नेपालको संविधानको धारा २८ मा गोपनीयताको हकको व्यवस्था गरिएको छ । यहाँ भनिएको छः कुनै पनि व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ति, लिखत,तथ्यांक, पत्राचार र चरित्र सम्बन्धी विषयको गोपनीयता कानून बमोजिम बाहेक अनतिक्रम्य हुनेछ ।
तर पछिल्लो समय व्यक्तिको गोपनीयताको सवाललाई पटक्कै वास्ता गर्ने गरिएको पाइन्न । पीडितलाई कानुनी उपाचार दिलाउँदासम्म उसको गोपनीयताको ख्याल गर्नुपर्नेमा पाइलैपिच्छे गोपनीयताको सवाल उदाङ्गो पारिदै आइएको धेरै सवालहरु भेटिन्छन् हाम्रो वरपर । पीडितलाई न्याय दिलाउनको लागि उसको व्यक्तिगत गोपनीयताको सवालाई छरपष्ट पार्नै पर्छ भन्ने छ र ? पछिल्लो समय विभिन्न युटुब तथा अनलाइन मिडियाहरुले पीडितलाई न्यायमा समर्थन गर्ने होडबाजिमा उसको सारा विगतहरु सार्वजनिक गर्ने गरेका छन् । के यसरी पाएको न्यायले पीडितलाई साँच्चै न्याय प्राप्त हुन्छ ? वा अझै पीडा हुन्छ ?
“जब मेरो बारेमा मिडियामा कुरा आएछ, त्यतिबोला म अदालत परिसरमा थिए । मेरो आफन्तले फोन गरेर सुनाउनु भयो । मैले त्यतिबेला अरु केही सोच्नै सकिन । अब म मरे भयो, किन अदालत धाउनु भन्ने सोच आयो । यस्तो भयो भनेर कसैलाई शेयर गर्न पनि सकिन । दिमाग सुन्य भए झै लाग्यो । के गर्ने के नगर्ने, कुन बिचार सही कुन गलत केही सोच्न सकिन । आमालाई सम्झेर खुब रोए, आमा भैदिएको भए, अंगालो हालेर भन्थे हुँलाः “आमा म के गरु ?” तर म आमा विहीन थिए । एकाएक ‘मुडो’ जस्तै फिल गरे आफूलाई । साथ दिने केही छैनन् म नितान्त एक्लो छु भन्ने लाग्यो, भोलीको दिनमा केही गर्न सक्छु म बाँच्न पर्छ भन्ने नै सोचिन । केही बेरपछि लगातार फोन आइरह्यो जति कल उठाउँथे मेरो बारेको समाचार नै सुनाउँथे सबैले । कसैले पनि नआत्तिउ, हामी साथ छौ भनेन् । मेरो तर्फको एक वकिल थिए उनी मात्रै भन्थे ‘केही हुन्न नआत्तिउ’ बिस्तारै म नर्मल भए, मिडियाले दिएको त्यो पीडा जीवनभर भुल्ने छैन ।” एक जना पीडितको भनाइ ।
हाम्रो वरपर यस्ता घटनाहरु धेरै भेटिन्छन् महिला तथा बालबालिकाहरुमाथि हुने हिंसाको सवालमा अझै बढी यस्ता केसहरु भेटिन्छन् । पीडित कानुनी उपचारको क्रममा झन् झन् पीडा खेपिरहेका हुन्छ । जाहेरी दिनेबेलादेखि बयान दिने क्रममा समेत । यि त प्रहरी वा अदालत पुग्दाको केसहरुमा भए । अदालत र प्रहरी नपुग्दै मिडियाहरुले उठाउने सवालमा खै गोपनीयताको ख्याल गरिएको ? पछिल्लो पटकको उदाहरणको रुपमा लिन सकिन्छ राउटे महिलाको सवाल । उनलाई न्याय दिनुपर्छ भन्ने नै सबैको आवाज छ । तर ति महिलालाई न्यायको माग गर्दै सार्वजनिक भएका भीडियोहरुको हालत हेर्नै नसकिने छन् । पीडकको अनुहारमा ब्लर गरिएको छ, पीडितको नाम थर ठेगाना मात्रै हैन अनुहार नै प्रष्ट देखाइएको छ ।
यही हो त न्यायको लागि ‘सारथी’ बन्नेहरुको साथ ? जुन चोटको कारण न्यायको लडाँइ लड्नु पर्ने थ्यो त्यो भन्दा गहिरो चोट न्यायमा ‘साथ’ दिन्छौ भन्नेहरुबाटै पाएकी छिन् उनले । संविधानमा प्रदत्त मौलिक हकको यस्तो हनन् हुँदा पीडितको न्याय पाउने हक म¥यो कि मरेन ? वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी ऐन, २०७५ ले ‘प्रत्येक व्यक्तिलाई पारिवारिक जीवन कायम राख्न वा पारिवारिक अखण्डता कायम राख्नको लागि पारिवारिक गोपनीयता कायम राख्न पाउने अधिकार हुनेछ’ भनेको छ तर समाजमा परिवारभित्रैको सदस्यबाट हिंसा वा दुव्र्यवहार भएमा पीडितको परिचय नखुलाउनको लागि पीडिकको समेत परिचय गोप्य गरिनुपर्छ । तर व्यवहारतः यस्तो देखिदैन ।
यसबारे समाजका केही अगुवाहरुको भनाइ के छ ?
मुनु सिग्देलः प्रदेश सभा सदस्य, बागमती प्रदेश

