको कारण विद्यालयहमा भौतिक उपस्थितिमा कक्षा सञ्चालन गर्ने वातावरण अझै नबन्दा विद्यार्थीको चहलपहल बिना विद्यालय भवनहरुले थप शोभा गुमाइरहेका छन् ।
राष्ट्रिय पुननिर्माण प्राधिकरण अन्तर्गत जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई शिक्षाका कार्यालय प्रमुख बद्री पाठक भन्छन् “भूकम्पले चर्केका,ढलेका विद्यालयहरु धमाधम निर्माण हुँदै छन्, धेरै त पठनपाठनको लागि तयारी छन्, शैक्षिक क्षेत्रको भौतिक संरचनामा कायापलट भएको छ ।”
भुकम्पको कारण मकवानपुरमा ५ सय १६ विद्यालय मध्ये ४ सय ९ विद्यालयका दुई हजार ३ सय १० वटा कक्षाकोठालाई भूकम्पले पूर्ण क्षति पु-याएको थियो । क्षति पुगेका कक्षा कोठाहरुको तीन वर्षदेखि पुनर्निर्माण कार्य जारी राखिएको उनले बताए । पाठकका अनुसार विद्यालय भवनहरु ३ वटा मोडालिटीमा पुनर्निर्माणको कार्य अगाडि थियो ।

पहिलो मोडालिटी अनुसार विद्यालय व्यवस्थापन समिति मार्फत सम्झौता भई निर्माण हुने कूल विद्यालय जम्मा ३ सय २१ भवनको १ हजार २६ वटा कक्षाकोठाहरु १ सय ४९ शौचालय तथा ८४ विद्यालय खानेपानी कार्यक्रम रहेका थिए । जसमा आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ मा ६८ विद्यालय भवनका २ सय २० कक्षाकोठा, २०७४/०७५ मा ६८ विद्यालय भवनका २ सय २० कक्षाकोठा निर्माण भएका थिए । यसैगरी आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ (प्रथम) मा ६५ विद्यालय भवनका २ सय कक्षाकोठा, आ.व.२०७५/०७६ (दोश्रो) मा ५१ विद्यालय भवनका, १ सय ५३ कक्षा कोठा तथा ७० शौचालय निर्माण भएको पाठकले जानकारी दिए ।
यस्तै २०७६/०७७ मा ६१ विद्यालय भवनका २ सय ५ कक्षाकोठा, ७९ शौचालय र ८४ खानेपानी व्यवस्थापन कार्यक्रम प्राप्त भएको र उक्त कार्यक्रम आव २०७७/७८ मा निर्माण भएको उनले बताए । यस्तै आव २०७७/७८ को लागि ८ विद्यालय भवनको २८ कक्षाकोठा निर्माणका लागि कार्यक्रम थप भई आएको पाठकले बताएका छन् ।
दोस्रो मोर्टलिटी अनुसार ठेक्का प्रणालीबाट जापान सरकारको ऋण सहयोग (जाईका) र एशियाली विकास बैंक (एडिबि) को तर्फबाट केन्द्रीय आयोजना कार्यान्वयन इकाईमार्फत ठेक्का सम्झौता भई सबै गरी कूल ५६ विद्यालयका ७ सय कक्षाकोठा निर्माण हुने क्रममा रहको छ। त्यस्तै गरि तेस्रो मोर्टालिटी अनुसार संघ संस्थाको तर्फबाट स्थायी प्रकृतिका जम्मा ३२ विद्यालयमा २ सय २१ कक्षाकोठा निर्माण भएको पाठकले जानकारी दिए।
