मकवानपुर । मकवानपुर जिल्ला मनहरी गाउँपालिका वडा न ४ मसिने निवासी १७ वर्षिय किशोरी सोही वडाको पशुपतीनाथ माविको कक्षा १० मा पढ्थिन् । शैक्षिक सत्र २०७९/०८० मा कक्षा १० मा भर्ना भएकी उनी ३ महिना मात्रै स्कुल गईन् । वैशाखबाट विद्यालय सुरु भयो । असारको दोस्रो साताबाट वर्षे बिदा भयो । यही बिदाको समयमा उनले विवाह गरिन् । सोही विद्यालयको सोही कक्षमा अध्ययनरत २० वर्ष लाग्दै गरेकी अर्की किशोरीले पनि लगत्तै विवाह गरिन् । कक्षा ९ मा अध्ययनरत अर्की छात्राले पनि विवाह गरिन् । उनीहरु तीनै जनाले विवाहपछि विद्यालय छाडे ।
नेपालको कानूनले २० वर्षमूनिको ‘विवाह’लाई विवाह मान्दैन । यो हिसाबले उनीहरुको विवाह गैरकानूनी हो तर उनीहरुको वैवाहिक सम्बन्धलाइ कसैले छुटाउन कोशिस गरेनन् । “सुरुमा असहमति भएको भए पनि पछि दुबै परिवार मान्नुभयो” १९ वर्षीया किशोरीले भन्छिन् “उमेर पुगेपछि कागज बनाउने कुरो छ ।”
स्कुलमा पढाई अघि बढीरह्यो, उनीहरुको सिकाइ छुटीरह्यो । सहपाठीहरुले विद्यालय आउन आग्रह गरे । तर, तीनै जना स्कुल फर्केनन् । गैरकानूनी विवाह गरेका उनीहरुलाई कक्षा ९ र १० कै छात्राछात्राहरुले नियमित रुपमा कक्षाको गृहकार्य र आफूहरुले कक्षमा सिकेको नयाँ कुरा फेसबुक र म्यासेञ्जरबाट पठाइरहेछ । “स्कुल आउन आग्रह गर्दा नाँई भने तर, कक्षामा सिकेको कुराहरु सुनाउँदा, पाठहरुको फोटो खिचेर पठाउँदा भने खुसी हुन्थे” सहकर्मी रमा प्रजाले भनिन् “हामीले सकेको सहयोग गरिरह्यौ ।”
कक्षा १० मा पढ्दै गरेका उनीहरु दुबैजना एसईई परीक्षामा भने सहभागी भए । नियमित स्कुल नआएकै कारण सिकाइ प्रभावकारी बन्न सकेन । जसको कारण दुबैजना उच्च शिक्षाको लागि योग्य भनन्, अर्थात एसईईको नतिजामा दुबैको एनजी (नन् ग्रेट) आयो ।हामीले त सकेको सहयोग गरेकै हौ समकक्षि रोशन प्रजाले भने ।
“कक्षा छाडेको भए पनि जाँच दिनको लागि हामीले कर गरिरह्यौ, परिवारबाट पनि दबाब आयो होला” रोशनले भने “तर पास हुन सकेनन्, परीक्षामा असफल हुनु नै सबै अवरोध हैन, फेरी सहभागी भएमा सफलतामा पुग्न सकिन्छ ।”
कक्षा ९ कि किशोरी पनि वार्षिक परीक्षमा सहभागी भइन्, पास पनि भइन् उनी अहिले कक्षा १० मा नियमित उपस्थित रहेको प्रध्यानाध्यापक भानुभत्ता आचार्य बताउँछन् । रमा र रोशनमात्रै हैन, मनहरी ४ ठाडो खोलामा उनीहरु (किशोर किशोरीहरु) को एउटा समूह छ, जसले समाजका अरु किशोर किशोरीहरुलाई सही मार्गमा डोर्याउनको लागि नियमित पहल गरिरहेको छ ।