पछिल्लो समय महिला तथा बालबालिकामाथि जुन हिंसा भइरहेको छ,अतेन्तै पीडादायी छ । पीडितलाई न्याय र पीडकलाई सजाय गर्नुको सट्टा सामाजिक सञ्जालमा पीडितकै परिचय खुल्नेगरी तस्बिरहरु आइरहेका छन् ।
यसले पीडितलाई न्याय हैन झन् न्यायबाट टाढा बनाउँछ । हतोत्साही बनाउँछ । झन् एक्पोज हुने डरले पीडितहरुले घटना बाहिर ल्याउनै चाहने गरेको पनि हामीले देखेका छौ ।
समाजिक सञ्जालले न्याय दिने नाममा आफ्नो भ्यु बढाउने नाउँमा धेरै अन्याय नै गरेको हुन् भन्ने मलाइ लाग्छ । धेरै घटनामा यस्तै कारण बालबालिका र महिलाहरु पीडित छन् ।
अब न्याय दिने दिन कायहरुले पनि पीडितलाई न्याय दिनु त छंदैछ, न्याय त दिंनै पर्छ पीडितलाई । र, संगसंगै त्यो घटनालाई गोपनीयताको ख्यालै नगरी एक्पोज गर्नेलाई पनि कारबाहीको दायरामा ल्याउनु पर्छ।

इन्दीरा न्यौपाने, नेतृ नेपाली काँग्रेस
हाम्रो समाज एक दमै गलत बाटोमा लाग्यो भन्ने देखाउँछ यस्ता घटनाहरुले ।
हामीले बालबालिका र महिला हिंसा विरुद्धको आवाज उठाउदै गर्दा पीडितको फोटो सहित राखेर झनै पीडितलाई झन् झन् पीडा थपिरहेका छौ ।
यस कारण पीडितको गोपनियताको ख्याल गर्ने परिपाटी हराउँदै गएको छ ।
यो विल्कुलै राम्रो हैन । यसरी पीडिलाई झन् पीडा पुग्ने सामग्री प्रकाशन, प्रसारण गर्नेलाई पनि कानुनको दायरामा ल्याइनु पर्छ ।

अधिवक्ता अप्सरा बस्नेत, जिल्ला कानुन सहायता समिति
विशेष गरी बालबालिका तथा महिला बिरुद्ध हुने यौन हिंसामा पीडितको गोपनियताको ख्याल नगरीनु भनेको पनि संबिधान तथा कानुनले प्रत्याभूत गरेको गोपनीयताको अधिकारको हनन गर्नु हो । यस्तो कार्य कानुन विपरीतको कार्य हो ।
यसकारण यो कार्य पनि दण्डनिय अपराध नै हो । पीडितको गोपनियता भंग गर्नेलाई पनि कानुन बमोजिम सजायको भागिदार बनाउनु आवश्यक हुन्छ । अझ सामाजिक संजाल मार्फत प्रचारप्रसार गर्नेलाई त साईबर क्राईम अन्तरगत पनि कारवाही गर्नुपर्छ । यस्ता संबेदनशिल बिषयहरुलाई मनोरन्जनको बिषयको रुपमा लिएर प्रचारप्रसार गर्नु भनेको राम्रो होईन । पीडितमाथि झन् झन् पीडा दिने यस्ता व्यवहारले अर्को घटना ननिम्तेला भन्न सकिदैन ।

