- डा. बालकृष्ण साह
गैरसरकारी संस्थामा काम गर्दै गरेकी रजनी तिम्सिना (नाम परिवर्तन) ५४ वर्षकी भएर पनि ३५–३६ वर्षकी देखिन्छिन्। योग र व्यायामले आफूलाई तदुरुस्त राखेको बताउने उनलाई एक वर्षदेखि शरीर पूरै तातिने, खलखल पसिना आउने अनि मुटु धेरै ढुकढुक गर्ने समस्याले सताउन थालेको थियो। सानो केही समस्या भए पनि दिल्लीको मेदान्त अस्पताल पुग्ने रजनी गतवर्षको कोभिड महामारी र लकडाउनले दिल्ली पुग्न सकिनन्।
नेपालका चिकित्सकहरूमा खासै विश्वास त थिएन उनलाई। समस्याले अलिक बढी नै चापेपछि मुटुरोगसम्बन्धी अनुभवी कहलिएका विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श गर्न बाध्य भइन्। कार्डियोलोजिस्ट चिकित्सकले मुटुको परीक्षण र इकोकार्डियोग्राफी समेत गरेर मुटुमा खासै समस्या नरहेको ठहर गरे। चिकित्सकले उमेर बढ्दै गएकाले एकपटक स्त्रीरोग विशेषज्ञ चिकित्सकसँग पनि परामर्श गर्न सल्लाह दिए। रजनीले पाँच वर्षअगाडि नै पाठेघर अप्रेसन गरेर फालिसकेकी थिइन्। त्यसैले यौनांगमा कुनै समस्या नरहेकाले स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्न उचित सम्झिनन् र दिल्लीमा गएर परीक्षण नगरेसम्म सञ्चो नहुने रहेछ भन्नेमा ढुक्क भइन्।
४५ वर्ष पार गरिसकेपछि महिनावारी सुक्ने अवस्थालाई मेनोपाउज भनिन्छ। महिनावारी सुक्ने अवस्थामा वा सुकेपछि वा जुनसुकै कारणले शरीरमा भएको इस्ट्रोजेनका कमीले यौनांग सुख्खा हुने, शरीर तात्तिएर आउने र पोल्ने (हट फ्लस), धेरै पसिना आउने, राम्ररी निन्द्रा नलाग्ने तथा दिमाग एकाग्र गर्न नसकिने हुनसक्छ।
कोभिडको पहिलो लहरमा केही सुधार हुनेबित्तिकै उनी दिल्ली नै पुगिन्। त्यहाँको प्रसिद्ध अस्पताल मेदान्तमा पनि कार्डियोलोजिष्ट डाक्टरसँग भेटिन्। नेपालमा गरेको सम्पूर्ण रिपोर्ट देखाइन्। त्यहाँ पुनः सबै परीक्षण (होलबडी चेकअप) नै गरिन्। सो परीक्षण गर्दा उनको रगत (सेरम) मा इस्ट्रोजेन भन्ने हर्मोनको कमी भएको थाहा भयो। अनि उनको स्वास्थ्य समस्याको मुख्य कारण पनि यही हर्मोनको कमी भएको ठहर गर्दै सोको उपचार गर्न उनलाई स्त्रीरोग विशेषज्ञ चिकित्सकसँग परामर्श लिन सल्लाह दिँदा उनी झसंग भइन्। उनलाई नेपालकै कार्डियोलोजिष्टले सोही सल्लाह दिँदा पत्यार लागेकै थिएन। दिल्लीमै चिकित्सकको परामर्शमा इस्ट्रोजेन भएको औषधि सुरु गरेकी रजनीले चिकित्सकको सल्लाहबमोजिम पुनः रगतमा इस्ट्रोजेनको मात्रा परीक्षण गर्नुपर्ने र चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्ने थियो। तर फेरि कोरोनाको दोस्रो लहर र भारतीय उडान बन्दले मेरो सम्पर्कमा आएकी रजनीले आफूलाई स्त्रीरोग विशेषज्ञले दिएका औषधिहरूले धेरै सुधार भएको बताइन्।
सामान्यतः ४५ वर्ष पार गरिसकेपछि महिनावारी सुक्ने हुन्छ। यस अवस्थालाई मेनोपाउज भनिन्छ। मेनोपाउज हुने उमेर सबैमा एउटै हुन्छ भन्न सकिँदैन। मेनोपाउज हुने उमेरमा पनि उनको शारीरिक अवस्था, स्वास्थ्य, पोषण, वंशाणुगत तथा वातावरणीय पक्षको ठूलो भूमिका हुन्छ। कसैकसैलाई पाठेघरमा आएका समस्याहरूका कारण कम उमेरमै पाठेघरको शल्यक्रिया गरेर पाठेघर तथा अण्डाशय फालेको पनि हुनसक्छ। त्यस्ता महिला तथा मेनापाउज भएपछि वा हुने क्रममा इस्ट्रोजेन हर्मोनको कमी हुने हुन्छ। इस्ट्रोजेन हर्मोन अण्डाशयले उत्पादन गर्ने र प्रजनन् स्वास्थ्यमा यसले निकै ठूलो भूमिका खेल्ने हुन्छ। तर यस हर्मोनको काम महिनावारी वा प्रजनन् स्वास्थ्यमा मात्र सीमित हँुदैन। इस्ट्रोजेन हर्मोनले खराब बोसो अर्थात् कोलेस्ट्रोलको मात्रा नियन्त्रण, हड्डी तथा जोर्नीहरूको सुरक्षामा मद्दत गर्ने पनि हुन्छ। यसले मुटु, छाला स्वस्थ्य राख्न सहयोगी हुनुका साथै मानसिक स्वास्थ्य पनि सन्तुलित राख्नमा मद्दत गरेको हुन्छ। उमेर वा अन्य कुनै कारणले यो हर्मोनको कमी हुन गए महिलामा स्वास्थ्यका समस्याहरू देखा पर्न थाल्छन्। यस्ता समस्यालाई मेनोपाउजल सिन्ड्रम भनिन्छ।
महिनावारी सुक्ने अवस्थामा वा सुकेपछि वा जुनसुकै कारणले शरीरमा भएको इस्ट्रोजेनका कमीले यौनांग सुख्खा हुने, शरीर तात्तिएर आउने र पोल्ने (हट फ्लस), धेरै पसिना आउने, राम्ररी निन्द्रा नलाग्ने तथा दिमाग एकाग्र गर्न नसकिने हुनसक्छ। कसैकसैलाई मुटु धेरै ढुकढुक भएको तथा जोर्नी दुख्नेजस्ता समस्याले सताउने गरेको हुन्छ। यी हर्मोन असन्तुलनकै कारण कति महिलालाई मुटुको समस्या आउने, तौल बढ्ने, मधुमेहको राम्रो नियन्त्रण नहुनेसमेत हुनसक्छ। तर यस्ता समस्यालाई वास्ता गरिँदैन। कसैकसैले यस्ता समस्याहरू पाको उमेर वा बुढ्यौलीले आएका हुन् भन्छन् तर प्रजनन् स्वास्थ्य वा अण्डाशय तथा यसका हर्मोनहरूको असन्तुलन होला भनेर बुझ्दैनन्। शरीरमा इस्ट्रोजन हर्मोनको मात्र घटेकै कारणले महिनावारीमा अनियमिता आउने तथा सुक्ने हुन्छ।
