शरीरमा सफेद कोट, घाँटीमा स्टेथ, घुम्ने चेयरमा बसेका डाक्टर अंकल, बालखैको एक दिन आमाले अस्पताल लिएर जाँदा देखिएका उनको जीवन साह्रै लोभलाग्दो लागेको हो। एक झमट सोचेको पनि हुँ- यस्तो खत्रा मान्छे कसरी बनिन्छ होला? बाल्यकालको कुनै बिन्दुमा यसरी नै प्रभावित भएर सायद अरुलाई पनि डाक्टर बन्ने रहर पलाउँछ होला। कहिलेकाहीँ घर, परिवार या नजिकका मान्छे कुनै रोगव्याधीले बित्नुभएको बेला नसोचिने होइन कि म डाक्टर भएको भए उहाँलाई बचाउन सक्थें। मानवीय गुण पनि होला यो। अब प्रश्न उठ्छ- चिकित्सा विज्ञानको सत्यतथ्य र सीमाबारे हेक्का नराखी यसै आफूलाई उक्त स्थानमा राखेर किन हेरिहाल्छौं हामी?
एसईईमा विशिष्ट अङ्क ल्याएपछी डाक्टरी विद्यामा छिर्न सबैलाई आफ्नो इच्छा मात्रै उत्प्रेरक बन्दैन, परिवारको इज्जत, बाध्यता, पुस्तैनी पेसा, जीवनशैली अन्य सामाजिक, आर्थिक कारण पनि जोडिएर आउँछन् । प्रत्यक्ष मानव जीवन र मानवताकै लागि काम गर्छु भनेर लाग्ने पनि उत्तिकै हुन्छन् । आखिर जे-जस्तो पारिवारिक, आर्थिक र मनोसामाजिक पृष्ठभूमिबाट आएको भएपनि मेडिकल कलेजभित्र छिरेपछी उसको एउटै उद्देश्य हुन्छ- सक्षम डाक्टर भएर निस्किने। यता घर, परिवार र छिमेकीहरुले भने डाक्टरी पढ्न थालेको दुई वर्ष नपुग्दै प्रश्न गर्न थाल्छन्- पढाइ सकिन अब कति बाँकी छ? अनि के को डाक्टर हो तिमी?
दसैं बिदामा घर पुगेर पसिना ओभाउन नपाउँदै छिमेकी हिरामणि ठूलाबा आइपुग्छन् र टाउकोदेखि खुट्टासम्मका अनेक लक्षण बताउँछन्। औषधि लेखिदिन भन्छन्। शकुन्तला काकीलाई बेलाबेला पाठेघरको समस्याले रनाहा छुटाउँछ। उपचारका लागि सहरसम्म पुग्न नसक्ने उनलाई लाग्छ कि नानी घरमै आएको बेला सबै सोधुम् र छिट्टै निको होऊँ। भर्खर टाउको र खुट्टाका विभिन्न पाटपुर्जाबारे पढ्न सुरु गरेको मलाई के भनुम्-भनुम् हुन्छ। उच्च रक्तचाप नापिदिएर, नाडी छामिदिएर, खाना, आराम र नियमित व्यायाम गरिरहनुहोला है भन्दै छिमेकभरका बाआमालाई सम्झाउनुको विकल्प रहँदैन ।
अभाव, तनाव, भोक, अनिद्रा, झन्झट, कौतुहलता, कहिलेकाहीँ रमाइलो पनि, यस्तै-यस्तै रस्साकस्कीका बीच ६ वर्ष बित्छन् र बन्छ एक एमबीबीएस डाक्टर। मेडिकल काउन्सिलमा दर्ता भएको दिन त उसले (हामीले) ठूलै युद्ध जितेजस्तै गरी उत्सव मनाउँछ। वास्तवमा त्यो उत्सव नै त हो। जहाँ उसको अहोरात्र मिहिनेत र परिवार, समाज, कलेज र देशको साथ, सहयोग र अपेक्षा जोडिएको हुन्छ।
छोरीको पढाइका लागि कलेजलाई लगातार पैसा बुझाइरहेका बाआमालाई लाग्दो हो- ‘यत्रो पैसा खन्याइएको छ, सबै उठ्ने हो कि हैन? बालुवामा पानीजस्तै सुकिपो जाने हो कि?’ खेत बन्धकी राखेर, बचत गरेको पेन्सनबाट अनि ऋण काढेर छोराछोरीलाई डाक्टर पढाइरहेका बाआमाका आ-आफ्नै इच्छा र चाहना होलान्। बाआमाको अपेक्षाअनुसार सफल भइने हो-होइन भन्दै यता छोराछोरीलाई पनि ऐठन भइरहन्छ।
अभाव, तनाव, भोक, अनिद्रा, झन्झट, कौतुहलता, कहिलेकाहीँ रमाइलो पनि, यस्तै-यस्तै रस्साकस्कीका बीच ६ वर्ष बित्छन् र बन्छ एक एमबीबीएस डाक्टर। मेडिकल काउन्सिलमा दर्ता भएको दिन त उसले (हामीले) ठूलै युद्ध जितेजस्तै गरी उत्सव मनाउँछ। वास्तवमा त्यो उत्सव नै त हो। जहाँ उसको अहोरात्र मिहिनेत र परिवार, समाज, कलेज र देशको साथ, सहयोग र अपेक्षा जोडिएको हुन्छ। जीवनको उर्जाशील समय खर्चेर आर्जन गरेको ज्ञान र क्षमताको कारण स्वतन्त्र रुपमा चिकित्सा अभ्यास गर्न सक्षम भएको हुन्छ ऊ।
लाइसेन्स प्राप्त गर्नुअघिसम्म हामीमाथि ठूला जिम्मेवारी खासै हुँदैनन्। सिनियरको निगरानीमा रहने हामी स-साना कामहरु सिक्न नै उद्दत हुन्छौं। बिरामी र भिजिटरको नजरमा ‘सिकारु डाक्टर’ भनेर चिनिन्छौं । दिनभरी डिस्चार्ज, ड्रेसिङ हिस्ट्री लेख्ने काम गर्दागर्दै ड्युटी सकिन्छ। त्यतिबेलासम्म साथी, शिक्षक र मेडिकल कलेज नै हाम्रो संसार हुन्छ। इन्टर्नसिप सकाएपछि पालो मेडिकल अफिसरको। सरकारी छात्रवृत्तिमा पढेको भए दुईवर्षे करारमा सरकारी अस्पताल या प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा सेवा गर्नुपर्छ। आफ्नै खर्चमा पढेको हो भने मन लागेको ठाउँमा गई काम गर्न सकिन्छ।
बिरामीको अत्यधिक चाप, थोरै समयमा धेरै बिरामी हेर्नुपर्ने बाध्यता, त्यो पनि सीमित स्रोतसाधन र जनशक्तिबाट। अनि आफूले चाहेको जस्तो सुविधा चाहेकै समयमा नपाउँदा बिरामी र आफन्तको तर्फबाट आउने आक्रोस, गालीगलौज । न खाना समयमा खाने फुर्सद, न सुत्ने, तैपनि सबैतिरको आक्रोशको डम्पिङ साइट हामी डाक्टर।
नयाँ दिन, नयाँ ठाउँ, नयाँ मान्छेहरुसँग, नयाँ वातवरणमा नयाँ जोश र उर्जा, जति उत्सुकता डाक्टरलाई हुन्छ, नयाँ डाक्टर आएका छन् रे भन्दै अस्पतालमा अलिअली चर्चा पनि हुन्छ। हाम्रो पढाइ, अनुभव आदिबारे सोधीखोजी पनि अवश्य हुन्छ। यहाँ अधिकांश सरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरुको अवस्था सुदृढ छैन जुन हाम्रो अपेक्षामा छ। आवश्यक स्रोतसाधन नहुँदा चाहेर पनि बिरामीलाई पर्याप्त सेवासुविधा आफ्नै ठाउँमा दिन सक्दैनौं । सेवा थालेको केही दिन या केही साताभित्रै हामी निराश हुन पुग्छौ।
बिरामीको अत्यधिक चाप, थोरै समयमा धेरै बिरामी हेर्नुपर्ने बाध्यता, त्यो पनि सीमित स्रोतसाधन र जनशक्तिबाट। अनि आफूले चाहेको जस्तो सुविधा चाहेकै समयमा नपाउँदा बिरामी र आफन्तको तर्फबाट आउने आक्रोस, गालीगलौज । न खाना समयमा खाने फुर्सद, न सुत्ने, तैपनि सबैतिरको आक्रोशको डम्पिङ साइट बन्नुपर्छ डाक्टर।
आकस्मिक कक्षमा एउटा डाक्टर हुन्छ, जुन हृदयघात भएको बिरामीको इसीजी रिपोर्ट हेर्दै उपचार गर्दै हुन्छ। त्यहीबेला विष सेवन गरेको अचेत बिरामीलाई ल्याइन्छ। अर्को कुनामा किलाले घोचेर आएको व्यक्ति, फलानो डाक्टरले टीटीको सुई चाँडो लगाइदिएन भनेर आक्रोस पोख्छ। बिरामी या कुरुवाका लागि सानोभन्दा सानो समस्या पनि इमर्जेन्सी हुन सक्छ तर डाक्टरको इमर्जेन्सी ठीक दुरुस्तै हुँदैन। कुन बिरामीलाई तुरुन्तै नहेरे ज्यान जान सक्छ भन्ने कुरा सेवा लिन लाइनमा बसेका अरु बिरामी या आफन्तलाई पक्कै थाहा हुन्न। संवेदनशीलता हेरी सेवा दिइरहँदा पनि पटक-पटक आक्रोशित भीडको सिकार बन्नुपरेको छ डाक्टर। शारीरिक तथा मानसिक चोट सहिरनु परेको छ । यो आजको वास्तविकता हो।