बाल विवाह, लैङ्गि हिंसा, यौनजन्य दुव्यवहार, असुरक्षित यौन व्यवहार बाट बच्नको लागि उनीहरु वक्तृत्वकला, हाजिरी जवाफ, सडक नाटक प्रदर्शन गर्दै सामाजिक जागरणको कार्य गरिरहेका छन् । “पढाइको महत्व बुझाउँदै पढाइलाई निरन्तर गर्न हौसला दिन्छौ” रमा भन्छिन्, “विहे गरेर गएका साथीहरुलाई परीक्षामा सहभागी गराउन सक्यौ, यो पनि उपलब्धि मानेका छौ ।”
शिक्षबाट बञ्चितलाई सिपको बारेमा बुझाउन पनि लागि पर्ने गरेको रोशन बनाउँछन् । “पहिलो कुरा त शिक्षा नै हो, शिक्षाबाट बञ्चित हुनेले सिप सिक्नुपर्छ भनेर आफूहरुले बुझेको जीवनको महत्व बुझाउने गरेका छौ” रोशनले भने ।
उनीहरुको समूहमा २१ जना किशोरकिशोरीहरु छन् । सफल किशोर किशोरी समूह नाम दिइएको यो समूहको नेतृत्व गरेकी छिन् रमा प्रजाले, रोशन समुहको सचिव हुन् । हाल कक्षा १० मा अध्ययनरत सुन्दर प्रजा र सविना खतिवडा क्रमश उपाध्यक्ष र कोषध्यक्ष छन् । आफ्नो पढाइसँगै सामाजिक काममा लाग्दा सिकाइ पनि हुने अनुभव सुनाउँछिन् सविना खतिवडा ।

“स्कुलको ड्रप आउट रोक्नको चुनौती नै छ” पशुपतीनाथ माविका प्रअ आचार्य भन्छन् “विहे गरेर वा लगैचा सिक्न जानेहरुलाई विद्यालय फर्काउन झन् समस्या छ ।” छात्राको तुलनामा छात्रहरुलाई टिकाउन झनै समस्या भएको आचार्यले बताए । “नानीहरु विहे गरेर जान्छन्, बाबुहरु कोही विहे गरेर पढाइ छाड्छन् कोही कामको लागि जिल्ला बाहिर जाँदा पढाइ छुट्छ”आचार्यले भने ।
“आफ्नो समूह र समाजको कुनै कुरामा अघि बढ्न पर्यो भने पहिले छलफल बोलाउँछौं, हामीले मात्रै कुन समस्यामा कसरी अघि बढ्ने भन्ने टुङ्गाे (निर्णय) मा पुग्न गाह्रो हुँदा सहयोग लिन्छौ” सुन्दर भन्छन् । उनीहरुको समूहलाई अघि बढ्न सघाउँछिन मकवानपुर महिला समूहकी सामाजिक परिचालक बिष्णुमाया तितुङले ।
१० महिना अगाडी मकवानपुर महिला समूहकै पहलमा यो समूह गठन गरिएको थियो । मनहरी गाउँपालिकाको वडा ३ र ४ मा गरी यस्ता ४ वटा समूहहरु छन् । जसले किशोर किशोरीहरुलाई पढाइ, सिप, नेतृत्व विकास, पारिवारीक भूमिकामा सहजिकरणदेखि वडा तथा पालिकामा आवश्यक खबरदारी, जलवायू परिवर्तन अनुकुलनसम्मको सवालमा आफ्नो भूमिका देखाउँदै आएका छन् ।
गाउँमा सानो उमेर विवाह गर्ने, गलैँचामा जाने, कक्षा छोड्ने छोड्न जस्ता समस्या अधिक छ ।
“किशोरकिशोरीहरुलाई सही मार्गमा ल्याउन साथी शिक्षाको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ, यही भूमिकामा उहाँहरुलाई अघि बढाउन खोजिएको हो” मकवानपुर महिला समूह कार्यक्रम संयोजक निशा लामाले भनिन् । समूहका किशोर किशोरीहरुले आफ्नो वडामा गएर लक्ष्यित समूहको हितमा कार्यक्रम राख्नको लागि अनुरोध समेत गरेको मकवानपुर महिला समूहकी अध्यक्ष कमला सुवेदी बताउँछिन् । वडाले बजेट निर्माण गर्दैगर्दा आफूहरुको समस्या सुनेपछि वडाले खेल सामग्रीको व्यवस्थापन गर्ने आश्वासन पाएको उनले बताइन् । समुहले एक्सनएडको सहयोगमा सञ्चालित समृद्धि परियोजना अन्तरगत यो समूह गठन गरिएको हो ।