हर्मोनको कमीले योनीमार्ग सुख्खा हुने र चिलाउने, यौन चाहना नहुने, मुखमा पनि र्याल कम हुने, छाला सुख्खा हुने र चिलाउने, चाँडै थकाई लाग्ने पनि हुनसक्छ। कसैकसैलाई टाउको दुःख्ने, जिउ दुख्ने, चिडचिडाहटपन बढ्ने, बढी रिस उठ्ने तथा केही डिप्रेसनमा जानेसमेत हुनसक्छ भनी अध्ययनले देखाएको छ। यस अवस्थामा हड्डी तीव्र गतिमा खिइने, जोर्नीका दुखाई बढ्ने गरेको पाइन्छ। यसैको कारणले स्मरण शक्ति अझ कमजोर हँुदै जाने, एकाग्रता नहुने, पिसाब रोक्न नसक्ने तथा पिसाब चुहिने, पाचनशक्ति पनि कमजोर हुने समस्या बढ्ने हुन्छ। विकसित मुलुकहरूमा महिनावारी सुकेपछि वा ५० वर्षपछि नियमित रूपमा रगतमा इस्ट्रोजेन परीक्षण गरिने भए पनि हाम्रो देशमा यस्ता समस्यापछि पनि परीक्षण गर्ने गरिँदैन। पछिल्लो समयमा भारतका विभिन्न सहरमा ‘होल बडी चेक अप’ गरेपछि मात्र यो समस्या पहिचान हुने गरेको पाइन्छ। अनि मात्र महिनावारी सुक्ने भएकाले पो यस्ता समस्या आउने रहेछ भन्ने थाहा पाउने र स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिनेहरूको संख्या बढ्दै गएको छ।
उमेर पुगेपछि अण्डाशयमा रहेको ग्राफियन फोलिकल्स सकिँदै जान्छ। त्यसैले एकातिर महिलाहरूको अण्डाशय उत्पादन बन्द हुन्छ र अर्कातिर इस्ट्रोजेन हर्मोनको उत्पादन पनि कम हुन्छ। यो नियमित प्रकृया हो तर सबैलाई एउटै उमेरमा हुन्छ भन्न सकिँदैन। नियमित व्यायाम तथा शरीरको तौलमा सन्तुलन गर्नु, भिटामिन डी र क्याल्सियमयुक्त खाना खानु, पोसिलो, झोलिलो खानेकुरा बढी खानु, फलफूल तथा रेशादार खानेकुरा सेवन गर्नु, धुम्रपान तथा मद्यपान सेवन नगर्नुजस्ता स्वास्थ्यकर बानीले यस्ता समस्याबाट केही टाढा अवस्य गराउने हुन्छ। सोयाबिनमा उच्च मात्रामा फ्याटोस्ट्रोजेन तत्व पाउने भएकाले यसको सेवनले हर्मोनको सन्तुलनमा मद्दत गर्ने र ‘हटफ्लस’ हुनबाट जोगाउने जापानका विज्ञहरूको दाबी छ। त्यसैले सोयाबिन तथा प्रोटिनयुक्त खाना राम्रो मानिन्छ।
महिनावारी सुरु भएपछि उमेर पुगेपछि बन्द हुने निश्चित छ। महिनावारी सुक्यो भन्दैमा वा सुक्ने बेला आयो भन्दैमा आत्तिनुपर्ने केही छैन। आफूलाई स्वास्थ्य राख्न स्वास्थ्यकर बानी अपनाउनु पर्छ। यसका साथै आफूलाई समस्याहरू देखा परेपछि वा महिनावारी सुकेपछि स्त्रीरोग विशेषज्ञसँग परामर्श लिने तथा इस्ट्रोजेनको मात्रा परीक्षण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। इस्ट्रोजेनको मात्रा निकै कम भएकाले समस्यामा रहेका महिलाले पनि चिन्ता गर्नुपर्ने अवस्था छैन। हाम्रो देशमा पनि विभिन्न इस्ट्रोजनका डेरिभेटिभ्स तथा इस्ट्रोजन भएका औषधिहरू उपलब्ध रहेकाले सजिलै उपचार सम्भव छ। तर इस्ट्रोजन स्टोराइडल हर्मोन हो, यसका फाइदा र बेफाइदाहरू छन्। विज्ञको परामर्श र अन्य आवश्यक परीक्षणहरू नगरी यसको सेवन गर्नु हँुदैन। इस्ट्रोजेन प्रयोग गरिरहेका महिलाहरूमा हर्मोनका अन्य असरहरू देखिन सक्ने भएकाले यस्ता महिलाले अनिवार्य नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ।
– लेखक प्रसुति तथा स्त्रीरोग बिशेषज्ञ हुन्। अन्नपूर्णपाेष्ट बाट
ओशो अर्थात रजनिशले भनेका छन्ः ‘यदि तपाई प्रेममा हुनुहुन्छ भने, प्रेम मै रहनुहोस् । किनभने तपाई एक महान् जिन्दगी बाँचिरहनुभएको छ । प्रेमले नै जिन्दगीलाई महान बनाउने हो ।’
विश्वविख्यात धर्मगुरु एवं महान् दार्शनिकको रुपमा लिइन्छ ओशोलाई । यसो त उनी सर्वाधिक विवादमा आएको व्यक्तिको रुपमा पनि चिनिन्छन् । चाहे जो होस् उनलाई धेरैले भगवान मान्छन् । कसैले महान् बिचारक मान्छन् । कसैले प्रेमको व्यख्याता त कसैले दार्शनिक । व्यक्तिको व्यक्तित्व जस्तो भए पनि असल र ग्रहणयोग्य कुरालाई ग्रहण गर्नुपर्छ, मनन गर्नुपर्न भन्ने चाँही मेरो व्यक्तिगत लय हो । हामी कति बाँच्दछौ, त्यो बाँच्दाको हरेक पलहरु सार्थक बनाउन सकियोस् भन्ने म सोच्दछु । सकिन्छ आफ्नो कारण अरुलाई हित होस्, यदि सकिन्न भने अहित कसैलाई नहोस् ।
डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ ।