झविन्द्र ज्ञावली, बाग्मती प्रदेश बाल अधिकार समिति सदस्य,सामाजिक विकास मन्त्रालय
बालबालिका तथा महिला विरुद्ध हुने हिंसाका घटनामा अहिले हामीले सामाजिक सञ्जालमा जुन देखिरहेका छौ त्यसले गर्दा पीडित पक्षलाई धेरै गाह्रो भएको अवस्था छ ।
यसमा व्यक्तिको आत्मासम्मानमा ठेस लागेको हामीले आभाष गरेका छौ । पीडितको जीवनको नैतिक एवम् चरित्रको हत्या भएको हामी देख्छौ । नेपालको संविधान २०७२ ले गोपनीयताको अधिकारको हकलाई सुरक्षित गरेको छ । त्यो हकको पनि ठाडो उल्लङ्घ भएको प्रष्ट देखिन्छ । त्यसकारणले गर्दा समग्र जीवनमा असर पुग्ने देखिन्छ । जीवनमा कुनै पनि काम गर्दा पुराना घटना सम्झने र कामका समेत ठेस पुग्ने र असर पुग्ने हुनसक्छ ।
यस्ता गतिविधिहरुमा सामाजिक सञ्जालमा यस्ता म्यासेज राख्नु पीीडतको लागि धेरै नराम्रो कुरा हो। यस्तो विषयमा सामाजिक सञ्जालको सन्दर्भमा सरकारले पनि साइबर क्राइमलगायतको व्यवस्था गर्दै त्यसको प्रभावकारी कार्यन्वयनको पाटोलाई दरीलो बनाउनु पर्ने र त्यस्ता व्यक्ति, समूहलाई पनि कानुन अनुसार कारबाहीको दायरामा ल्याउनु पर्ने हुन्छ ता कि त्यस्ता घटनाहरु नदोहोरिउनु भन्ने हिसाबले सरकारले काम गर्नु पर्छ ।
सरकारले सामाजिक सञ्जालहरुलाई पनि व्यवस्थित गर्नुपर्ने देखिन्छ । ता की हाम्रो समाजमा एक घटना भयो भने कुनै पनि व्यक्तिले यस्ता नराम्रा घटनाबाछ फाइदा लिन नसकोस् । चाहे मिडियाकर्मी होस् वा कुुनै व्यक्ति जो सुकै भएपनि गोपनीततालाई ख्याल नगरी यस्ता विषय बाहिर ल्याउनु राम्रो हैन ।