कहीं कतै कुनै डाक्टरले जानी-जानी बिरामीलाई हानी गर्दै गर्दैन, यो साश्वत सत्य हो। बिरामीको चाप, समय व्यवस्थापन, स्रोतसाधनको कमीलगायत अलग पाटा हुन् जसमा अस्पताल प्रशासन र सरोकारवाला बढी जिम्मेवार हुन्छन् न कि अघि देखिने डाक्टर। त्यसैले जुन पाटोमा कमजोरी छ त्यही पाटोलाई समात्ने गरौं, सबै अपजश डाक्टरको टाउकोमा थोपरिदिएर तनाव दिने नगरौं। बरु बुझ्ने कोसिस गरौं- अस्पताल जन्मस्थल र मृत्युस्थल दुवै हो।
चिकित्सा विज्ञानका आफ्नै सीमाहरु हुन्छन्, जसले गर्दा सबैको रोग निको हुन्छ या सबै बिरामी बाँच्छन् नै भन्ने हुँदैन। डाक्टरसँग कुनै जादुको छडी पनि हुँदैन जसले सबै बिरामीलाई पुनर्जीवन दिनसकोस् । आफ्नो विवेक, क्षमता र उपलब्ध स्रोतसाधनले भ्याएसम्म इमानदार प्रयास गर्ने मात्रै हो। कहीं कतै कुनै डाक्टरले जानी-जानी बिरामीलाई हानी गर्दै गर्दैन, यो साश्वत सत्य हो। बिरामीको चाप, समय व्यवस्थापन, स्रोतसाधनको कमीलगायत पाटा पनि छन्, जसमा अस्पताल प्रशासन र सरोकारवाला बढी जिम्मेवार हुन्छन् न कि अघि देखिने डाक्टर। त्यसैले जुन पाटोमा कमजोरी छ त्यही पाटोलाई समात्ने गरौं, सबै डाक्टरको टाउकोमा थोपरिदिएर तनाव दिने नगरौं। बरु बुझ्ने कोसिस गरौं- अस्पताल जन्मस्थल र मृत्युस्थल दुवै हो, सबै मृत्यु डाक्टरको कमजोरीले मात्रै हुँदैनन्।
उता घर, परिवार र आफन्तहरुको भ्रम छुट्टै हुन्छ। छोरा/छोरी डाक्टर छन्, काम गर्न कमाउन थाले, अब पैसा पठाउने बेला भयो । ५ वर्षदेखि बैकको किस्ता एक्लै तिर्दै आएका बाआमाले यो पालिको किस्ता तिर्न डाक्टर भएका छोरा/छोरीले पैसा पठाउँछन् भनेर आश राख्नु स्वभाविक हो तर छोरा/छोरीको हालत त अर्कै हुन्छ। बाआमाको फोन आउँछ- ‘बाबु/नानी खाना खाइस्, कस्तो छ तलाईं?’ त्यतिबेला आफ्नै मन बाँधेर झुट बोल्नुको विकल्प रहँदैन। सबै ठीक छ भन्दै हाँसेर बोल्छौं। डाक्टर छोरा/छोरी हाँस्ने, बोल्ने र खुसी हुने सायद उही परिवारको फोन आउँदा मात्रै त हो। बाहिर अरुले देख्दा अहो! फलानोको छोरा/छोरीले त पैसा ‘छापिरहेका’ छन् भन्ने लाग्छ तर मेडिकल अफिसरको ४० हजार रुपैयाँ तलब खान, बस्न र पकेट खर्चमै ठीक्क हुन्छ। कहिलेकाहीं त्यतिले नपुगेर साथीहरुसँग सापट माग्नुपर्ने बाध्यता पर्छ।
कुनै दिन भारत, सिंगापुर, बेलायत, बैंकक वा अमेरिका उपचार गराउन जाने हाम्रा माननीयहरुले नेपाली डाक्टर नै भेट्नेछन। त्यतिबेला सायद उनीहरुलाई पक्कै लाग्नेछ- यी दक्ष डाक्टरहरुलाई स्वदेशमै टिकाउन सकेको भए!
हरेक दिन यसरी नै जसोतसो चल्नुपर्छ। आफैं मानसिक बिरामीजस्तो भएर काम गर्नुपर्छ। बिरामीलाई बचाउन सकियो भने ठूलै युद्ध जितेजस्तो लाग्छ। सकिएन भने रातभरी निन्द्रा लाग्दैन। हरेक डाक्टरलाई आफ्नो बिरामीको चिन्ता हुन्छ नै, त्यो शब्दमा भने पनि नभने पनि। प्रयास गर्दागर्दै बचाउन नसक्दा डाक्टरकै लापरबाही भन्ने आरोप लाग्दाचाहिँ कस्तो पेशा रोजेछु, कस्तो दिनमा डाक्टर भएछु भन्ने महसुस हुन्छ। हरेक डाक्टरले जीवनको कुनै न कुनै कालखण्डमा यस्ताे कुरा पक्कै भोग्छ, सोच्छ।
तपाईं केको डाक्टर भनेर प्रश्न आउँदा सधैं म मान्छेको डाक्टर भनेर जवाफ दिइरहन सहज हुन्न। एउटै मेडिकल अफिसरको भरमा चलिरहेको अस्पतालमा बिरामी नै विशेषज्ञ (स्पेसलिस्ट) खोज्दै आउँदा झन् सास्ती थपिन्छ। अझ पछिल्लो समय त युट्युब र गुगल सर्च गरेर आउने बिरामीको भ्रम र अल्पज्ञानलाई मेटाउन कम्ता सकस पर्दैन । विज्ञान र प्रविधिको सहजतासँगै बिरामी र उनका आफन्तजस्तै डाक्टरले पनि आफूलाई बदलिरहनु पर्छ। जसका लागि अध्ययन, अनुसन्धान, खोज र अनुभवको खाँचो पर्छ।
पीजी अध्ययनका लागि न भनेजस्तो विषय पाइन्छ, न कलेज। विश्वविद्यालय, सिट, आफ्नो आर्थिक अवस्थालगायत कारणले आफूलाई मन लागेको विषय पढ्न सधैं जुर्दैन। त्यसमाथि फेरि २५/३० लाखको बोझ। त्यसका लागि न घरमा भन्न सकिन्छ न मेडिकल अफिसर हुँदा बचत नै गर्न सकिएको हुन्छ। बैंकबाट ऋण लिएर दिनमा १८ घन्टासम्मको खटाइ। सिनियरको गाली र पेलान। एउटै लुगा ३ दिनसम्म लगायो, काममा घोटियो, कहिले चाउचाउ र बिस्कुटको भर त कहिले फ्रुटी चुस्दै रगतमा सुगरको मात्रा सन्तुलन गर्नुपर्ने बाध्यता। फेरि राउन्डमा प्रोफेसरको उही गाली, टर्चर र ह्युमिलेसन, तैपनि सहनु त छँदै छ। भोक, अनिद्रा र प्यासमै ३ वर्षमा पीजी सकिन्छ र विशेषज्ञ भइन्छ। त्यो दिन फेरि अर्को युद्ध जितियो भनेर उत्सवको माहोल बन्छ। त्यसपछि बल्ल सुरु हुन्छ ‘असली’ करियर।
डाक्टरहरुलाई सुरक्षित र आत्मसम्मानसहित निर्धक्क भएर काम गर्ने वातावरण मिलोस्। पेशा र काम नै कुनै प्रकारको मानसिक तनाव र डिप्रेसनको स्रोत नबनोस्।
कता जाने र कहाँ काम गर्ने भन्ने प्रश्नले यतिबेला पनि खुब लखेट्छ। सरकारी अस्पताल जाऊँ, सेवासुविधा न्यून हुन्छ। महिनाभरिको तलबले आफ्ना सामान्य आवश्यकता पूरा गर्न पनि पुग्दैन। निजी अस्पताल जाऊँ दैनिकी नै चाकडीमय बन्छ। जुन दिनसम्म हाकिमलाई खुसी पार्न सकियो त्यो दिनसम्म जागिर रहन्छ। यस्तो अवस्थामा जहाँ काम गरे पनि हरेक पटक बिरामीको मृत्यु हुँदा डाक्टरलाई लाग्ने आरोप त छँदै छ, त्यसमाथि न शरीर सुरक्षित छ न मन। न घरपरिवारलाई सन्तोष न आफ्नो व्यक्तिगत जीवन नै हुन्छ।
यस्तै अन्योल, असुरक्षित, दण्डहीन वातावरण, फितलो व्यवस्थापन र कमजोर नितिनियमकै कारण काम गर्ने उचित वातावरण नभएरै धेरै दक्ष डाक्टरहरु विदेशिन बाध्य छन्। यो राज्यको लागि ठूलो घाटा हो। कुनै दिन भारत, सिंगापुर, बेलायत, बैंकक वा अमेरिका उपचार गराउन जाने हाम्रा माननीयहरुले नेपाली डाक्टर नै भेट्नेछन। त्यतिबेला सायद उनीहरुलाई पक्कै लाग्नेछ- यी दक्ष डाक्टरहरुलाई स्वदेशमै टिकाउन सकेको भए !