ओशोकै अर्को भनाइ पनि म मनन गर्दछुः “प्रेम त्यसबेला सच्चा हुन्छ जब एकअर्काको व्यक्तिगत कुरामा दख्खल पुग्दैन, अर्थात् प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हामीले जब स्वजन (आफ्नोजन) र पराइजन भनेर विभेद गर्न थाल्दछौ, हो प्रेममा यहीबाट अवरोध सिर्जना हुनथाल्द छ । आशोको कुरालाई गहिरीएर मनन् गर्दै जाँदा लाग्छ साँचै प्रेमले जीवनलाई रमाइलो बनाउँछ । सिङ्गाे जीवनलाई रमाइलोको रुपमा लिन सकियो भने जीवनको वास्तविकता नै त्यही रहन्छ । यसलाई अझै प्रस्ट्याउँः जब हामीले हाम्रो जीवनलाई रमाइलोको रुपमा, एउटा उत्सवको रुपमा ग्रहण गर्दछौ, अन्य अन्य जीवनहरु प्रति पनि स्वतः प्रेम भाव जागेर आउँछ । त्यहाँनेर स्वजन र पराइजन भन्ने भाव जन्मदैन । मानिस र अन्य प्राणीको जीवनमा फरक नै के छ र ? सबै जीवहरुलाई जीवनमा आफ्नो जीवनप्रति उत्तिकै प्रेम हुन्छ र हामी प्रकट गर्न सक्दछौ ।
हामी–हामी बाँचुल्जेल उत्सव मनाऔं, रमौं कसैसँग कुनै प्रकारको प्रतिस्पर्धा आवश्यक छैन । स्वयम् जस्तो छौ एकदम सही छौ । आफूलाई आफ्नो अवस्थामै स्वीकार गर्न सक्यौ भने, अर्को जीवनलाई पनि हामीले त्यही रुपमा स–सम्मान स्वीकार गर्न सक्नेछौ । अर्थात् उसलाई पनि कुनै स्वार्थबिना प्रेम गर्न सक्दछौ । हामीलाई हामीमा बाँधेर राख्ने अन्तिम कडि भनेको प्रेम नै हो । प्रेमलाई जनु साँघुरो रुपमा आफूखुसी व्याख्या विश्लेषण गर्दछौ, त्यो विल्कुल गलत हो । प्रेमको अर्को नाम हो मित्रता । मित्रता शुद्ध प्रेम हो । यो प्रेमको सर्वोच्च रुप हो, जहाँ केही अपेक्षा हुँदैन । कुनै सर्त हुँदैन । जहाँ केवल आनन्द हुन्छ, विश्वास हुन्छ, मिठास हुन्छ ।
आजको दिन हामी जहाँ छौ हामीमध्ये कसैलाई पनि कसैले आजको अवस्थासम्म ल्याइदिएको हैन, हामी आ–आफैं आफ्नो सपना पुरा गर्न अहोरात्र खटेका छौ र आजको स्थानमा छौ । यहाँ कोही पनि अरुको सपना पुरा गर्नको लागि लागिर्दैन । सबैलाई आफ्नो भाग्य वा कर्म बनाउनु छ । यसो हो भने किन अनावश्यक प्रतिष्पर्धा गर्ने ? आपसमा प्रेम र सद्भाव प्रकट गरेर हातेमालो गर्न किन सकिन्न र ?
थोरै प्रसंग बदलौ,
२ दिन अघि जुन ५ अर्थात जेठ २२ गते विश्व वातावरण दिवस मनाइयो । बिगतका बर्षहरूमा विरूव रोपेर, बाजागाजा सहित गाउँ तथा बजारमा ¥याली घुमेर प्रचारप्रसार गर्दै यो दिवस मनाइन्थ्यो । स्कुलहरू, कलेजहरू र टोल विकास समूहसम्म वातावरण दिवसमा विशेष कार्यक्रम हुन्थे । तामझाम र रौनक व्यापक हुन्थ्यो । तर अघिल्लो बर्ष र यो बर्ष फरक तरिकाले मनाइयो दिवस । कारण थियो कोरोना महामारी ।
यो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा बिगतको याद आयो । दिवस विशेषमा ग्रामीण र शहरी क्षेत्रको टोलटोलमा हुने कार्यक्रमले सचेतना अभिवृद्धिमा केही योगदान गरेको पक्कै छ । तर मुल समारोह समितिको ब्यानरमा हुने बाजागाजा र -याली सहितको बजार परिक्रमालगायतको कार्यक्रमको लगानी बालुवामा पानी खन्याए सरह हो । यो किन ? किनकि स्थानीय टोल विकास समूहहरूले बर्षभरी के के गरे त्यो सारा कामको मुल्यांकन एक दिनको -यालीमा संभव पटक्कै छैन । मैले हेटौंडाको सन्दर्भमा यो कुरा उल्लेख गरिरहेको छु ।
विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
टोल विकास समूहहरूको काम के हो ? टोलको विकास (भौतिक तथा सामाजिक) मा समन्वय गर्ने, टोलमा मर्दा–पर्दा एकअर्कोलाई साथ दिने सामाजिक संस्कारयुक्त सद्भावको विकास गर्ने, सकारात्मक सन्देश प्रवाह गर्ने हो । गाँउटोलमा व्याप्त कुरितिहरूको सुधार गर्दै टोलवासीलाई एउटा घर जसरी एकताबद्ध बनाउनेसम्मको भूमिकामा टोल विकास समूहले योगदान गर्न सक्छ । अनि बर्षभरमा टोल विकास समूहले यस्ता यावत काम गरेका होलान् एकैदिनको मुल्यांकनमा त्यो पनि सडकमा देखिने ¥यालीमा उपस्थित व्यक्तिको आधारमा, पोशाक र प्ले कार्डको आधार कसरी संभव छ ? र अर्को कुरा मुल आयोजक समितिको ब्यानरमा हुने कार्यक्रमका प्रमुख तथा बिशिष्ट अतिथिको हातबाट रोपिएको बिरुवा हुर्केको मैले देख्न पाएको छैन । अघिल्लो बर्ष बिरुवा रोपिएको निशाना समेत हुन्न पछिल्लो बर्ष दिवस मनाउँदै गर्दा । बरू गाँउटोलमा बयबृद्ध आमाबुवाले रोपेको बिरुवा झाङ्गिएका छन् । टोल विकास समूहहरूको समृद्ध त्यो हो बरू । यो भन्दा हामीले टोलटोलमा आपसी भातृत्व र मित्रताको बिजारोपण गर्नुपर्ने थ्यो । सामाजिक सद्भावका विचारधारा रोपण गर्नुपर्ने थ्यो । त्यो प्रेमको वृक्षलाई रोप्नु पर्ने थ्यो, जसले आजको विषम परिस्थितीमा हामी एक हौं, भन्दै निस्वार्थ रुपमा आपसमा प्रेम प्रकट गर्दै एकअर्कोको ज्यान बचाउन लागिरेका हुने थियौ । यहाँनेर चुकेका छौ हामी । अब सुरु गरौं ।