अधिवक्ता जगन्नाथ सुवेदी, कानुन अन्वेषण तथा स्रोत विकास केन्द्र (सेलर्ड)
नेपालको संविधानले व्यक्तिको गोपनीयतालाई मौलिक हक कै रुपमा धारा २८ मा स्थापित गरेको छ । कानुन बमोजिम बाहेक कुनै पनि व्यक्तिको जीउ, आवास, सम्पत्ती, लिखत, तथ्याङ्क, पत्राचार र चरित्र सम्बन्धि बिषयको गोपनीयता अनतिक्रम्य हुनेछ भनी स्पस्ट उल्लेख गरेको
छ ।
वैयक्तिक गोपनीयता सम्बन्धी ऐन २०७५ को दफा १५ ले कसैको चरित्रको बिषयको गोपनियता खोल्न नपाईने र दफा १६ ले व्यक्तिको चरित्र र सामाजिक प्रतिष्ठामा आँच आउने
गरी फोटो खिच्न समेत नहुने कुरा गरेको छ र कसैले त्यसो गरेमा क्षतीपुर्ति र कार्यबाहिको व्यबस्था गरेको छ । यस बिषयमा अन्य प्रचलित ऐनहरुले पनि विभिन्न कानुनी व्यबस्था गरेको
छ । र पनि व्यक्तिको जीवन स्वतन्त्रता सुख र आत्मसम्मानको बिषय हो गोपनीयता । मान्छेका जीवनमा अकल्पनीय दुःखद घटना हुन सक्छ तर त्यसलाई बाहिर नल्याउन चाहने उस्को निजी स्वभाव र चाहनाको कदर गरेर नै यसलाई अधिकारको रुपमा स्थापित गरिएको हो ।
जव कसैको अधिकार हनन हुन्छ तव मान्छे मान्छे भएर बाँच्न मुस्किल पर्दछ । गोपनीयताको संबेदनशील पक्षलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर सोच्ने हो भने कसैको गोपनीयताको उल्लङ्घन हुनु भनेको समाजमा मानवता बिरुद्धको अपराध हो । जब मानवता बिरुद्धको घटनाको कुरा आउँछ यो कुनै अमुक महिला बालबालिकाको मात्र समस्यामा सिमित हुँदैन यो जोसुकै माथि हुन सक्ने सामाजिक सवालको रुपमा देखा पर्छ र सचेत नागरिकले पनि त्यसै गरी सोचेर प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो ठाउँबाट आवाज उठाउनु पर्छ ।
कानुनको अज्ञानता क्षम्य हुँदैन भन्ने सर्वमान्य सिद्धान्त अनुसार कानुनले कारबाही गर्छ वा दन्ड दिन्छ भन्ने कुरा थाहा पाएको भए त्यस्तो गर्दिन थिएँ भनेर कसैले पनि आफूलाई बचाउन सक्दैन । लक्षित समुदाय र वर्गलाई यस् बारेमा सचेत गराउन र बढी जान्ने बनेर फोटो र भीडियो लिनेहरुलाई खबरदारी गर्नु आवश्यक छ । गोपनीयताको हकको सम्मान नगरीकन फोटो भीडियोहरु सार्वजनिक गर्नेलाई पनि कानुनी दायराले समेटेको छ, कारबाही हुन्छ । यस्ता सवालमा राज्यले पनि कडाइ गर्नुपर्छ ।

आरती पाठक, संयोजक, मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचविखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल मकवानपुर
सर्व प्रथमत यो जनचेतनाको कमिको कारण सिर्जित समस्या हो । आज अर्कोलाई परेको समस्या भोली आफैंलाई पर्ला मात्रै सोच मनमा राख्यो भने त्यो अवस्था आउँदैन । अर्को कुरा हाम्रो समाजका अझैपनि जनचेतनाको अभाव छ । कस्तो घटना कसरी बाहिर ल्याउने, कसरी कानूनी उपचारमा जाने भन्ने जनचेतना नहुँदा यस्ता कार्य भएका छन् । र अर्को कुरा देशमा कानुन त छ, तर राज्यले कडा कारबाही गर्न नसक्नुले घटनाहरु बढीरहेका छन् । घटना भएलगत्तै कानुनी रुपमा एक्सन लिने र कडा कारबाही गर्ने हो भने, यस्ता पीडादायि घटनाको बारेर बोलिरहनु पर्ने अवस्थाको अन्त्य हुने थियो । सामाजिक संजालको दुरुपयोग पनि व्यवपक छ । पछिल्लो पटक भाइरल भैरहेको राउटे महिलाको घटना सामाजिक सञ्जालबाटै बाहिरीएको थियो । अहिले त न्याय दिलाउन दिइने दबाबका तरिकामा पनि प्रतिस्पर्धा हुनुथाल्यो यो झन् घातक बन्दै छ ।

माया लामा (प्रमुख) माइती नेपाल मकवानपुर
कुनै पनि व्यक्तिलाई गोपनीयताको हक नेपालको संविधानले प्रत्याभुत गरेको छ । कुनै पनि घटनाको सवाल पीडितको गोपनीयताको रक्षा हुनुपर्छ ।
सस्तो प्रचारको लागि मिडियाहरुले पीडितको गोपनियताको ख्याल नगर्नु संविधान विपरीत कार्य हो । यसलाई पनि कानूनको दायरमा ल्याउनु पर्छ । केही युटुबहरुले आफ्नो भ्यु बढाउने र पैसा कमाउने लहडमा शिर्षक एउटा समाचार अर्को राख्ने गोपनीयता भंग गर्ने काम गरेको पाइन्छ, सम्बन्धित निकायले यसको निगरानी र कानूनी कारबाहीको कार्य गर्नुपर्छ ।