अन्तमा,
डाक्टरहरुलाई सुरक्षित र आत्मसम्मानसहित निर्धक्क भएर काम गर्ने वातावरण मिलोस्। पेशा र काम नै कुनै प्रकारको मानसिक तनाव र डिप्रेसनको स्रोत नबनोस्।
(डा. पन्त हेटौंडा अस्पतालमा कार्यरत छिन्।)
नेपालमा विभिन्न कालखण्डहरूमा भएका प्रजातान्त्रिक तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलन र नेपाली महिला आन्दोलनको महत्त्वपूर्ण उपलब्धि स्वरूप नेपालको संविधानमा महिलाका हक अधिकार सुरक्षित भएका छन् । नेपालको संविधान २०७२ को कार्यान्वयनसँगै राज्यका विभिन्न निकायमा महिलाको उपस्थिति बढेको छ । सङ्घीय संसद् र प्रदेशमा महिलाको ३३ प्रतिशत र स्थानीय तहमा करिब ४१ प्रतिशत महिला सहभागिता र नेपालको निजामती सेवामा समेत महिलाको उपस्थिति करिब २५ प्रतिशत पुगेको छ । त्यसैगरी समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको अवलम्बन गरेपश्चात् राज्यका अन्य निकायहरूमा पनि महिला प्रतिनिधित्वको सुनिश्चितता भएको छ । यसका साथै महिलाहरूको हक तथा अधिकारका लागि विशिष्टीकृत कानुनहरू निर्माण भई कार्यान्वयनमा आएका छन् ।
नेपालको संविधान र यसको कार्यान्वयनबाट स्थापित संरचना तथा संयन्त्रहरूमा महिलाहरूको सहभागिता अनिवार्य भएको छ । विगतको तुलनामा नेपालको सार्वजनिक, निजी क्षेत्र तथा राज्य संरचनाका सबै अङ्गहरूमा समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तको आधारमा सहभागिताको सुनिश्चितता, सशक्तीकरण र विकासका लागि कानुनद्वारा विशेष व्यवस्था र महिलाको हक अधिकार तथा मानव अधिकारलाई संस्थागत गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान पुगेको छ । लैङ्गिक उत्तरदायी बजेट विनियोजन भई आ.व. २०७७/७८ मा कूल बजेटको १४।७४ प्रतिशत विनियोजन भएको छ र यसलाई स्थानीयकरण गरी लैङ्गिक समानता तथा महिला सशक्तीकरणको क्षेत्रमा सरकारको स्रोत तथा साधनको परिचालन समेत भएको छ । तथापि हालको उपलब्धिलाई पर्याप्त मान्न सकिँदैन ।
वर्तमानमा महिलाका क्षेत्रमा हासिल भएका उपलब्धिहरूलाई समाजमा सबैभन्दा पछि परेका महिलाहरूको पहुँचमा पुर्याउन सकिएको छैन। महिला सशक्तीकरणको अवस्थालाई सुधार गर्न सकिएको छैन । राज्यको सेवा, सुविधा र अवसरसमेत अधिकांश पहुँचवाला वर्गका महिलामै सीमित रहेका छन् । महिलाहरू बिचमा पनि विभिन्न प्रकारको विभेद र विभाजित मानसिकता यथावत् नै छ । यसको अन्त्यका लागि ठोस नीति तथा कार्यक्रमको अभाव छ ।
२१ औँ शताब्दीलाई विज्ञान प्रविधिका साथै महिलाको युग पनि भन्ने गरिन्छ । मुलुकको हरेक परिवर्तन र विकासका सहयात्रीका रूपमा योगदान गरेका महिलाहरू क्रमशः आत्मनिर्भर तथा सक्षम भइरहेका छन् । महिलाहरूले विगतको अवस्थादेखि हालसम्म आई पुग्दासम्म भएका सकारात्मक परिवर्तनहरूलाई आत्मसात् गर्दै आरक्षित मनोविज्ञान भन्दा सशक्त र सक्षमताका साथ उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने अवस्था समेत रहेको छ ।
विभाजित महिलाका मुद्दा र यसको असर:
नेपालमा महिलाहरूको वर्गीय मुद्दाले सन्तोषजनक रूपमा सफलता प्राप्त गर्न नसकिरहेको आम महिला वर्गले अनुभूति गरिरहेको छ । महिलाका क्षेत्रमा रहेका कतिपय मुद्दामा राजनीतिक नेतृत्वमा रहेका महिलाहरूले सशक्त रूपमा आवाज उठाउन सकिरहेको पाँईदैन। दलहरूकै संरचनामा महिलाको सवालमा बन्दै गरेका नीति, कार्यक्रम तथा कानुनहरूको सन्दर्भमा पुरुष नेतृत्वलाई चुनौती दिन नसकेको अवस्था देखिन्छ । हाम्रो पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचना र सो को परावर्तनको प्रतिबिम्ब प्रत्येक राजनीतिक दलभित्र कायमै छ फलस्वरूप निर्णायक तहमा आफ्नो सशक्त भूमिका प्रस्तुत हुन सकेको देखिँदैन ।
राजनीतिक दल र राज्यका विभिन्न निकायमा प्रतिनिधित्व गरिरहेका महिलाहरू केवल आफूले पाएको पदलाई सुरक्षित राखिराख्न पनि पितृसत्तात्मक सोच विरुद्ध जान नचाहेको अनुमान गर्न सकिन्छ । महिलाका मुद्दालाई मानवीय दृष्टिले हेर्नुको सट्टा दलका आँखाले मात्र हेर्ने प्रवृत्तिले समेत आम महिलाका सवाल ओझेलमा पर्दै गएका छन् । यसरी हेर्दा महिला नेतृ र महिला अधिकारकर्मीहरूले महिला विविधताको मुद्दामा अपनत्व ग्रहण गरेको पाइँदैन । एकातिर महिलाभित्रै पनि देशी र विदेशी, पहिलो र दोस्रो दर्जाको भनी छुटाउने मनोविज्ञान यथावत् नै छ भने अर्कोतर्फ महिलाको विविधताको विषयमा काम गर्ने संघ/संस्थाहरुले पनि महिलाभित्रका फरक मुद्दालाई समावेश गर्न सकेका छैनन् । अबको महिला आन्दोलनलाई अझ सशक्त र फराकिलो मुद्दाहरूमा केन्द्रित गर्न जरुरी छ ।
नेपालको सन्दर्भमा क्षेत्र, जाति, वर्ग र समुदाय विशेष महिलाहरूका फरक मुद्दाहरूमा विशेष बहस र छलफलहरू हुन आवश्यक देखिन्छ । नेपाली महिला आन्दोलनको सवालमा मुख्यतः पहिचान, प्रतिनिधित्व र पहुँच तीन वटा सवालहरू आन्दोलनका साझा मुद्दाका रूपमा रहेका छन् । महिलाका मुद्दालाई महिला केन्द्रित मात्र बनाएर आन्दोलनको उपलब्धि संस्थागत हुन सक्दैन तसर्थ यसलाई अधिकतम कसरी महिला-पुरुष दुवैको साझा मुद्दा बनाउने भन्ने तर्फ हाम्रा प्रयासहरू लक्षित हुनुपर्दछ । महिला अधिकार र लैङ्गिक सशक्तीकरणका मुद्दामा पार्टीभन्दा माथि उठेर काम गर्ने ठोस प्रतिबद्धता र इच्छाशक्तिको खाँचो रहेको छ । पुरुषको तुलनामा महिलाको कमजोर अवस्था जैविक कारणले भन्दा पनि मूलत: विभेदपूर्ण सामाजिकताका कारण सृजना भएको हो । महिलाका प्रतिकूल सामाजिक अवस्थालाई सुधार गरेर समानताको अवस्थामा पुर्याउनू आजको सामाजिक तथा महिला आन्दोलनको महत्त्वपूर्ण कार्यभार पनि हो । परिवर्तनको लामो श्रृङखलाले महिलाको क्षेत्रमा उपलब्धिहरू हासिल गरिरहेको भए पनि पछिल्लो समय महिला हिंसाका घट्नाहरु दिनप्रतिदिन बढ्दो क्रममा छन् ।
सरकारको तथ्याङ्क अनुसार हरेक दिन सात जना महिलामाथि जबरजस्तीकरणी हुने गरेको छ र त्यसमध्ये पाँच जना बालिका र किशोरी छन् । तीन वर्षकी बच्चादेखि सत्तरी वर्षको वृद्ध हजुरआमाले समेत बलात्कारको उस्तै अपराध भोग्नुपरेको छ । यसरी राज्य संयन्त्रसम्म आई नपुगेका यस्ता घट्नाहरु अझै कति छन् अनुमान गर्न सकिन्छ । तथापि सूचनाको पहुँचमा भएको उल्लेखनीय प्रगतिले यस्ता घट्नाहरु बाहिर आउने दरमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । महिला हिंसाका स्वरूपहरू बद्लिने क्रममा छन् । समाज, परिवार र आफन्तबाटै महिला हिंसाका घट्नाहरु हुने गरेका समाचारहरु आइरहेका छन् ।