हाल हामी महामारीको शंकटपुर्ण घडीमा छौ । म प्रेमको कुरा गर्दै थिए । यसैमा मैले जोड्न चाहेको कुरो प्रेम हो । आपसी प्रेम, आपसी भातृत्व, आपसी सद्भाव आपसी मेलमिलाप । हामीमा जुन प्रेमभाव छ, यो प्रेमभावलाई आपसमा संयमपुर्ण वातावरण दिएर, संरक्षण र सुरक्षा प्रदान गर्दै हामी समाज र संसारलाई प्रेममय बनाउन सक्दछौ । यो सामाजिक विकासको मुख्य पाटो हो, जहाँ गहिरा गहिरा खडलहरु छन्, समतल बनाउनु छ ।
सिङ्गो समाज शंकटको सामना गरिरहेको बेला धेरै पर जानु पर्दैन, हाम्रो टोलटोलभित्र मात्रै प्रेमभाव जगाउन सकियो भने धेरै भरथेग हुन्छ आपसमा । परिवारको सदस्य बिरामी पर्दा हामी कतिधेरै हतोत्साही हुनपुग्छौ तर त्यही टोलको वल्लोपल्लो घरमा बिरामी पर्दा हामी थाहै पाउँदैनौ किन ? किनकी आपसी प्रेमको अभाव यही छ । मैले माथि पनि प्रकट गरे, ओशोको विचारधारा किः “प्रेममा एकअर्काले सम्मान गर्नुपर्छ ।” हो हामीले रहदा बस्दा समाजका सदस्यहरुलाई कत्तिको प्रेम गरेका छौ, कत्तिको सम्मान गरेका छौ भन्ने सवाल यहाँ मुख्य हुन आउँछ । तँछाड मँछाड र अनावश्यक टिकाटिप्पणी प्रतिस्पर्धाले हामीलाई हामीबाटै अलग्याउँछ । र आजको आवश्यकता अलग्याइमा हैन एकतामा छ । प्रेममा छ । लेख तयार गर्दागर्दा ओशोको विचारधाराहरु उल्लेख गरिरहेको छु, किनकी आजको समयमा यि विचार धारा बढी नै मनन योग्य छन् भन्ने लाग्छ । “दुखमा ध्यान दिनुभयो भने सधै दुख रहन्छ, सुखमा ध्यान दिन सुरु गर्नुहोस् । खासमा तपाई जे कुरामा ध्यान दिनुहुन्छ, त्यही कुरा सक्रिय हुन्छ” यो पनि उनै दार्शनिकको भनाइ हो ।
हामी अहिले पीडाको घडीमा छौ, अभाव र शंकट हाम्रोलागि सत्रु बनेका छन् । तर हामीले यसमा हतोत्साही हुने निशारा बढाउने, विरक्तिने गर्दैमा त यो समस्या टर्नेवाला छैन । यहाँ पनि हामीले प्रेमभाव फैलाउँदै संयमता, सद्भाव तथा सुरक्षणलाई त्याग्नु हुदैन, सुनौलो बिहानी पक्कै आउने छ । हामीले विगतलाई फर्केर बारम्बार हेर्नुपर्छ, ताकि हामीलाई आगत र वर्तमानमा बल विगतले प्रदान गर्ने छ । विगतको पीडालाई संझिदा पनि आफसेआफ प्रेम र निर्धकता बढेर आउँछ । विगतमा पनि हामीले कुनै न कुनै शंकटको सामना गरेका नै हौ । त्यो अवस्थामा हामीले कसरी शंकटलाई जितेर आजको पलसम्म आयौ ? र आजको शंकटलाई पनि हामी जित्ने नै छौ भन्ने भाव आफैंभित्र जगाउनु जरुरी छ । अर्थात् आजलाई स्वीकार गर्नुपर्छ, प्रेम गर्नुपर्छ ।
जीवनलाई प्रेम गर्दा अधिक खुसी रहन सकिन्छ । जब जीवनलाई हामीले भित्रैदेखि गहिरीएर प्रेम गर्दछौ हामीमा एकदमै प्रशन्नता सिर्जना हुन्छ । प्रसन्नताले शंकट सामनाको संभावनाहरु एकाएक बढाइदिन्छ । हामीमा सबैखाले परिस्थिती सामना गर्न सामथ्य छ । हामीले विकराल समस्याहरु कसरी एक भएर सामना गर्यौ ? जस्तो कि हामीले विनाशकारी भुकम्पको शंकट सामना गर्यौ । बाढी पहिरोको शंकट सामना गर्यौ । कोरोना महामारीकै अधिल्लो लहर सामना ग-यौ । त्यो पलको याद गर्दा पनि आजको शंकट सामना गर्ने बल र बुद्धिमता बढेर आउँछ ।
सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत्
आफैंलाई प्रेम गरौं, समयलाई प्रेम गरौं, हरेक पल समयले हामीलाई केही न केही सिकाइरहेको हुन्छ । केही न केही नयाँ ‘आइडिया अर्थात भिजन’ दिइरहेको हुन्छ । बस् हामीले प्रेम पूर्वक स्वीकार गरेउ वा गरेनौ भन्ने सवाल हो ।
जीवनको हरेर पल अनुभुति गर्दै जाँदा हामीले जीवनका हरेक आयामहरु फरक फरक स्वादमा पाउने छौ । गुलियो, अमिलो, टर्रो, तितो, अँध्यारो, उज्यालो, मिरमिरे, झिसमिसे, उकाली ओराली, भञ्याङहरु, घुम्ति तथा मोडहरु, जाडो गर्मि, आनन्दीत र पीडादायी पलहरु यावत् ।
यि सबै जीवनका विविधता हुन् । सबैलाई अनुभव गरौं प्रेम गरौ र पो हामी सपनाको शिखरमा पुग्नेछौ । प्रेमको विशाल वृक्षको शितलता महसुस गर्ने छौ । जीवनको यि सत्यतालाई अनुभव गर्नबाट पछिहट्दा हुने सफलता छैन । यि आयामलाई प्रेम गरेर अगाडि बढ्दा नै धेरै सिकाइहरु छन् । यिनै आयामहरुले जीवनको पथमा परिपक्क बनाउँदै लैजाने छ जीवनलाई । डर, त्रास र निराशालाई पन्छाउँदै जीवनमा सत्यलाई स्वीकार गर्दा या सत्यलाई प्रेम गर्दामा मात्रै जीवनको सुरुवात छ । जहाँ डर त्रासको अन्त्य हुन्छ, त्यहाँ हुन्छ जीवनको सुरुवात । सत्य बाहीर खोज्न थाल्यौ भने हामी आफैंमा हराउने छौ । सत्य हामीभित्रै छ, हामी मै छ । मात्रै आत्मसाथ र उजागर हुनु र नहुनुले फरक पार्दछ।