राष्ट्रिय पुननिर्माण प्राधिकरण अन्तर्गत जिल्ला आयोजना कार्यान्वयन इकाई शिक्षाका कार्यालय प्रमुख बद्री पाठकले भने “आव २०७७/७८ को असार मसान्तसम्म जिल्लामा तीनवटै मोडालिटीबाट कुल ४ सय ९ विद्यालय भवनका १ हजार ९ सय ४७ कक्षाकोठा निर्माण कार्य अगाडि बढेकोमा ३ सय ७५ विद्यालयका १ हजार ६ सय ६५ कक्षाकोठा निर्माण सम्पन्न भएका छन् ।
त्यस्तैगरी १ सय ४९ शौचालय र ८२ विद्यालयमा खानेपानी व्यवस्थापन कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ भने सबै गरी ३४ विद्यालयका २ सय ८२ कक्षाकोठा निर्माणधीन रहेका छन् । हालै एसियाली विकास बैकको ऋण सहयोगमा थप ४ विद्यालय निर्माणका लागि टेण्डर प्रक्रियाको सूचना प्रकाशन भइसकेको छ ।
मकवानपुर जिल्लाका १ सय ३८ विद्यालयहरुमा जग्गा अभाव, न्यून विद्यार्थी, यातायातको पँहूच नपुगेको र आवश्यक्ता नभएका जस्ता कारण भौतिक निर्माण कार्यक्रम समावेश गर्न सकिएको अवस्था नभएको आयोजनाले जनाएको छ ।
हल्का पानी परिरहेको एक विहानी । वनस्पतिको फरक फरक वास्नादार वातावरण थियो । मर्निङ वाकको क्रममा पारिवारिक कुराकानी हुँदै थियो । एक जना अग्रजले आफू लामो समयदेखिको तनावबाट मुक्ति पाएकोमा औधि खुसी लागेको प्रसङ्ग काट्याउँदै भन्नुभयो ‘अब म दौंतरीको सम्धी हुने छैन ।’ सामान्यतः पुरुष साथीहरुले एकापसमा ‘सन्धी’ भनेर ख्यालठट्टा गर्ने गरेको मैले पटक पटक देखेको सुनेको थिएँ । साथी–साथीमा ‘सम्धी’ शब्दले सम्बोधन गरेको देख्दा मलाई चाँही कता कता नमिठो लाथ्यो । किनकी यसमा उनीहरु एकापसमा ख्यालठट्टा गरेर रमाइ रहेको होलान् । तर त्यो शब्दको सम्बन्ध सिधै तिनीहरुको अबोध छोराछोरीप्रति लक्ष्यित हुने शब्द हो । भलौ उनीहरु एकापसमा भविष्यमा ‘सम्धी–सम्धी’ होलान् वा नहोलान् भविष्यले बताउँला तर आजै देखी बोलिने यस्ता सम्बन्धका शब्दहरुले कतै त कतै केही न केही छाप छाड्दछ भन्ने लाग्दछ मलाई ।
नेपाली तथा हिन्दी चलचित्रहरुमा पनि बाल्यवस्थाका साथीहरु भविष्यमा एकापसमा सन्धी बन्ने रहर गरेको, एकापसलाई बचन दिएको तर सन्तानले नमान्दा पारिवारिक सम्बन्धमा विचलन आएको घटनाक्रम देखाइने गरेको छ । व्यक्तिगत रुपमा भन्नुपर्दा मलाई यो पनि पटक्कै सही लाग्दैन ।
अं म मर्निङ्ग वाकको कुरा जोड्दै थिए । दौंतरीको ‘सम्धी’ बन्नु पर्ने छैन भनेर औधि खुसी हुनुभएका ति अग्रजको रहस्य बुझ्न खोजे । उनले आफू ४५ वर्ष नाघेपछी छोराको बाबु बनेकोमा खुसी भएको सुनाए । मलाइ झन् कौतुहलता जाग्यो । ३० वर्षको उमेर छोरीको बाबु भएका थिए उनी । अब छोरी १५ वर्ष भएपछी किन फेरी अर्को सन्तानको रहर गरे होलान् ?