समाजको महत्त्वपूर्ण हिस्साका रूपमा रहेका महिलाहरू स्वयं मात्र सशक्त भएर यी घट्नाहरुको अन्त्य सम्भव छ त भन्ने प्रश्न केवल निरपेक्ष हुन्छ । हिंसा र विभेदपूर्ण वातावरण सृजना गर्नमा उतिकै भूमिका खेल्ने पुरुष पात्रको सहभागिता विना महिला हिंसामा कमी आउन सक्दैन । महिला हिंसाको विषय सदैव महिला अधिकारको मुद्दा मात्र हुन भनेर मात्र बुझ्ने गरिन्छ जबसम्म यसलाई विकासको सवालको रूपमा साझा बुझाइ हुन सक्दैन तबसम्म यसले विकासलाई प्रभावित गर्दछ । महिला हिंसाको मुद्दामा निश्चित दल, लिङ्ग, भाषा, धर्म, क्षेत्र, वर्ग र समुदायको विभाजित दृष्टिकोणबाट हेरिने कार्यले समाजमा आपराधिक गतिविधिले प्रशय पाँउछन यसको असर तत्काल नदेखिए पनि दीर्घकालीन रूपमा पर्ने देखिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा महिला हिंसाका विभिन्न घट्नाहरुको विरुद्ध आवाज उठाउने विषयमा समेत मतऐक्यता हुन नसकेको विडम्बनापूर्ण अवस्थाबाट गुज्रनुपरेको तितो यथार्थ छ । अझै पनि हिंसाका कतिपय विषयहरू मुठ्ठीभर व्यक्ति तथा समूहको आग्रह पूर्वाग्रह र दबाबको कारण ओझेलमा पारिने गरिएको छ यसले महिलाका हक अधिकारको आन्दोलनलाई चुनौती खडा गरेको छ । नेपालमा विभिन्न समयमा महिला हिंसाका घट्नाहरुले अपराधको राजनीतिकरण र राजनीतिको अपराधीकरण को अवस्थासमेत सृजना गरेको पाइन्छ तसर्थ यी विषयवस्तुको संवेदनशीलतालाई मध्यनजर गरी हिंसा विरुद साझा प्रतिबद्धता अपरिहार्य छ ।
निष्कर्ष सुझाव
मुलुकमा व्यवस्था एवम् प्रणाली परिवर्तन भए पनि प्रवृत्तिमा परिवर्तन हुन नसकेको कारणले सामाजिक न्याय स्थापित हुनसकिरहेको छैन । लोकतन्त्रका धेरै संरचनाहरू निर्माण भए पनि ती संरचनाहरूको सक्षमता र सशक्तीकरण भई महिलाको एकीकृत शक्ति निर्माण हुन बाँकी नै छ । महिला विकासका लागि महिलाका साझा मुद्दा र समस्यामा सङ्गठित र एकीकृत आवाज आवश्यक छ जसले चुनौतीको सामना गर्ने शक्ति प्रदान गर्दछ । लैङ्गिक समानता र हिंसाका विषय स्थानीय सरकारको प्राथमिकतामा पर्न सकेको खण्डमा अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुने कुरामा दुई मत छैन । संविधान प्रदत्त महिला हक अधिकारका विषयमा समाजको तल्लो तहसम्मका महिलाहरूलाई सुसूचित गराइ सजग र तत्पर बनाउन उतिकै आवश्यक छ । विकास र समृद्धिको लक्ष्यलाई गन्तव्यमा पुर्याउनको लागि लैङ्गिक विभेदरहित सहभागितामा आधारित साझा एजेन्डाहरूमा केन्द्रित हुनुपर्ने देखिन्छ ।
महिलाहरूको हालको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक क्षेत्रको उपस्थितिलाई अझ सशक्त र अर्थपूर्ण बनाई निर्णायक भूमिका प्रस्तुत गर्न सकेमा ऐतिहासिक उपलब्धिहरूलाई संस्थागत बनाई राख्न सकिन्छ । समाजमा आपराधिक घटना हुन नदिनका लागि एकीकृत संयन्त्र(राज्यका सबै निकाय, नागरिक समाज, समुदाय, सञ्चारमाध्यम) को निर्माण तथा परिचालन गरी कानुन कार्यान्वयनमा सहजीकरण गर्ने लगायतका परिणाममुखी अभियानहरू सञ्चालन गरिनु पर्दछ । कानुनी व्यवस्था कार्यान्वयनको सार्वजनिक अनुगमनको लागि जनप्रतिनिधि, नागरिक समाज र सञ्चार माध्यमबिच समन्वय र हातेमालो जरुरी छ ।
राज्य संयन्त्रका हरेक निकायले सबै लैङ्गिक मुद्दामा प्राथमिकताका प्रदान गरी अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गरिनुपर्दछ । समुदायमा बढ्दो अपराधले आजित नागरिकहरूले सडकमा मृत्युदण्डको माग गर्न थालेका छन् जुन विषयलाई हाम्रो संविधान र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिविद्धताले वर्जित गरेको छ अतस् यी र यस्ता जनआक्रोशलाई सम्बोधन गर्न समयमै ध्यान पुर्याउनु पर्दछ । समृद्धि र विकासको प्रमुख आधार सामाजिक न्याय र समानतामा आधारित समाज हो । हरेक नागरिकले यौनिकता, लिङ्ग, जात, क्षेत्र, वर्ग र अन्य कुनै पनि आधारमा आफूलाई विभेदित, अपमानित र उत्पीडित अनुभूत गर्न नपरोस् साथै समतामूलक समाज निर्माणका लागि महिला तथा पुरुषको समान हिस्सेदारी र जबाफदेहिता पूर्वशर्तका रूपमा रहेका छन् ।
अन्तमा ‘महिलाको सुरक्षा सम्मान र रोजगार: समृद्ध नेपालको आधार’ भन्ने राष्ट्रिय नारा र ‘वैमेन इन लिडरसिपः अचिभिङ एन इक्वैल फ्यूचर इन अ कोभिड–१९ वर्ल्ड’भन्ने अन्तर्राष्ट्रिय नाराका साथ मनाउन लागिएको १११ औँ महिला दिवस-२०७७ को अवसरमा सम्पूर्ण देश विदेशमा रहनुहुने आमा, दिदीवहिनीहरुलाई महिला हक र अधिकारका क्षेत्रमा अझै क्रियाशील भएर अगाडि बढ्ने हौसला र प्रेरणा मिलोस् र समाजमा व्याप्त लैङ्गिक विभेद र हिंसाको विरुद्ध एकताबद्ध भएर लड्ने सामर्थ्य प्रदान होस् सम्पूर्णमा ८ मार्चको शुभकामना । प्रशासन डटकमबाट
मकवानपुरगढीकाे प्रमुख प्राथमिकतामा पर्यटन क्षेत्र
Tags: No Comments
- रामकुमार पुडासैनी (प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत, मकवानपुरगढी गाउँपालिका,मकवानपुर )
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको नामाकरणतत्कालिन सेन वंशीय राजाहरुको राजधानी मकवानपुरगढीको ऐतिहासिक महत्वलाई आत्मसाथ गरी गरिएको छ । मकवानपुरगढी, पछि हरिहरपुरगढीमा भएको पराजय पश्चात तत्कालिन सेन वंशीय अन्तिम राजा दिग्वन्धन सेनले बंगालका नवाव मिरकासीमसँग सैन्य सहयोग मागे पश्चात गुरगिन खाँ को नेतृत्वमा आएको करिब २५०० जना फौजले तत्कालिन हर्नामाडीमा रहेको पोष्ट हुदै मकवानपुरगढीमा आक्रमण गरेपछि पृथ्वी नारायण शाहले दहचोकबाट पठाउनु भएको नाहर सिं बस्नेत र बंशीराज पाण्डे नेतृत्वको गोर्खाली सेनाले लगातार आक्रमण गरी वि.सं १८१९ माघ १० गते उक्त सेनालाई परास्त
गरेपश्चात नेपाली भूमिमा भएको बिदेशी हस्तक्षेपबाट राष्ट्रिय अखण्डता र स्वाधिनताको रक्षा गर्न सफल भएको इतिहास संग मककवानपुरगढीको साख जोडिएको छ ।