टोलका वृद्धा तथा असक्तहरुको लागि पनि यो समूहले सामाजिक सुरक्षा भत्ता, स्वास्थ्य शिविरहरुमा सहजिकरण गर्ने गरेका छन् । “जनप्रतिनिधिहरुलाई खबरदारीसँगै सघाउँछौ, उहाँहरुले घरघरमा दिनु पर्ने सूचना सन्देशहरु हामीले पुर्याइदिन्छौ, उहाँसँग सहकार्य पनि गछौं, उहाँहरुको काममा निगरानी र खबरदारी पनि गछौं” सविनाले भनिन् “अधिकारमात्रै खोजेर हुदैन, हाम्रो कर्तव्य पनि पुरा गर्नुपर्छ ।”
जलवायु परिवर्तनको समस्या बढीरहेको सन्दर्भमा उनीहरुले आफ्ना अभिभावकलाई बालीमा विषादीको प्रयोगबारे सचेत गराउँछन् । हरियाली व्यवस्थापन, वृक्षरोपण, पानीको स्रोतहरुको सुरक्षाको सवाल पनि चित्र मार्फत प्रस्तुत गदर्छन् ।
बस्ति नजिकै श्रीजना प्राथमिक विद्यालय छ । प्राथमिक शिक्षा पास गरेपछि धेरैजसो किशोरहरु मावि तह पढ्नभन्दा गलैँचालगायतमा काम गर्न काठमाडौ, चितवन जान्छन् । किशोरीहरु स्कुल विवाह गर्ने, मावि शिक्षामा पढाइ अघि नबढाउने गर्छन् । सुजिता प्रजा यस्तै मध्येकी हुन् । जो श्रीजना प्राविपछि पढाइ छाडेर अहिले गाउँमै छिन् । १६ वर्षीया सुजिता पनि सफल किशोर किशोरी समुहको सदस्य हुन् ।
“पढाई छोडिहाँले समूहमा बसेपछि धेरै बुझें, बाल विवाह त गर्दिन, बरु अब केही सिक्छु वडामा पनि भनेको छु, पढाई नभएपछि सिप बिना बाँच्न गाह्रो छ” सुजिताले भनिन् । अहिले उनको समय घरायसी काम मेलापर्म गरेर बित्छ । “पछि हिंसामा परिएला, दुख पाइएला भन्ने चिन्ता त छ नि” उनले भनिन् “नागरिकता बनाएपछि पालिकाबाट विभिन्न सिपको अवसर आइरहेको हुन्छ, कुनै सिप सिक्छु, आत्मनिर्भर बन्छु ।”
मकवानपुर महिला समूह कार्यक्रम संयोजक लामाका अनुसार मकवानपुरको मनहरी गाउंपालिकाको वडा ३ र ४ वडामा मात्रै प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष गरी झण्डै २०० किशोर किशोरी यो अभियानमा सहभागी छन् । यि टोलमा गठित यस्ता किशोर किशोरी समूह, महिला समूह तथा र बिद्यालयमा गठित बालसमूहरुबाट पनि यस्ता अभियानमा सहकार्य हुने गरेको परिचालक तितुङ्ले बताइन् ।
विद्यालय, समुदाय तथ पारिवारिक पृष्ठभुमिमा हुने यौन दुव्र्यवहारबाट बच्नको लागि सचेत बनाउँदै, सुरक्षित भविष्यको लागि अग्रसर बनाउने उदेश्यले समूह गठन गरिएको कार्यक्रम अध्यक्ष सुवेदीले बताइन् । सिमान्तकृत समुदाय, समस्यामा पर्नेसक्ने समुदायलाई लक्ष्यित गरी यो समुदायमा काम गरेको सुवेदीले बताइन् । परिवार समृद्ध हुनको लागि सबै सदस्यको सहकार्य र सबै पाटोको सशक्तिकरण आवश्यक रहेको सुवेदीले बताइन् ।
पालिकाको नीति के छ ?