उनी व्यवसायीक घरानाका व्यक्ति । सामाजिक रुपमा समेत पहिचान बनाएका व्यक्ति । व्यक्तिगत रुपमा भन्नुपर्दा उनलाई छोरा र छोरीमा कुनै भेदभाव छैन । श्रीमान् श्रीमाति दुबै आ–आफ्नो क्षेत्रमा चिनिएका छन् । उनीहरुको बुझाइ थियो सन्तान, सन्तान नै हो चाहे छोरा होस् वा छोरी । छोरीको लागि अभिभावकत्वमा मरिमेटेर लागेको देख्दथें मैले पनि । तर उनीहरुको मनमा गडेर पीडाबोध गरिरहने शब्द रहेछः ‘सन्धी’ । जुन शब्दसँग उनी आफ्नो अबोध बालापनमा खेलिरहेकी छोरीलाई हेरेर मन मनै दुखिरहन्थे उनीहरू ।
व्यवसायीक जमघटमा आफ्नै दौंतरीहरुले ‘तेरो एक्ली छोरी मेरो छोरालाई बिहे गर्ने हो, अनि यत्रो व्यवसायको एक्लो मालिक मेरो छोरो’ भनेर ठट्यौलि पारामा भन्ने गर्दा रहेछन् । स्कुले दौंतरी भएकोले नामै किटेर तँतँ–मम गरिने साथीहरुले ‘ओ सम्धी के छ तेरो खबर ?’ भन्दा म आफ्नो छोरीमाथि अन्याय भएको आभाष गर्दथे’ उनले भने।
छोरी तोते बोल्दै ताते गर्दै गर्दा साथीभाइहरुसँगके जमघटमा छोरीलाई डो-याउँदै पुग्ने यो दम्पत्तिलाई साथीहरुले प्रयोग गर्ने ‘सम्धी’ शब्दले बिस्तारै पीडा भर्दैै गएको रहेछ । ‘ख्याल ठट्टा हो भनेर वास्तै नगर्ने गरेको तर साथीहरुले जिक्याउन छाडेनन्, जतिपछी भयो उत्तिनै बढी बढी पीडादायी लाग्न थाल्यो ‘सम्धी’ शब्द ।’ मर्निक वाकको ओरालो झर्दै गर्दा उनले भने, अति भएपछि अघिल्लो वर्षबाट छोराको चाह जाग्न थाल्यो अन्तरमनबाट, भगवानले पनि चाहाना पुरा गरिदिए’ उनले एकै श्वासमा यति भने ।
मलाइ अर्को एउटा घटनाको याद भयो, एक महिनाअघि रिपोटि·को शिलशिलामा मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका जादै थिएँ । साथमा थिए केही पत्रकार र खेलप्रेमीहरु । एक जना दिदीको आमा धेरै बिरामी हुनुहुन्थो । आमाको स्वास्थ्यमा सुधार भए नभएको प्रसङ्गमा सोध्दा दिदीले भन्नुभयो, ‘छोरीको घरमा प्राण जाला भनेर दाजुभाइले लगे, पछिल्लो अबस्था थाहा छैन ।’ दिदीले विगत १८ वर्षदेखि ओछ्यानमा परेकी दीर्घरोगी आमाको स्वास्थ्योपचारमा महङ्गो खर्चसँगै सयौं हण्डर खेप्दै आएको हामीले देखेका थियौ । आफूले नसक्दा सहयोगी कर्मचारी राखेरै पनि आमाको स्वास्थ्यको लागि केही कमी हुन दिएकी थिइनन् उनले । दाजुभाइ नै छैनन् सायद भन्ने लाग्थ्यो हामीलाई उनले आमालाई गरेको सेवा देखेर ।
‘यतिञ्जेल दाजुभाईले एक कल फोन गरेर कस्तो छ भनेर सोधेनन्, अहिले आमाको स्वास्थ्यमा सुधार नहुने भन्दै अस्पतालले घर फर्काएपछी दाजुभाइले छोरीको घरमा प्राण जानु हुन्न भनेर लगे’ ति दिदीले दबिएको श्वरमा भनिन् ‘आमा दाजुभाइको मात्रै हुन् की मेरी पनि ?, मैले अब आमा देख्ने त्यति नै होला अब ।’ छोरी भएकै कारण छोरीकोमा आमा बुबाको प्राण पर्न नहुने यो संस्कार कि कुसंस्कार ?
छोरीको साहारामा बाँचेकी आमालाई जीवनको अन्तिम घडीमा आएर छोराहरुले लैजानुको पछाडी आमाको नाममा रहेको जायजेथा नै थियो ।
लैङ्गिक समानता सवालमा कलम चलाउने कलमजिवीहरुकै हालत यस्तो छ, परम्परा र संस्कार कै पछाडि लाग्नेहरुको अवस्था के होला । आमा बुबाको मृत्यु संस्कारमा छोरीहरु सहभागी भएको समाचार बेलबखतमा सुन्ने गरिन्छ, त्यसको लागि ठुलै साहस र संघर्ष गर्नु पर्दछ छोरीहरुले । जब कि छोराहरुको लागि भने त्यो कर्तव्यको विषय बन्दछ, छोराको कर्तव्य हो भने, अधिकार हो भने छोरीको कसरी हैन ? उही सकस सहेर, उही संघर्ष, अभाव र सपनाहरु झल्दै र सम्हाल्दै हुर्काइन्छन् आमा बुबाबाट छोरा छोरी तर समाजिक जिम्मेवारीमा किन भेद ? कतै आमा बुबाले नै छोरा र छोरीमा भेद राख्दछन् भने केही उदार दील भएका आमा बुबाहरुले छोरी र छोरामा फरक छैन भनेर सत्य स्वीकार्दा समाजले किन अवरोध सिर्जना गर्दछ ?