बागमती प्रदेशकोको राजधानी हेटौडाबाट सबैभन्दा नजजिकको गाउँपालिकाको रुपमा मकवानपुरगढी गाउँपालिका अवस्थित छ । नेपालमा संघीय प्रणालीको अभ्यास भएसंगै साविकका ४ वटा गाविसहरु ९मकवानपुरगढी, आमभञ्ज्याङ्ग, सुकौरा र बुढीचौर० लाई एक गरी मकवानपुरगढी गाउँपालिको निर्माण भएको हो । अधिकांस जमिन डाँडाकाँढाले ढाकिएको यस पालिकाको मध्यभागमा सामरी खोला बगेको छ । तमाङ जातिको मुख्य बाहुल्यता रहेको यस क्षेत्रका अधिकांस घरपरिवार कृषि तथा पशुपालनमा मुख्यतः आश्रित छन् । शहरबाट नजिकैको क्षेत्र भएर पनि विभिन्न सुविधाहरुको आभव तथा विकासका पूर्वाधारहरुको आवश्यकता खड्कदै आएको यो क्षेत्रमा स्थानीय तहको निर्वाचन भएपश्चात भने“मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको समृद्धिको आधार ९शिक्षा, कृषि, पर्यटन र पूर्वाधार” भन्ने मूल नाराका साथ चरणबद्ध एवं योजनाबद्धरुपमा नै विकास निर्माणका कार्यहरु हुदै आईरहेका छन् ।
गाउँपालिकाले आफ्नो ५ वर्षिय आवधिक योजना निर्माणको अवस्थाबाट नै गाउपालिकाको विकासको आधारको रुपमा पर्यटनलाईआत्मसाथ गरेको छ । यस गाउँपालिकामा वाह्य पर्यटन भन्दा पनि ऐतिहासिक महत्व वोकेका क्षेत्रहरुमास्वदेशी पर्यटकहरुलाई आकर्षित गरी स्थानीय उत्पादनहरुको उपभोगमा प्राथमिकता दिदै जनताको आर्थिक जीवनस्तर उठाउने लक्ष्य रहेको छ । साविकको मकवानपुरगढी गाविस क्षेत्रले कृषि एवं ऐतिहासिक पहिचानलाई आत्मसाथ गरेको, साविकको आमभन्ज्याङ गाविस कृषि तथा दुग्ध उत्पादनमा अगाडी रहेको छ भनेसाविकका सुकौरा तथा वुढीचौर गाविसका क्षेत्रहरु चुन उद्योगको खानी क्षेत्रको रुपमा रहेका छन् ।
स्थानीय जनताहरुको आर्थिक, सामाजिक, मानविय तथा भौतिक विकासको लागि प्रमुख मेरुदण्डको रुपमा कृषि तथा पर्यटनलाई प्रथमिकता दिई कार्यक्रमहरु अगाडि बढाईरहेको छ । त्यसको लागि गाउँपालिकाले आफ्नो नीति तथा कार्यक्रम एवं वजेटमा पर्यटकीय क्षेत्रको विकासलाई महत्वपुर्ण स्थान दिदै आइरहेको छ ।
- हालसम्म गाउँपालिकाले पर्यटकीय क्षेत्रहरुको सम्भाव्यता अध्ययन गरी विस्तृत परियोजना निर्माण गरेका क्षेत्रहरु :
- ऐतिहासिक मकवानपुरगढी दरवार (संघीय) (सरकार, पुरातात्व विभाग तथा यस मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको सहकार्यमा ।)
- एकिकरण विजय पार्क मकवानपुरगढी २ (यस गाउँपालिकावाट शाह वंशीय राजा तथा वंगाली राजा विच युद्ध भएको क्षेत्रहरु समेटेर तयार गरिएको ।)
- ढुङगेगढी क्षेत्र, मकवानपुरगढी २ (मकवानपुरगढी दरवारको क्षेत्रको रुपमा रहेको तथा भारत को विहार राज्य तथा नेपालको तराईका क्षेत्रहरुको अवलोकन गर्न सकिने ।)
- रानिवास एग्रो टुरिजम पार्क, मकवानपुर गढी १ (संघिय सरकारको गौरवको योजनाको रुपमा रहेको) तराई–मधेश–राजधानी द्रुत मार्ग संचालनमा आएपछिको अवस्थालाई मध्यनजर तयार गरिएको ।
- पशु मैत्री पार्क निर्माण, मकवानपुरगढी ३ (कृषि क्षेत्रमा रहेका जनाताहरुलाई आर्कषण गर्दै कृषि पर्यटकीय क्षेत्र विकासको लागि मकवानपुरगढी–३, सामरीखोलाको क्षेत्र समेटी तयार गरिएको ।)
- मनकामना मन्दिर निर्माण तथा पार्क स्थापना, मकवानपुरगढी ४ (धार्मिक पर्यटकलाई आकर्षण गर्नको लागि तयार गरिएको ।)
- शहिद रुद्र स्मृती पार्क, मकवानपुरगढी ४ ( देशको परिवर्तनकालागि सहादत प्राप्त शहिदहरुको सम्मानमा ।)
- ऐतिहासिक बुढीचौर खुँडेधार पदमार्ग, मकवानपुरगढी ७ र ८ (आन्तरीक पर्यटकहरुलाई ऐतिहासिक महत्वबारे जानकारी गराउन शाह वंशीय राजाहरु हिड्ने क्षेत्र समेटिएको ।)
- ऋषेश्वर गुफा, मकवानपुरगढी ८ गुफाको पहिचान, विस्तार तथा पर्यटकीय गन्तब्यको रुपमा विस्तार गर्न ।
- मकवानपुरगढी दरवार रिर्सोट तथा जिपलाइन, मकवानपुरगढी २ ( निजि क्षेत्रको लगानीमा मकवानपुरगढी दरवार रिर्सोट तथा जिपलाईन संचालनको लागि)
- मनकामना–हेटौडा केवुल कार तथा जिपलाइन संचालन, मकवानपुरगढी ४ (निजिक्षेत्रको लगानीमा धार्मिक एवं पर्यटन प्रवर्धन गर्नका लागि)
पर्यटन पूर्वाधारहरुको प्रवद्र्धनमा मकवानपुरगढी गाउँपालिका र अन्य निकायहरुसंगको सहकार्यमा भएका कार्यहरु/लगानी :
- संघीय सरकार संगको संयुक्त लगानीमा मकवानपुरगढी दरवारमा फुट टर्न, बगैचा, पिकनिक स्टल तथा सेतो हात्तीको मूर्ति निर्माण ।
- बागमती प्रदेश सरकारको लगानीमा ऐतिहासिक मकवानपुरगढी दरवारको कम्पाउण्ड वाल निर्माण,सुचना गोल घर निर्माण तथा गेट निर्माण ।
- बागमती सरकार तथा गाउँपालिकाको संयुक्त लगानीमा ढुङगेगढीमा मन्दीर निर्माण तथा पिकनिक स्टल निर्माण ।
- बागमती प्रदेश सरकार,गाउँपालिका तथा प्रदेश पुर्वाधार कार्यक्रम अन्तर्गत मकवानपुरगढी वडा ४ मा रहेको शहिद रुद्र वाटीकामा वाटीकाको क्षेत्र पहिचान गरी घेरावारा,पिकनिक स्टल,अफिस कोठा तथा सभाहल निर्माण ।
- बागमती प्रदेश सरकार र गाउँपालिकाको समपुरक कोषबाट मकवानपुरगढी ४ मा रहेको मनकामना मन्दिर क्षेत्रको पुर्वाधार निर्माण ।
- बागमती प्रदेश सरकार तथा गाउँपालिकाको समपुरक कोषवाट ऋषेश्वर गुफामा पर्यटकीय पुर्वाधार निर्माण ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको लगानीमा रानीवास एग्रो टुरिजम पार्कमा पिकनिक स्टल तथा अन्य पुर्वाधार निर्माण ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको लगानीमा ऐतिहासिक विजय पार्कमा विजय पार्कको क्षेत्र पहिचान तथा त्यसको घेरा वारा शुरु ।
- निजि क्षेत्रको लगानीमा ऐतिहासिक मकवानपुरगढी दरवारलाई समेटिएर जिपलाईन संचालन ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको लगानीमा ऐतिहासिक खुँडेधार क्षेत्रमा पदमार्ग निर्माण ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको लगानीमा शहिद वासुदेव पार्क निर्माणको शुरु ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाद्वारा यस आर्थिक वर्षमा संचालन गरिने कार्यक्रमहरु :
- पुरातत्व विभागवाट तयार गरेको गुरु योजना अनुसार मकवानपुरगढी दरवारको पुरात्व विभागवाट नै जिर्णेदार कार्यक्रम ।¼ मकवानपुरगढी दरवारको वाहिरी क्षेत्रमा पृथ्वी
- नारायण शाहको सालिक निर्माण,सेन वंशीय राजाहरुको सालिक,भ्यु टावर, पानीको फोहरा,वगैचा तथा शव्य दृश्य हल ।
- ऐतिहासिक विजय पार्कमा गुरुयोजना अनुसारको आफ्नो क्षेत्र छुट्टाउने कार्य ।
- रानीवास टुरिजम पार्कमा पिकनिक स्टल तथा मन्दिर निर्माण ।
- रुद्रवाटिकामा पर्टकीय पार्क निर्माण ।
- ऐतिहासिक खुँडेधारमा पदमार्ग थपगर्ने ।
- पशुमैत्री पार्कमा गुरुयोजनाले पहिचान गरेको क्षेत्रहरुको घेरावारा निर्माण गर्ने ।
- मनकामना मन्दिर क्षेत्रलाई समेटेर वागमती प्रदेशको राजधानी देख्न सकिने गरी भ्यूटावर निर्माण गर्ने ।