अन्तमा हामी यो महामारीको पलमा सबैले सबैलाई प्रेम गरौं । सत्यलाई स्वीकार गरौं, सतर्क बनौ तर बिल्कुलै नआत्तिऔं । हामी आपसमा एक भएर नै महामारीको सामना गर्न सक्नेछौ । विगतको शंकटहरु सामन गरेजस्तै । बस् आपसी भातृत्व, आपसी सदभाव, आपसी प्रेमको वृक्षलाई विशाल बनाऔं, त्यै प्रेमको विशाल वृक्षले मात्रै हामीलाई भोलीको दिनमा अपेक्षाकृत शितलता प्रदान गर्न सक्ने छ । सर्भे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःख भाग्भवेत् (“सबै सुखी होउन,सबै रोगमुक्त रहुन, सबै मनुज मंगलकार्यको साक्षी बनुन्, रिस राग त्याग गरून, कसैलाई पनि दुःख नहोस“) अस्तु ।

- डा. सुभाष पाेखरेल
सामान्य आयु भएको मानिसले आफ्नो जीवनकालको करिब २६ वर्ष सुतेर बिताउँछ। अनि २६ वर्षको सुताइ अवधिमध्ये झण्डै ६ वर्ष मानिसले सपना देख्छ। प्रत्येक रात स्वस्थ मानिसले सपनाको ५ चक्र पूरा गर्छ भन्छ अध्ययनले। यसरी मानिसले आफ्नो जीवनको लामो अवधि सुत्नमा बिताएको पाइन्छ, सपना देख्छ। सुत्न मानिसले खर्चिने लामो समय उत्पादनशील काममा लगाउन सके उत्पादकत्व बढथ्यो, उन्नति/प्रगति हुन्थ्यो भन्ने सोच हुनु अन्यथा होइन। प्राचीनकालदेखि नै निदाउनुलाई थकान मेटाउने कार्य मानियो अनि धेरै अध्ययनले सुत्दा विभिन्न किसिमको शारीरिक फाइदा हुने, प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्ने देखाएको छ। तर सपनाले यथार्थमा के गर्छ त भनी लामो समयसम्म खासै जानकारी थिएन। केही समुदायले सपनालाई भविष्यवाणीका रूपमा हेर्ने गरेका भए पनि त्यसको वैज्ञानिक कारणको अध्ययन गर्न भने लामो समय कुर्नुपर्यो। सपनाका सम्बन्धमा भएका अध्ययनको जानकारी गराउनु यो लेखको उद्देश्य हो।
निदाउनु शारीरिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक छ भने सपनासहितको सुताइ मानसिक तथा ‘फिजिकल हेल्थ’ दुवैका लागि लाभप्रद् देखिएको छ।
मानव शरीरमा झण्डै ९० अरब स्नायु (न्युरोन) कोस हुन्छन्। जीवनको विभिन्न चरणमा हाम्रा साथी बन्ने र टाढिने क्रम निरन्तर चलेझैं स्नायु प्रणालीका अरबौँ कोस एकअर्कासँग जुटने र छुट्टिने क्रम चलिरहन्छ। कुनै मित्रता दीर्घकालीन अनि कुनै क्षणिक भएझैं स्नायु कोसका समागमसमेत कुनै कमजोर अनि कुनै स्थायी प्रकृतिका हुन्छन्। न्युरोनका कमजोर संसर्गले सूक्ष्म स्मरण शक्ति दिन्छ भने दह्रो बन्धनले दीर्घ स्मरण राख्छ। ब्रेनका कोसहरू एकापसमा जुट्ने र छुट्टिने प्रक्रियालाई वैज्ञानिक भाषामा ‘ब्रेन प्लास्टिसिटी’ भनिन्छ। ‘ब्रेन प्लास्टिसिटी’ का कारण स्मरण क्षमता अस्तित्वमा आउने हो। कुनै निश्चित घटना स्मरणका खातिर जुटेका न्युरोन पछिल्ला दिनमा छुट्टिँदा उक्त परिदृश्य हाम्रो दिमागबाट हराउँछ। तर महत्वपूर्ण घटना स्मरणका लागि जुटेका न्युरोनका बन्धन जिग्री दोस्तको सम्बन्ध जस्तो बलियो हुन्छ अनि त्यस्ता परिदृश्य हाम्रो दिमागमा चिरस्थायी हुन्छ।
समाजमा जन्मँदै आँखा नदेख्ने मानिसको समेत स्मरण क्षमता राम्रो देखिन्छ। एक पल्ट सुनेको कुरा लामो समयसम्म उसको स्मरणमा रहन्छ। आखिरमा त्यस्तो किन हुन्छ त ? सहजै भेटियोस् भन्नाका लागि घरायसी सामान भवनको विभिन्न भागमा भण्डारण गरेझैँ हामीले देखेका, सुनेका, भोगेका र पढेका कुराहरूसमेत मस्तिष्कको भिन्न–भिन्न भागमा ‘स्टोर’ हुन्छन्। भण्डारणका कारण आवश्यकताअनुसारको सामान घरायसी प्रयोजनका लागि सहजै निकाल्न सकिएझैं विगतको अनुभव हाम्रो मस्तिष्कबाट अविलम्ब निस्कन्छ।
अन्धो मानिसले आफ्नो नजिकको चिजबिजलाई ‘इकोलोकेसन’ मार्पmत पहिल्याउँछ। ‘इकोलोकेसन’ विधिमा व्यक्तिले निकाल्ने सुस्केरा नजिकको वस्तुमा ठोक्किँदा पैदा हुने प्रतिध्वनिका आधारमा मानिसले चौतर्फी चिजबिज ठम्याउने हो। आवाज कुनै पनि वस्तुमा ठोक्किँदा पदार्थको चरित्रका आधारमा फरक फरक प्रतिध्वनि निस्कने भएकाले सुरदासले खाली बाटो, बस, कार तथा अन्य जीव ठम्याउँछ। ‘इकोलोकेसन’ विधिमा दृष्टिबिहीन मानिसले केबल वस्तुको पहिचानमात्र होइन बरु चिज कति टाढा छ भनी ठम्याउँछ। धेरै वर्षअघिदेखि नै आँखा नभएका व्यक्तिले कसरी मनको नजरले हेर्छ भन्ने ठहर भए पनि कसरी अन्धो मानिसले त्यस्तो शक्ति प्राप्त गर्छ त भन्ने प्रश्नको उत्तर भने सहज छैन।