अंश र बंशको सवालमा कानुनी पाटो
अघिल्लो प्रसङ्गका व्यवसायी छोरीलाई अंश सहित बंश दिन तयार थिए । उनको लागि छोरा रहरको विषय थिएन । समाज (साथीभाइ) ले छोराको लागि अघोषित दबाब दियो । जुन दबाब सहन नसकेर उनीहरुले डेढ दशकपछि छोराको चाह राखे । अर्को प्रसङ्गमा दुई दशकदेखि छोरीको साहारामा बाँचेकी आमालाई जीवनको अन्तिम घडीमा आएर छोराहरुले लैजानुको पछाडी आमाको नाममा रहेको जायजेथा नै थियो । सामाजको बिल्ला भिरेर उनीहरुले बिरामी आमालाई हैन आमाको नाममा रहेको अंशमाथि आँखा लोभ काडेका थिए ।
कुरा जोडौं कानुनी पाटो बारे । मुलुकी देवानी संहिता ऐनले छोरीलाई पनि अंशबण्डामा समान हकदार बनाएको छ । संहिताको परिच्छेद १० को अंशवण्डा सम्बन्धी व्यवस्थाको दफा २०५ मा सगोलको सम्पत्ति अंशबण्डा गर्ने प्रयोजनको लागि पति, पत्नी, बाबु, आमा, छोरा, छोरी सबै अंशियार मानिने उल्लेख छ । साथै दफा २०६ ले सबै अंशियारको हक समान रहने छ भनेर स्पष्ट उल्लेख गरेको छ । तर व्यवहारमा यो सहज भएको छैन ।
२०६३ सालको अन्तरिम संविधानमै पैतृक सम्पत्तिबाट छोरीले पनि अंश पाउने व्यवस्था गरेको थियो। तर त्यसको कार्यान्वयनमा अन्य कानुनहरु उदार बन्न नसक्दा छोरीहरुले अंश पाउन सकेका थिएनन् । बंशको त कुरै रहेन । छोरीको शिक्षामा लगानी गर्नेहरु बढेका छन्, छोरीको विहेमा दाइजो दिन जति नै सम्पत्ति खर्च गर्न तयार हुनेहरु पनि बढेका छन् । तर समाजले छोरीलाई अंश दिने विषय अझै पनि सहज स्वीकारेको अवस्था छैन । ०६३ को अन्तरिम संविधानले छोरीले पनि अंश पाउने उल्लेख गरेको भए पनि त्यस बमोजिमको हक दावी गर्दै अंश लिने छोरीहरु देखिएनन् ।
अझैपनि छोरीलाई छोरा सरह अंश दिने बाबु आमा सहजै भेटिदैनन् । छोरीले अंशको लागि कानुनी लगाइ नै लड्नु पर्ने हुन्छ । हुन् त परिवर्तन एक्कासी संभव छैन ।
छोरा र छोरीलाई कुनै विभेद नगरी पैतृक सम्पत्तिमा बराबर अंश दिनुपर्ने व्यवस्था संहिताले ग-यो, तर परिवार र समाजको नियमले देशको कानुनलाई वास्तै गरेन ।
२०२० सालमा बनेको मुलुकी ऐनले पनि ३५ वर्षको उमेरसम्म बिहे नगरेका छोरीलाई छोरा सरह अंश दिने व्यवस्था गरेको थियो । त्यसलाई २०५९ सालमा संशोधन गरेर छोरा र छोरीलाई अंश दिने व्यवस्था गरेपनि विवाहितले अंश नपाउने व्यवस्था ग-यो, जुन एक हातले दिएजस्तो गर्ने र अर्को हातले खोस्ने गरी गरिएको व्यवस्था देखियो । हालको मुलुकी देवानी संहिताले पुराना कानुनमा भएका बाधाहरुलाई सल्टाएको छ । संहिताले अंशमा छोरीहरुको पनि समान हैसियत कायम गरिदिएको छ । छोरा र छोरीलाई कुनै विभेद नगरी पैतृक सम्पत्तिमा बराबर अंश दिनुपर्ने व्यवस्था संहिताले ग-यो, तर परिवार र समाजको नियममा देशको कानुनलाई वास्तै गरेन ।