- मकवानपुरगढी दरवार क्षेत्रमा आवश्यक क्षेत्र हेरी पार्किङ स्थल निर्माण गर्ने ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा नं ५ मा रहेको खयर घारीमामा जलेश्वरधाम धार्मिक पर्यटन क्षेत्र निर्माण गर्ने ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा नं। ६ मा हर्लिग्राफ पर्यटकीय क्षेत्र निर्माण गर्ने ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको लगानीमा शहिद वासुदेव पार्कको निर्माण गर्ने ।
- ऋषेश्वर गुफामा अन्य पुर्वाधार निर्माण गर्ने ।
- मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा नं। ७ मा संस्थागत गुम्वा निर्माण गर्ने ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको आगामी पर्यटकीय विकासका लागि संचालन गरिने कार्यक्रमहरु :
ऋषेश्वर गुफाथानमा झोलुङ्गे पुल निर्माण ।
ऐतिहासिक विजय पार्कमा गुरु योजना अनुसारको विकास गर्ने ।
गाउँपालिकाले तयार गरेको गुरुयोजना अनुसार ढुङ्गेगढी क्षेत्रको विकास गर्ने ।
मकवानपुरगढी दरवारलाई ऐतिहासिक पहिचान सहित पुरातत्व विभागले तयार गरेको गुरुयोजना अनुसार कार्य गर्ने ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाले तयार गरेको गुरु योजना अनुसार पशु मैत्री पार्क निर्माण गर्ने ।
मकवानपुरगढी वडा नं ८ मा बन्जी जम्पको संभाव्यता अध्ययन गरी संचालनमा ल्याउन निजि क्षेत्रलाइ प्रोत्साहन गर्ने ।
निजि क्षेत्रवाट मनकामना मन्दीरलाई समेटेर निर्माण गर्नलागिएको केवलकार तथा जिपलाईन निर्माण कम्पनीलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
रानीबास टुरिजम पार्कलाइ गुरुयोजना अन्तर्गत काम पुरा गरिने ।
मकवानपुरगढी दरवार क्षेत्रलाई समेटेर प्याराग्लाईडिङ संचालनको लागि निजि क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
गाउँपालिकाको समग्र पर्यटकीय क्षेत्रको विकास एवं विस्तारमा निजि क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्नको लागि आवश्यक नीति तय गर्ने ।
मनकामना क्षेत्रमा निर्माण गर्न लागिएको भ्यु टावरलाईपूर्णता दिने ।
मकानपुरगढी गाउँपालिका वडा नं २ वरवोटमा रहेको गुम्वालाईबौद्ध धार्मिक क्षेत्रको रुपमा विकास गर्न कार्यक्रम अगाडि बढाउने ।
वडा नं ७ मा संस्थागत वौद्ध गुम्वा निर्माण गर्ने ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको पर्यटकीय क्षेत्रको विकासका चुनौतीहरु
गाउँपालिकाको सिमित साधन (श्रोतमा धेरै पर्यटकीय संभावनाका क्षेत्रहरुलाई एकैपटक सम्बोधन गर्नु । )
समुदायस्तरलाईपर्यटकीय क्षेत्रको विकासवाट आर्थिक समृद्धि सम्भव हुन्छ भन्ने कुरामाविश्वस्त पार्नु ।
गाउँपालिकामा भएका पर्यटकीय क्षेत्रहरुको प्राथमिकताक्रम तोक्नु ।
स्थानीय तहको आवश्यकताको आधारमा संघीय सरकार तथा प्रदेश सरकारवाट बजेट निकासा गर्नु ।
साना लगानी ठुला खुसीको आधार
Tags: No Comments
सन्दर्भ १,
कोरोनाको त्रासमा लामो समय घरैमा बसेका बालबालिकाहरु अब विद्यालय जान थालेका छन् । तर, कोरोनाको त्रास मनबाट हटेको छैन । मनबाट मात्रै हैन, कोरोनाको संक्रमण कम भएको पनि छैन । दिनहुँ संक्रमित हुने क्रम जारी छ । सिङ्गाे शैक्षिक सत्र नै घरमा बसेर सकिने अवस्था आएपछि सिकाइ प्रक्रिया नियमित गर्न थालिएको छ ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ स्थित बुद्धधर्म निम्न माध्यमिक विद्यालयमा पठनपाठन सुरु भएपछि ग्रामिण भेगका बालिबालिका विद्यालय आउन थालेका छन् । तर विद्यालय आउने दैनिकी समय अनुसार फेरिएको छ । अचेल सदाझैं विद्यार्थीहरु सरासर कक्ष कोठामा जाँदैनन्, आपसमा भेटिएपछि झ्याम्मिन र खेल्न पनि पाउँदैनन् । कलिलो मानलपटलमा भौतिक दुरीलाई ध्यान दिनुपर्ने बाध्याता छ, उनीहरुलाई आदत पनि पर्दै छ । व्यक्तिगत सरसफाइमा उनीहरु विस्तारै अभ्यस्त हुँदै छन् । विद्यालय परिसरमा पसेपछि सबैभन्दा पहिलो उनीहरु हात धुने स्थानमा पुग्छन् । हातले धारा खोलिरहनु पनि पर्दैन । यस्सो गोडाले थिच्यो धारा खोलिन्छ । धाराहरु बालमैत्री छन् । धारासँगै साबुन र ह्याण्ड वासि· लिक्वुड राखिएको छ । पालैपालो हात धुन्छन् र कक्षा प्रवेश गर्छन् उनीहरु, कक्षामा भौतिक दुरी कामय गरेर बस्छन् ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ को शारदा माध्यमिक विद्यालय, वडा न. २ हेमकर्ण आधारभुत विद्यालय, वडा नम्बर ४ को मनकामना आधारभुत विद्यालयका बालबालिकाहरुको पनि यसैगरी सुरु हुन्छ विद्यालय समय । जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका स्थित युवा वर्ष गंगा निमावि, राष्ट्रिय रोटरी मावि र ब्रह्मकालि निमाविमा हाल धुने स्थानको व्यवस्था यसैगरी गरिएको छ ।
‘सामान्य सरसफाइको कुरा त पहिले पनि सिकाउने गरेका थियौ, कोरोनापछि हात धुनेलगायतको स्वास्थ्य सरसफाइको कुरो पहिलो प्राथमिकतामा पारेर सिकाउने गरेका छौं’ बुद्धधर्म माविका प्रध्यानाध्यापक यादवप्रसाद अधिकारीले भने । शिक्षा सिक्ने थलोबाट नै सरसफाइको कुरालाई सबैभन्दा पहिलो प्राथमिकतामा राखेपछि विद्यार्थीमात्रै हैन घरघरका अभिभावकहरुलाई पनि सन्देश पु-याउन सहज भएको छ ।
विद्यालय स्वास्थ्य सुरक्षाबारे उच्च सतकर्ता अपनाएका विद्यार्थीहरुले घरमा पनि आफ्ना साना साना भाई बहिनीहरुलाई यो सिप सिकाउने गरेको पाइएको छ । कोरोनापछि समस्याको समाधान खोज्दै निश्चित मापदण्ड अपनाएर खोलिएका स्कुलहरुमा स्वास्थ्य सुरक्षार्थ सहयोगी बनेको छ सिमित सामाजिक संस्था । विद्यालयमा स्वास्थ्य सुरक्षाको अभियानमा सघाउँदै मकवानपुरगढी र मनहरी गाउँपालिकामा राली इन्टरनेशलको आर्थिक सहयोगमा सामाजिक संस्था राडो नेपालले विद्यालयमा हात धुने स्थान राखिदिएपछि गाढी गाउँपालिकामा मात्रै १ हजार १ सय ६३ विद्यार्थी तथा ६२ जना शिक्षकहरु प्रत्यक्ष लाभान्वित भएका छन् । दुबै स्थानीय तहमा १ लाख १० हजारको दरले हात धुने स्थानको व्यवस्था गरिएको संस्थाका कार्यक्रम संयोजक विष्णु धितालले बताए ।
सन्दर्भः २,
मकवानपुर जिल्ला मकवानपुरगढी गाउँपालिका –१ कि सृजना थिङ कोरोनाको कारण तनावमा थिइन् । कारण थियो आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था । गर्भवति अवस्थाकी उनी नियमित स्वास्थ्य जाँचको लागि अस्पताल जान चाहन्थिन् तर डर थियो कोभिड संक्रमण हुने । सामान्य स्वास्थ्य जाँच बारे जानकारी पाएकी उनलाई गर्भावस्थामा खानु पर्ने पौष्टिक आहारको बारेमा जानकारी नभएको