हाम्रो आखाले देखेका कुरा स्मरणका लागि मस्तिष्कको ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ मा स्टोर हुन्छ। त्यसैले जन्मँदै आँखा नदेख्ने मानिसको ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ खाली हुनुपर्ने हो। तर वैज्ञानिक उत्खननमा त्यसो देखिएन। जन्मै आँखा नदेख्ने व्यक्तिको समेत ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ भागमा ‘मेमोरी’ ‘स्टोर’ भएको पाइयो। आखिर त्यसो किन हुन्छ त भनी अध्ययन गरियो।
सपना देखेका बखत न्युरोनहरू थप क्रियाशील भइ दिमागी तागत बढ्नेमात्र देखाएन, बरु त्यही बेला दिमागमा जम्मा भएका अनावश्यक ‘मेमोरी’ हरू मस्तिष्कले ‘क्लिन’ गर्छन्। मस्तिष्कमा जम्मा भएका ‘जंक’ सफाइमा समेत सपनाले सहयोग गर्छ।
वैज्ञानिक उत्खननका लागि स्वस्थ स्वयमसेवकहरू छनोट गरियो। अनि, सहभागीहरूलाई दुई भागमा विभक्त गरियो। एक समूहका सहभागीहरूको महाभारतकी गान्धारीझैं कालो कपडाले आँखा छोपियो भने अर्को समूहलाई यथास्थितिमा राखियो। अनि, दुवै पक्षलाई अन्धाको ‘ब्रेल भाषा’ पढाइयो। ब्रेल अध्ययनका क्रममा आँखा छोपिएका समूह अर्को पक्ष भन्दा अबल देखिए, जाँचमा राम्रो गरे। आँखामा पट्टी बाँध्ने शिष्यलाई अधिक चलाख देख्दा अनुसन्धानकर्ता चकित परे अनि ‘बायोलोजिकल’ कारण खोजियो। ब्रेल सिकाइका क्रममा गान्धारी ढाँचाका सहभागीको दिमागको क्रियाकलाप अध्ययन गर्दा हेराइले मात्र क्रियाशील हुने ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ अर्को समूहको भन्दा अधिक सक्रिय देखियो। खुला आँखा भएका व्यक्ति भन्दा आँखामा पट्टी बाँधेका व्यक्ति ‘ब्रेल लिपि’ अध्ययनका क्रममा अधिक सफल देखिएको परिदृश्यलाई ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ को अस्वाभाविक क्रियाशीलताले एकीन गर्यो। ‘बायोलोजिक स्टडी’ ले आँखा बन्द हुँदासमेत दिमागी आँखा क्रियाशील हुन्छ भन्ने पुष्टि गर्यो।
उल्लिखित अध्ययनमा ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ को क्रियाशीलताले दिमागी दृष्टिका लागि बाहिरी आँखा खुला हुन आवश्यक छैन भन्ने मान्यता स्थापित भयो। थप उत्खननका लागि सुताइ र सपनीका बखत मस्तिष्कमा के÷कस्तो परिवर्तन आउँछ त भनी एकीन गर्न वैज्ञानिकहरू अनुसन्धानमा लागे। अमेरिकाको स्ट्यानफोर्ड विश्वविद्यालयका ‘न्युयोलोजी’ का प्राध्यापक डेभिड इगलम्यानको विचारमा सपना देख्दा ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ अत्यधिक क्रियाशील हुन्छ र उक्त प्रक्रिया दिमागी स्वास्थ्यका लागि अति आवश्यक छ। सुतेका बखत सपना नदेख्ने हो भने ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ लामो समयसम्म निष्क्रिय हुने अनि त्यसले ‘ब्रेन प्लास्टिसिटी’ मा नकारात्मक असर पार्ने ठान्छन् डा. इगलम्यान। देखेको सपना जागा भएपछि स्मरणमा नआउने भए पनि सबै स्वस्थ व्यक्तिले अनवरतरूपले सपना देख्छन् र उक्त विधि मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक छ भन्ने कुरा धेरै अध्ययनले पुष्टि गरे। त्यसैले सपना देख्नुलाई ‘डिफेन्सिभ ब्रेन एक्टिभिटी’ भनिन्छ।
सुतेका बखत प्रत्येक ९० मिनेटमा मानिसको आँखा अत्यधिक चलायमान (र्यापिड आइ मोभमेन्ट) हुन्छ अनि त्यसबेला व्यक्तिले सपनी देख्छ। र्यापिड आइ मोभमेन्ट र सपनाका बीच प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखिएको थियो। सपना देखेका बखत स्नायु प्रणालीका विशिष्ट कोसलगायत ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ समेत क्रियाशील हुने भएकाले सुत्दासमेत आन्तरिक आँखा खुला हुन्छ। ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ को क्रियाशीलता ‘ब्रेन हेल्थ’ का लागि अत्यावश्यक हुने भएकाले सपनी देख्नु प्रकृतिको बवरदान मान्छन् युनिभर्सिटी अफ् क्यालिफोर्निया लस एन्जलसका वैज्ञानिक डा. डान भाउन। उमेरको बढोत्तरीसगै ‘र्यापिड आइ मोभमेन्ट’ चक्र कमजोर हुँदै जान्छ। परिणामस्वरूप वृद्धावस्थामा सपना कम देख्ने अनि अन्ततः दिमागी शक्ति कमजोर हुँदै जाने ठान्छन् अनुसन्धानकर्ताहरू।
प्राध्यापक इगलम्यानलगायतका वैज्ञानिक समूहले मस्तिष्कको विकास र सपनाबीच कुनै सम्बन्ध भए/नभएको ठम्याउन बाँदरका २५ जातिलाई जन्मदेखि मृत्युसम्म अध्ययन गरे। ‘र्यापिड आइ मोभमेन्ट’ का बखत सपनी देख्ने भएकाले उक्त प्रक्रियालाई अध्ययनको मुख्य आधार बनाइयो। बाँदरमा गरिएको अध्ययनले अत्यधिक सपना देख्ने प्रजातिका जन्तु बौद्धिकरूपले चलाख पाइए। बाँदर र मानव धेरै हिसाबले समान भएको ‘प्राइमेट्स’ मा गरिएको उक्त अध्ययन सार्थक देखियो।