मनहरी गाउँपालिकाका अध्यक्ष रञ्जन कालाखेतीले बालबालिकाको लागि कार्यक्रम नियमित रहेको बताए । “हाम्रो पालिका बालमैत्री घोषणा भइसकेको पालिका हो, यसको दीगो र निरन्तरताको कार्यक्रम जारी छन्” अध्यक्ष कालाखेतीले भने “बालमैत्री कार्यक्रमहरु नियमित नै छन् ।” बाल विवाह रोक्ने क्रममा आफू मधेश प्रदेशसम्म पुगेको स्मरण सुनाउँदै कालाखेतीले भने “विवाह गरेर फरक प्रदेशमा पुगेकी किशोरीलाई समेत हामीले फिर्ता ल्याएर, स्कुलमा निरन्तरता दिएका छौं, बाल श्रमिक विरुद्धको निगरानी र अनुगमन नियमित छन् ।” यसैगरी बालबालिकाको लागि स्वास्थ्य उपचार, बालमैत्री संरचना, किशोरावस्थाहरुलाई सिप तथा नेतृत्वको कार्यक्रम पनि नियमति रहेको उनले बताए ।
बालअधिकारसम्बन्धी महासन्धि, १९८९ ले बालबालिकाको उच्चतम स्तरको स्वास्थ्य कायम गर्ने र बिरामीको लागि उपचार गर्न पाउने सुविधा र स्वास्थ्यको पुनर्लाभ लिन पाउने अधिकारलाई मान्यता दिएको छ ।
शिशु तथा बाल मृत्युदर घटाउने, प्राथमिक स्वास्थ्य स्याहारको विकासमा जोड दिने, औषधोपचार सहयोग र स्वास्थ्य स्याहारको व्यवस्था निश्चित गर्ने, वातावरणीय प्रदूषणबाट हुने खतरा र जोखिमहरुलाई मध्य नजर राख्दै प्राथमिक स्वास्थ्य स्याहारको ढाँचाभित्र रही सहज रुपमा उपलब्ध प्रविधिको प्रयोगद्वारा तथा पर्याप्त पोषणयुक्त खाद्यान्न र शुद्ध पिउनेपानीको व्यवस्थाद्वारा रोग र कुपोषणका विरुद्ध लड्ने नीति लिएको छ ।
यि पक्षलाई ध्यान दिनु स्थानीय सरकार पनि को दायित्व हो । यसबारे आफूहरु सचेत रहेको अध्यक्ष कालाखेतीले बताए ।
“वडा पालिकाको साथ चाहिएको छ”
“हामी त अहिले भर्खरै किशोर किशोरी उमेरमा प्रवेश गरेका छौ, नीतिगत कुराहरु विधिवत रुपमा राख्न पनि जान्दैनौ । हामीलाई यति मात्रै थाहा छ कि वडा पालिका हाम्रो सबैभन्दा नजिकको सबैभन्दा भरपर्दा सरकार हो । उहाँहरुले नै हामीलाई नडोर्याए कसले डोर्याउँछ र ? हामीलाई पढाइ, खेल जस्ता गतिविधिमा उहाँहरुको साथ अनिवार्य छ । हामीले वडामा पनि गएर आफूहरुको माग राखेका छौं । हाम्रा लागि शैक्षिक, खेलकुद सामग्रीको माग गरेका छौ । विभिन्न अतिरीक्त कृयाकलापहरु गर्दा पनि वडालाई सहभागी गराउने गरेका छौं । खेलकुदको लागी चौरलगायतको संरचना निर्माणको लागि पनि ध्यानाकर्षण गराएका छौं । सायद आगामी वर्षको कार्यक्रममा समावेश गर्नुहुनेछ ।
– समूहका पदाधिकारीहरुसँग गरिएको कुराकानीको संपादीत अंश
जलवायु परिवर्तनसम्वन्धी नेपालको प्रयास र प्रतिबद्धता
नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तनको सवालमा आफ्नो ध्यानाकर्षण जनाएको छ । तर स्थानीयतहसम्म यसको उपलब्धिपूर्ण काम भएको देखिदैन ।
जलवायु परिवर्तनको सन्दर्भमा पेरिस सम्झौताले निर्धारण गरेका लक्ष्य पुरा गर्ने प्रतिवद्धताअनुसार नेपालले दीर्घकालिन रणनीति अनुसार सन् २०४५ सम्ममा दिगो रुपमा उत्सर्जन घटाउने र खुद शुन्य उत्सर्जन हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ । साथै, जलवायु परिवर्तनका असर न्युनिकरणका लागि नेपालले विभिन्न अन्तराष्ट्रिय निकायसँग सम्झौता र सहकार्य गर्दै आएको छ ।