बाउँछिन् । गर्भमा बच्चा रहेको २८ हप्तापछि कोरोनाको संक्रमणको जोखिम बढी हुनेभन्ने थाहा पाएकी उनलाई यसकुराले तनाव दिन्थ्यो ।
तर तनाव लिएरमात्रै हुन्न, आफ्नोतर्फबाट सुरक्षाको उपाय अपनाउनु पनि जरुरी छ । सुरक्षित हुनको लागि नियमित सरसरफाइसँगै खानपानमा ध्यान दिएको उनले बताइन् । रोजगार खोसिएपनि आफ्नो सिपको सदुपयोग गर्दै र भएको जग्गामा मेहनत गरेर स्वरोगार बन्दै स्वस्थ भएर बाँच्ने कोशिसमा लागेको उनले बताइन् । आफ्नो बगैचामा उत्पादन भएको तरकारी तथा फलफुलले आफ्नो स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ भने, सिमित पैसाको लागि जागिर मात्रै किन भन्ने धारणाको विकास भएको उनले बताइन् ।
गर्भावस्थाकी सपना भम्जन (मकवानपुरगढी–१) ले पनि आफ्नो स्वास्थ्यवस्थालाई ख्याल गरेर अपनाउनु पर्ने सुरक्षित व्यवहारबारे जानकारी हासिल गरेकी छन् । तत्काललाई केही पौष्टिक आहार संस्थालहरुले दिए पनि हामीले यस्ता पोषण सधैं खानु पर्छ र यसको लागि आफैं उत्पादनमा लाग्नु पर्छ भनेर काम सुरु गरेको उनले बताइन् ।
कोभिड –१९ बाट प्रभावित भएर आय आर्जनमा परेको नकारात्मक असरले गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरुमा पोषिलो खाना खाने सन्देश सहित गाउँपालिकाको विकट वडाहरु १ र ८ मा रहेका सबै
सुत्केरी तथा गर्भवतिहरुलाई पोषण किट वितरण गरिएको राडो नेपालका कार्यवाह अध्यक्ष रामजी सापकोटाले बताए । यि दुई वडाका १ सय ३० घर परिवारलाई पोषण किट वितरण गरिएको फिल्ड अफिसर रोशन खनालले बताए ।
‘पहिलो धेरै कुराहरु थाहा थिएन, आफ्नो स्वास्थ्य संझेर, कोरोनाको कारणले पनि तनाव त हुन्थ्यो नै स्वास्थ्य सन्देश पाएपछि आफूलाई सहज बनाएँ’ उनले भनिन् । राडोले वितरण गरेको स्वास्थ्य सन्देशबाट आफूले बच्चालाई नियममित स्तनपान, आमा र शिशुको खोप,गर्भावास्थासँग जोडिएका भ्रम तथा झुटहरु, नियमित खानुपर्ने पौष्टिक आहार, देखापर्न सक्ने खतराको लक्ष्यणहरु जस्ता सन्देश समावेश भएको सामग्री राम्ररी अध्ययान गरेको उनले बताइन् ।
सन्दर्भः ३,
मकवानपुर गढी–३ का ६५ वर्षीय गुणनीधी दाहाल आधुनिक औजारको सहायताले फर्निचर व्यवसाय चलाइरहेका छन् । परम्परागत औजारको सहायताले फर्निचर निर्माण गर्दै आएका उनी अब आधुनिक हतियारको सहायताले सहज तरिकाले काम गर्न पाउँदा खुसी छन् । स्वरोजगार बन्नको लागि बीउँपूजि स्वरुप उनलाई राडो नेपालमार्फत २५ हजार बराबरको आधुनिक सामग्री सहयोता प्राप्त भएपछि ढल्कदो उमेरमा काममा सहजता महसुस गर्ने भएका हुन् । ‘बुहारी
(तुलसा) पनि मेरो काममा सघाउँछिन, उनैको नाममा यि औजार सहयोग प्राप्त भएको हो’ उनले भने ।
स्वरोगार बन्नको लागि हौसला मिलेको छ गढी ३ कै युवा नवराज अर्याललाई । गाई फार्म सञ्चालन गर्दै आएका उनले भिरालो जग्गामा तरकारी खेति गर्ने मनासाय बनाए । तर पानीको समस्या देखियो । ३ सय मिटर तल खोल्साको पानी माथि तानेर जम्मा गर्दै भिरालो जग्गा रसिलो बनाएर तरकारी फलाउने उनको रहरलाई पनि राडो नेपालले सहजिकरण गरिदिएको छ ।
उनैको आवश्यकता अनुसार पाइप र पानी तान्ने मिसेन खरिदको लागि २५ हजार बराबरको सामग्री किन्न सहयोग गरेपछि उनी अहिले गाई पालनसँगै तरकारी खेतिमा लागि परेका छन् । उनले १६ रोपनी जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती सुरु गरेका छन् । साना लगानीमा स्वरोजगार बन्न चाहना राख्नेहरुलाई उनीहरुले गर्दै आएको व्यवसायमा सम्बन्धित गाउँपालिकाको सिफरीसमा लक्ष्यित वर्गका युवाहरुलाई बिउ पुँजिको रुपमा जनही २५ हजार बराबरको सामग्री खरिदमा सघाएको थियो । यो कार्यक्रम अन्तरगत ६० घरपरिवारले लाभ लिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।
सन्दर्भ ४,
कोरोनाको कारण मानसिक समस्या एक्कसी बढ्यो । व्यापार व्यवसाय, बन्द भए, दैनिक
ज्यालादारीमा गुजारा चाल्नेहरुले काम पाएनन्, निजी क्षेत्रमा काम गर्नेहरुको नोकरी नै गुम्यो यस्ता कारण नियमित आम्दानी टुटेपछि परिवार चलाउन समस्या सिर्जना भयो । यस्ता समस्याले तनावग्रस्त भएपछि आत्महत्यासम्मको घटना भए । मानसिक समस्यापछि देखापार्ने लक्ष्यण, समाधानको उपाय, परिवारको सदस्य तथा आपसको व्यक्तिहरुले गर्ने व्यवहार तथा भूमिकाको बारेमा जानकारीको आवश्यकता बढ्दो छ । कोभिडको समयमा बालबालिका लगायत सबै वर्गका व्यक्तिलाई मानसिक समस्या कुनै न कुनै रुपमा देखिएको छ ।
कोभिडपछि वैकल्पिक सिकाईको क्रममा अनलाईन शिक्षालाई लिँदा अनलाईनबाट बालिबालिकाहरु झनै असुरक्षित भएको गुनासाहरु एकातिर छन् भने सिकाईलाई निरन्तरता गर्नुपर्ने जिम्मेवारी एकातिर छ । बालबालिका अनलाईनमा सुरक्षित राख्न नसक्दा पनि उनीहरुमा मानसिक समस्या आइपरेको छ । यि विषयका बारेमा पनि सुरक्षाको सन्देश ब्रुसरमार्फत गाउँगाउँ पु¥याएको छ । कोरोनाको कारण सर्वत्र समस्या देखियो । समस्या सिर्जना भएपछि समस्यादेखि लकुेर मात्रै पनि समाधान भेटिदैन ।
सामुदायिक स्वास्थ्य र सरसफाइको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको यो संस्थाले विद्यालयसँगै सामुदायिक स्वास्थ्यमा पनि स्वास्थ्य सन्देश पु¥याएको छ । सामाजिक सञ्जालबाट पनि यस्ता सन्देशहरु प्रचार गर्ने गरिएको छ । राडोले सञ्चालन गरेको अनलाईन सामाजिक सञ्जालको अभियानमा हालसम्म १० हजारभन्दा बढी युवाले लाभ लिएका छन् ।
स्थानीय सरकारले स्थानीय तहमै रहेर स्वरोजगार बन्न चाहने युवाहरुलाई आफ्नै गाउँठाउँमा टिकाउनको लागि स्वरोजगारमूलक कार्यक्रमहरु ल्याएपछि गाउँमा निजी फर्महरु खोल्ने क्रम बढेको छ । स्थानीय तहहरुसँगको समन्वय तथा सहकार्यमा सामाजिक संघसंस्थाहरुले होस्टेमा हैंसे गर्दा युवा शक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्ने, स्वस्थ तथा तन्दुरुस्त नयाँ पिढीको लागि गरिएका यि सानासाना उदाहरणहरु मात्रै हुन् । जसमा १ सय ११ जना विद्यालर्थीहरुले कोभिडको समयमा विभिन्न माध्यमबाट पाँच विषयमा अनुसन्धान गरेका थिए ।
कोभिडको कारण बढेको लैङ्गिक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अन्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
कोभिडको कारण बढेको लै·िक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अध्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिका आधारहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