जन्मै अन्धो व्यक्तिको ‘ड्रिम (सपनी) सर्किट’ सकुशल हुँदैन। त्यसैले आजन्म आँखा नदेख्ने व्यक्तिले सामान्य व्यक्तिको जस्तो ‘मुभी’ प्रकृतिको सपना देख्दैन बरु अन्य ज्ञानेन्द्रिय अनुभूति दर्शाउने ‘ड्रिम’ देख्ने हो। सूरदाशमा कानले सुनेका तथा स्पर्शमा आधारित सपनीको चरित्र हुनु अस्वाभाविक भएन। तर बायोलोजिक उत्खनन गर्दा अन्धोले देख्ने विशेष प्रकृतिको सपनाले समेत आँखाको ज्योतिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने दिमागको ‘भिज्युयल कर्टेक्स’ लाई नै क्रियाशील गर्ने भएकाले आजन्म अन्धो व्यक्तिको समेत दिव्य दृष्टि भने सकुशल रहन्छ भन्ने मान्यतालाई थप बल दियो।
सुत्नु स्वास्थ्यका लागि अत्यावश्यक छ। दैनिकरूपले ६ देखि ८ घण्टा निदाउने व्यक्ति मानसिक तथा शारीरिकरूपले स्वस्थ हुन्छ भनी धेरै अध्ययनले देखायो। निदाउनु शारीरिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक छ भने सपनासहितको सुताइ मानसिक तथा ‘फिजिकल हेल्थ’ दुवैका लागि लाभप्रद् देखियो। सपना देखेका बखत न्युरोनहरू थप क्रियाशील भइ दिमागी तागत बढ्नेमात्र देखाएन, बरु त्यही बेला दिमागमा जम्मा भएका अनावश्यक ‘मेमोरी’ हरू मस्तिष्कले ‘क्लिन’ गर्छन्। मस्तिष्कमा जम्मा भएका ‘जंक’ सफाइमा समेत सपनाले सहयोग गरेको छ। स्वस्थ शरीर तथा दिमागका लागि पर्याप्त निद्रा र सपना आवश्यक देखिएको छ। नागरिकबाट
- प्रा. डा. सबिना श्रेष्ठ
कोभिड-१९ ले गर्दा बालबालिका स्कुल जान पाएका छैनन् । उनीहरू अनलाइन कक्षा लिइरहेका छन् । जसकारण उनीहरूमा ‘स्क्रिन टाइम’ बढिरहेको छ । मोबाइल, ल्यापटप, कम्प्युटर र ट्याबमा उनीहरू समय बिताउन थालेका छन् ।
स्क्रिनमा लामो समय बिताउँदा सामान्य अवस्थामा जति आँखा झिम्किन्छ त्यो अनुसार झिम्किन पाउँदैन । आँखा झिम्किन नपाउने बत्तिकै आँखामा आँसु फैलिन पाउँदैन र, आँखा सुख्खा हुन्छ । जसले आँखा चिलाउने पोल्ने, बिझाउने र आँसु आउने आदिजस्ता समस्या देखिन थाल्छन् ।
सबैसँग कम्प्युटर र ल्याप्टप हुँदैन । धेरैले मोबाइलबाटै कक्षा लिइरहेका हुन्छन् । मोबाइल, कम्प्युटर, ल्यापटप सबैको स्क्रिनबाट निस्किने रेजले पनि बालबालिकाको आँखालाई असर गर्छ । जसको कारण उनीहरूमा ‘रिफ्राक्टिभ एरर’ अर्थात् दृष्टिदोषको समस्या देखिन्छ । त्यसमा पनि मायोपिया भन्ने दृष्टिदोष उनीहरूमा देखिन्छ ।
केही बालबालिकामा जन्माजात नै दृष्टिदोषको समस्या हुन्छ । कतिपयमा भने स्कुल जान थालेपछि यो समस्या देखिन थाल्छ । मायोपिया १०-११ वर्षको उमेर भएपछि सुरु हुन्छ । गर्मी महिनामा केही बालबालिकामा आँखा चिलाउने समस्या पनि देखिन्छ । तर, यो १४-१५ वर्षको उमेर भएपछि आफै निको भएर जान्छ ।
मायोपियाको समस्या आजकाल धेरै बालबालिकामा हुने देखिएको छ । उनीहरूले टाढाको वस्तु धमिलो देख्छन् । जसले गर्दा आजभोलि धेरै बालबालिकालाई सानै बेलामा चस्मा लगाउनुपर्ने देखिएको छ ।
यो समय धेरै बालबालिका घरमै ग्याजेट्ससँग बिताइरहेको हुनाले आगामि दिनमा मायोपियाको समस्या झनै बढ्ने संभावना छ । मायोपियाको समस्या हुँदा बालबालिकालाई आँखा खुम्चाएर हेर्ने, टाउको दुख्ने, टाढाको वस्तु हेर्न गाह्रो हुने हुन्छ । मायोपियाबाट बालबालिकालाई बचाउन ग्याजेटको कम प्रयोग गर्न लगाउनुपर्छ ।
धेरै अभिभावक बच्चाले सानै उमेरमा चस्मा लगाउनुपर्दा चिन्तित देखिन्छन् । आँखाको समस्या देखिदा ६ महिनाको बच्चालाई पनि चस्मा लगाउनु पर्ने हुन्छ । दुई वर्षसम्मको उमेर ‘भिजट डेभलप’ हुने उमेर हो । त्यो समयमा देखिएको समस्यालाई बेवास्ता गरियो भने पछि समस्या हुन्छ । चस्मा लगाउनुपर्ने बच्चाहरूमा आठ वर्षभित्र चस्मा लगाउन सकेको खण्डमा पछि गएर आँखा अल्छी हुने हुँदैन । सानैमा पावरवाला चस्मा लगाइदिँदा भोलि झन् धेरै पावरवाला चस्मा लगाइदिनुपर्ला भन्ने चिन्ता पनि केही अभिभावकमा छ । तर, यो चिन्ता लिनुपर्ने विषय होइन ।
सानोमा समस्या समाधान नगर्दा ठूलो भएपछि विभिन्न उपाय लगाउदा पनि आँखालाई बनाउन सकिदैन । त्यसको लागि बालबालिकाको आँखा ६ महिनादेखि वर्षदिनभित्र जचाइराख्नुपर्छ ।
त्यो बाहेक पनि उनीहरूको आँखा बेलाबेलामा असामान्य रुपमा हल्लिरहको छ, डेडो छ, खुम्च्याएर हेर्छ, नौलो ठाँउ जाँदा अभिभावको हात समाउँछ, बाटो नदेखेर ठोक्किन्छ, लड्छ भने आँखामा समस्या छ भनेर बुझ्नुपर्छ । धेरै बालबालिका आफूलाई भएको समस्याबारे जानकार नभएर ‘कम्प्लेन’ गर्न नसक्ने भएकाले उनीहरूकोे हाउभाउ बुझेर उनीहरूको समस्याबारे थाहा पाउन सकिन्छ ।