त्यसका लागि नेपालले आवश्यक पर्ने नीतिगत व्यवस्था, ती व्यवस्था समयानुकूल सुधार तथा राष्ट्रिय योजना र कार्यक्रम कार्यान्वयन गरिरहेको छ । नेपाल जलवायु परिवर्तनसम्वन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय संरचना महासन्धिमा हस्ताक्षर गरी सन् १९९४ देखि नेपाल त्यसको पक्ष राष्ट्र भएको छ । महासन्धिको पक्ष राष्ट्र भएपछि नेपालले जलवायु परिवर्तनका क्षेत्रमा केही पहलहरु गरिरहेको छ । र, सरकारले राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति २०७६ कार्यन्वयनमा ल्याएको छ ।

जलवायु परिवर्तन र बालबालिकालाई पर्ने असर
जलवायु प्रदूषण तथा परिवर्तनको प्रभावले श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोगहरू, छालासम्बन्धी रोगहरू र गर्भावस्थामा हुने जटिलताहरूसमेत बढ्ने गर्छ ।
बालबालिकाको समग्र कल्याण र वृद्धिमा पर्ने असरलाई ध्यानमा राख्दै वायु प्रदूषणलाई स्वास्थ्यमा पर्ने असरभन्दा बाहिर हेर्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिनुपर्ने बहस सुरु भएको छ। परामर्शको क्रममा, बालबालिकाहरूले विद्यालय बन्द हुने, सिकाइमा कमी आउने र आफ्नो परिवारको जीविकोपार्जनमा प्रतिबन्धित गतिशीलताको बारेमा शंक प्रकट गर्ने गरेका छन् ।
दम, मुटुरोग, क्यान्सर, आँखाका रोगहरुको तीव्र वृद्धि हुनथालेको छ । जलवायु परिवर्तनका कारण बालबालिका तथा किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्यमा समेत गम्भीर असर पर्ने गरेको छ । सन् २०१९ मा करेन्ट साइकेट्री रिपोर्टमा प्रकाशित प्रतिवेदनले बालबालिका र किशोरकिशोरीहरुमा देखिएका विभिन्न मनोवैज्ञानिक समस्यालाई उजागर गरेको थियो । प्रतिवेदनका अनुसार बालबालिका र किशोरकिशोरीहरुमा बढ्दै गएका डिप्रेसन, एङ्जाइटी, स्लिपिङ डिसर्डर, रिस आदि मानसिक समस्या पनि निम्त्याएकोे छ ।
यस्तो खाले तीव्र परिवर्तनलाई चाहे वयस्क होस् या बाल या किशोर मस्तिष्कले सजिलै ग्रहण गर्न सक्दैन । हाम्रो जस्तो देशमा पनि पानीको समस्या, भूक्षय, मरुभूमीकरण, डढेलो, जंगली जनावरजस्तो बाँदरको अत्यधिक प्रभावजस्ता समस्याले आफ्ना स्थानहरु छोड्न बाध्य हुनथालेका छन् ।
जलवायु परिवर्तनले कुनै पनि शारीरिक प्रभावबिना पनि मानसिक या मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्ने कुरा झन् गम्भीर छ । अहिलेको अवस्थामा बालबालिका तथा किशोरकिशोरीहरु जति शिक्षित हुँदै जान्छन् या बिग्रँदो वातावरणीय अवस्थाबारे जानकार हुँदै जान्छन्, उनीहरु उति निराश र हतास देखिने अवस्था आउँछ ।
अभिभावकहरु पनि वातावरणप्रति उदासिनता बढेको देखिन्छ,ती राजनीतिक कारणले हो या धार्मिक कारणले होस्, जलवायु परिवर्तन र बिग्रँदो पृथ्वीको वातावरणको डरलाग्दो र तिव्र स्तरमा बढिरहेछ । यसबारे सकारात्मक दृष्टिकाेणकाे विकास गराउनु पनि जरुरी देखिन्छ ।