अहिले ऐनमा छोरालाई मात्रै अधिकार दिने व्यवस्था गरेका ठाउँमा छोरी शब्द पनि थपेको छ । साथै अविवाहिता छोरी भन्ने शब्द हटाएर सगोलकी छोरी (अंशियार) भन्ने शब्द राखेको छ । यस्ता संघर्षको लामै कथाहरु छन् । २०४७ सालपछि छोरीलाई पनि समान अंश दिनुपर्छ भनेर आवाज उठ्दै आयो तर आजसम्म सहज कार्यान्वय भएको छैन । ऐनले छोरीलाई दोहोरो अंशको हकदार बनाएको छ, बिहे गरेको छोरीलाई पनि अंश दिने भनेसँगै जन्म घर अर्थात माइती पक्षबाट अंश पाउने निश्चित छ नै सँगै सोही ऐनमा श्रीमानको तर्फबाट पनि अंशियार रहने देखाएको छ । यसरी महिलालाई माइती पक्ष र श्रीमान पक्ष दुवैतर्फबाट अंश पाउने निश्चित गरिएको भएपनि यो पटक्कै व्यवहारीक छैन । कारण उही हो सामाजिक सोच, जति सहजै छोराहरुले अंश पाउँछन्, उसैगरी सहजै छोरी र बुहारीहरुले अंश पाउँदैनन्, यसको लागि कानुनी लडाँइ नै लड्नु पर्ने हुन्छ । कानुनी लडाँइ नै लडेर परिवारमा बेमेल खडा गरि अंक लिन प्रायः महिला तयार हुँदैनन् ।
सभ्य र परस्पर हितकारी समाज निर्माणको लागि सन्तानलाई सन्तानको रुपमा स्वीकार गर्नु पर्छ चाहे छोरा होस् वा छोरी या लैङ्गिक अल्पसंख्यक जे होस् सन्तान त सन्तान नै हो ।
कानुनी व्यवस्थाले मात्र छोरीको समान हक समाजमा स्थापित भइहाल्दैन । यसको लागि सामाजिक सोच र चिन्तनमा परिवर्तन अपरिहार्य छ । कानुनी व्यवस्थाले मात्र त्यो कानुन समाजमा लागू गर्न सक्दैन। त्यसका लागि अरू धेरै नीतिनियम र निर्देशन पनि बनाउनुपर्ने हुन्छ। पुरानो कानुन कार्यान्वयन गर्न बनेका नीतिनियम र निर्देशनले नयाँ कानुनी व्यवस्था लागू गर्न बाधा पु¥याइरहन्छन् । अंशबन्डाको सन्दर्भमा कुरा गर्दा पनि अझै पनि कानुन फितलो नै छ । अभिभावकले छोराहरुलाई अंशबण्डा गर्दा कुनै विवाहित वा अविवाहित छोरीको स्वीकृति चाहिने बाध्यकारी नियम अझै बनिसकेको छैन । यो पनि सहजै स्वीकार्य नभएकै अवस्था हो ।
यसरी हेर्दा समाजको प्रथा परम्परा तथा रितिरिवाजहरुले कानुनलाई सकेसम्म बेवास्ता गर्ने, मिचेर जाने प्रयास गरेको देखिन्छ, यसो हुनु भनेको परिवर्तनलाई आत्मासात नगरिनु नै हो । समय सापेक्ष रुपमा समाज चल्नको लागि परिवर्तन जरुरी छ । विकृति उन्मुलन जरुरी छ । सभ्य र परस्पर हितकारी समाज निर्माणको लागि सन्तानलाई सन्तानको रुपमा स्वीकार गर्नु पर्छ चाहे छोरा होस् वा छोरी या लैङ्गिक अल्पसंख्यक जे होस् सन्तान त सन्तान नै हो । समाजका हरेक व्यक्तिसँगको आपसी सम्बन्धमा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा चोट नपु-याउन हरदम सचेत बनौं । यसैमा सामाजिक सद्भाव फैलन सक्दछ । सद्भावले भरिएको समाजले नै युगान्तकारी परिवर्तनलाई आत्मसात गर्न सक्दछ ।