देशको राजनैतिक अवस्था जे जस्तो भएपनि तल्लो तहमा सबेर दैनिक गुजारा चलाउने वर्गहरुको लागि साना साना लगानीबाट ठुला ठुला खुसीको आधारहरु तय गर्न सबैले हातेमालो गर्नु जरुरी छ । (सहीखबर साप्ताहिक प्रिन्ट संस्करणबाट)
लुकाउन खाेजिन्छ अपराध, न्यायभन्दा इज्जत प्याराे
Tags: No Comments
मकवानपुर/मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका १ स्थित धोपीमा ठुलोबुवा नाता पर्ने ६२ वर्षका वृद्धबाट २२ वर्षीय अशक्त युवती बलात्कृत भइन् । युवतीलाई घरमा कोही नभएको बेला धम्की दिएर बलात्कार गरेको प्रहरीलाई दिइएको उजुरीमा उल्लेख छ ।
घटनाका दिन उनी एक्लै घरमा सुतिरहेकी थिइन् । उनलाई घाँटीमा समाई, खुकुरी देखाएर बलात्कार गरेको बताइएको छ । महिला वा पुरुष कोही पनि व्यक्तिमाथि हिंसा हुन नदिन सामाजिक अभियान्ताहरु लागि परिरहेका छन् । टोल तथा वडा वडामा स्थानीय सरकारको उपस्थिती छ, तर हिंसाका झनै डरलाग्दा घटनाहरु बाहिरी रहेका छन् ।
पीडितलाई न्यायको लागि स्थानीय सरकारले जिम्मेवारी बहन गर्नमा कम चासो दिएको कारण न्यायमा पहुँच नपुगेको अधिकारकर्मीहरुको गुनासो छ । प्रभावितहरू घटना बाहिर ल्याएर न्यायका लागि लड्नभन्दा इज्जतकाे ख्याल राख्दै घटना लुकाउनतर्फ लाग्ने गरेका छन् । स्थानीय सरकारले घटनापछि अभिभावकत्व ग्रहण नगर्दा पनि प्रभावितहरूले न्यायकाे लागि लड्न हिम्मत नगर्ने गरेकाे पाइएकाे छ ।
दर्तामा आएका घटनाहरु पनि न्यायको अन्तिम लडाईसम्म पुग्ने गरेका छैनन् । तीन वर्षीया बालिकालाई बलात्कारपछि विभत्स हत्या गरेको घटनामा समेत स्थानीय सरकार (गाउँपालिका) ले खासै चासो नदिएको बताउँछिन् अधिकारकर्मी आरती पाठक । अशक्त व्यक्तिमाथि भएको अपराधिक घटनाको कारण पनि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुनु नै रहेको अधिकारकर्मीहरूको बुझाइ छ ।
प्रभावितलाई अदालत बाहिर रहंदा जत्तिकै मनोबल अदालत भित्र पनि टिकाइराख्नको लागि गहिरो परामर्शको आवश्यकता पर्ने जिल्ला बार एशोसियनका अध्यक्ष ऋषि के.बीको भनाइ छ । अदालत बाहिर घटना भएको बताउने प्रभावितहरु भित्र छिरेपछि बकपत्रमा बोल्न सक्दैनन्, उनीहरुको मनभित्रको डर, धक हटाउन उच्चस्तरीय मनोसामाजिक परामर्शको जरुरी छ’ उनले भने । पीडित प्रभावितहरुलाई न्यायभन्दा सामाजिक इज्जतको डर बढी भएकोले न्यायको लागि घटना बाहिर ल्याउन नचाहने गरेको अभियन्ताहरुको भनाई छ ।
‘दुइ तीन महिना थुनेर पीडक धरौटीमा छुट्छ, समाजमा फर्केर उसैको फुर्ति ठूलो हुन्छ, हामीमाथि लागेको धब्बा सधैं रहन्छ, किन न्यायको नाममा आफ्नो इज्जत पखाल्नु ?’ एक प्रभावितले भनिन् ‘एकातिर अहिले कानुन लागि लडाईमा धाउँदा धाउँदा दुख पाउनु, अर्कोतिर आफ्नै परिवारको बेइज्जत ।’
पछिल्लो समय मकवानपुरमा लैङ्गिक हिंसाका घटना बाहिरीने क्रम बढेको छ । लैङ्गिक हिंसा सहेर बसेरभन्दा घटनाको उजागर गर्दा न्याय पाइने भन्ने भरोसा बिस्तारै बढेको छ । यद्यपि सबै घटनाहरु अझै बाहिरीने गरेका छैनन् । लैङ्गिक हिंसा प्रभावितलाई परामर्श र उपचारमा समन्वय गर्दै आएको हेटौंडा अस्पतालमा स्थापित एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने विगतको तुलनामा बढेको छ ।
न्यायमा पहुँच साह्रै कम
हिंसात्मक घटनाबाट प्रभावित भएपछि कानुनी उपचारको प्रक्रियामा जानेहरुको संङ्ख्या नगन्य अर्थात धेरै कम छ । सुरुमा घटना बाहिर ल्याउनै नचाहनेको संङ्ख्या अधिक रहेको माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाको भोगाई छ ।
‘सञ्जाललगायत विभिन्न गैससहरुको सहयतामा कानुनी उपचारको क्रममा दर्तासम्म भएका केसहरु पनि अन्तिम अवस्थासम्म न्यायको लागि डटी रहेने गरेको धेरै कम छ’ लामाले भनिन् ।महिला तथा पुरुषले भोगेको हिंसामध्ये ३ प्रतिशत मात्रै कानुनी प्रक्रियामा जाने गरेको अर्यालले जानकारी गराईन् । लैङ्गिक हिंसामा पर्ने अधिकांश दलित तथा न्युन वर्गका महिलाहरु रहेको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । पीडितका मनोबल उठाउन केन्द्रका कर्मचारीले परामर्श पनि गर्ने गरेका छन् ।
बालिकाहरुको केसमा बाल न्यायको लागि अभिभावकलाई नै परामर्श गर्नु परेको सिविन बाल हेल्प लाइन मकवानपुरका प्रमुख झविन्द्र ज्ञावली बताउँछन् । ‘परिवारमा अरु पनि बालबच्चा छन्, यो माथि घटना भै हाल्यो, अरुको इज्जतको लागि पनि यो घटना बाहिर ल्याउन चाहन्नौ भन्ने अभिभावकहरु धेरै हुनुहुन्छ’ ज्ञावलीले भने ।
५ महिनामा १ सय १९ हिंसा
चालु आर्थिक २०७७/०७८ मा १ सय १० वटा हिंसाका घटनाहरु भएका छन् । जसमा महिला १ सय १ जना र पुरुष ९ जना रहेका छन् । हिंसा महिलामाथि मात्रै भएका छैनन्, पुरुषमाथिको हिंसाको उजुरीहरु खुल्ने क्रम सुरु भएको छ । बलात्कारका घटना श्रावणमा ६, भदौमा ३, असोजमा ९, कात्तिकमा ७ र मंसिरमा ८ गरि जम्मा ३३ जना रहेका छन् । यौनजन्य घटना श्रावणमा १, असोजमा १, कात्तिकमा २, मंसिरमा १ गरि जम्मा ५ जना रहेको एकद्धार केन्द्रले जनाइएको छ ।
शारिरिक हिंसा अन्नरगत श्रावण, असोज र कात्तिकमा ४/४, मंसिरमा १७ गरी जम्मा २९ वटा घटना भएका छन् । जबरजस्ती विवाह (बेचविखन) साउन र असोजमा ४/४ वटा, कात्तिकमा १, मंसिरमा २ गरि ११ जना, घरेलु सम्बन्धी घटनामा मंसिरमा मात्र ७ वटा घटना भएको तथ्याङ्क रहेको छ ।
यसैगरी मानसिक सम्बन्धी श्रावणमा १, मंसिरमा ५ गरि जम्मा ६ वटा रहेको छ । अन्यमा श्रावणमा ८, भदौमा २, असोजमा ९, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा ४ गरि जम्मा २४ जना हिंसाको शिकार भएका छन् । जसमध्ये गाउँपालिकाहरुमा श्रावणमा ११, भदौमा ३, असोजमा १५, कात्तिकमा १३ र मंसिरमा १२ गरि जम्मा ५४ वटा घटनाहरु रहेका छन् । नगरपालिकामा साउनमा ११, भदौमा २, असोजमा ११, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा २२ गरि जम्मा ५२ वटा घटना भएका छन् ।
एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रका कर्मचारी अस्मिता आर्यालले बलात्कार, जबरजस्ती विवाह, पितृसत्तात्मक सोच , लैड्डिक विभेद, मनोवैज्ञानिक असर तथा आफन्तलगायतका कारण लैंड्डिक हिंसा हुदै आएको बताईन् । व्यवस्थापन केन्द्रमा ३ वर्ष देखि ९६ वर्ष उमेर समुहका महिला हिंसाको शिकार भएको तथ्याङ्क छ ।