कोभिडले गर्दा धेरै बालबालिका घरबाहिर निस्किन पाएका छैनन् । बाहिर निस्किन नपाउने बित्तिकै उनीहरू पहिला जस्तो आउटडोर गेम खेल्दैनन् । घरभित्रै अनेक थरिका ग्याजेटमा समय बिताउँछन् । जुन बालबालिका बाहिर गएर खेल्दैनन् उनीहरूमा आँखाको समस्या देखिएको छ ।
यो रिसर्चले पनि देखाएको कुरा हो । नेपालमा सरकारी र निजी विद्यालयका बालकालिकामा एउटा अध्ययन गरिएको थियो । जसमा सरकारी विद्यालयमा पढ्ने बालबालिकाभन्दा निजी विद्यालयमा पढ्ने बालबालिकामा धेरै आँखाको समस्या देखिएको थियो ।
अहिलेको अवस्थामा ‘अनलाइन कक्षा नलिनू’ भन्न मिल्दैन । अनलाइन कक्षा नलिदा शैक्षिक सत्र नै खेर जाने खतरा हुन्छ । त्यसैले, कक्षा हुँदा कम्प्युटरमा बसेपनि त्यसपछिको समय भने बालबालिकालाई स्क्रिनबाट टाढा राख्नुपर्छ । कम्प्युटरको गेमभन्दा बाहिरी गेमहरू खेलाउनुपर्छ । यस्तो समयमा बाहिर गएर खेल भन्न पनि मिल्दैन । तर, घरमै पनि उनीहरूलाई कौसीतिर निकालेर अन्य गेम खेलाउन सकिन्छ । (बाल आँखा रोग विशेषज्ञ डा. श्रेष्ठसँग गरिएको कुराकानीमा आधारित ।) इकाजबाट साभार
महिला पत्रकारःसुरक्षा र चुनाैति
Tags: No Comments
पृष्ठभूमि
नेपालमा पत्रकार महिलाको उपस्थिती वि.सं २००८ बाट देखिन्छ । वि. स. २००८ मा प्रकाशित ‘महिला’ मासिक पत्रिकाको सम्पादन महिलाबाट भयो र नेपालको पत्रकारितामा महिला सहभागिता जन्मियो भन्ने इतिहास छ । जसमा सम्पादक हुनुहुन्थ्यो सहाना प्रधान र कामाक्षा देवी । यहिबाट प्रष्ट हुन्छ की नेपाली सञ्चार क्षेत्रमा महिला सहभागिताको इतिहास लामो छैन । विसं २०७८ सम्म आइपुग्दा पत्रकारितामा महिला सहभागिता बढ्दै गए पनि त्यो सन्तोषजनक भने छैन, र चुनौतिको चुलीमा छन् महिला पत्रकारहरु ।
नेपाल पत्रकार महासंघको तथ्याङ् अनुसार हाल देशभर कार्यरत १३ हजार २ सय जना पत्रकार छन् जसमा महिला पत्रकार १९ प्रतिशत अर्थात २ हजार ५ सयको हाराहारीमा छन् छ । यसमध्ये झण्डै ३ सय ५० जना महिला पत्रकार बागमती प्रदेशमा कार्यरत छन् । संचारिका समूहले सन २०१६ मा गरेको सर्भेक्षण अनुसार नेपालभरीका ९०७ सञ्चारगृहमा गरेको अध्ययनले राजधानीका बिभिन्न मिडियामा २१ प्रतिशत महिला पत्रकार कार्यरत छन् । यसैगरी मोफसलमा २६.७ प्रतिशत महिला पत्रकारको संख्या छ ।
महिला पत्रकार र संचारकर्मी मध्ये धेरैजसो रेडियोमा कार्यरत रहेको अध्ययनले देखाएको छ । समूहको प्रतिवेदन अनुसार, महिला पत्रकारहरु रेडियोमा ४७.८ प्रतिशत, छापामाध्यम (पत्रपत्रिका) मा ४०.५ प्रतिशत, टिभीमा १० प्रतिशत र अनलाइनमा १.७ प्रतिशत कार्यरत रहेको पाइयो पछिल्लो समय अलनाइनमा आवद्ध महिला पत्रकारको संङख्या बढेको छ ।
सञ्चारसँग सम्बन्धित संघ संस्थामा समेत महिलाको सहभागिता कम छ । महिलालाई दिने जिम्मेवारी, कार्यस्थलको वातावरण, शारीरिक र पेशागत सुरक्षाका कारणले पनि पत्रकारितामा महिला सहभागितालाई प्रभाव पारेको छ । सरकारले निर्धारण गरेको न्यूनतम पारिश्रमिक पूर्ण रुपमा कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन यस कारण पनि पत्रकारिता क्षेत्रमा आर्थिक पक्ष सबल छैन । जसको कारण स्थापित महिला पत्रकारहरु पनि दिनदिनै यसको विकल्प खोजिरहेका छन् ।
सञ्चारिका समूहको अध्ययनले नेपालका सञ्चारमाध्यममा २५ प्रतिशत महिला सहभागिता रहेको देखाउँछ । तर निर्णयक पदमा निकै निराशाजनक छ ।
समाजले महिलालाई सञ्चार संस्थाको सम्पादक तहमा देख्न चाहेको छ तर, त्यो हुन सकेको छैन । आमसञ्चार नीति कार्यान्वयन हुन नसक्नुको कारण महिला बढी समस्या छन् ।
सुरक्षाको सवाल
महिला पत्रकारको सुरक्षाको सवालमा कुरा गर्नु पर्दा मुख्यतः पेशागत सुरक्षा र व्यक्तिगत(भौतिक) सुरक्षाको पाटोलाई नियाल्नु पर्ने हुन् । महिला पत्रकारहरु आफ्नो पेशामा व्यक्तिगत रुपले कत्तिको सुरक्षित महसुस गरिरहेका छन् ? र अहिले लागिरहेको पेशमा नै सुरक्षित भविष्य कत्तिको देखिरहेका छन् भन्ने प्रमुख सवाल हो ।
पेशागत सुरक्षा
पत्रकारीता गरिरहदां महिला पत्रकारहरले आफ्नो भविष्य कत्तिको उज्यालो देखेको छ भन्ने सवाल पेशागत सुरक्षाको सवाल हो । जुन आज पनि निधक्कले अपनाउन सकिएको छैन ।
पत्रकारीता गरिरहंदा पलपलमा विकाल्पको खोजि गरिरहेका हुन्छौ हामी धेरैजसो महिला पत्रकारहरु ।
अधिकाँश सञ्चार गृहमा लैङ्गिक नीति नभएका कारण सञ्चारमा महिलालाई टिक्न गार्हो छ ।
नेपालको संविधानले ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गरेको छ । यही प्रावधान मुताबिक सरकारी कामकाजमा लोकसेवा आयोगले आरक्षण कोटाबाट भए पनि महिलाले पूर्तिको अवसर पाएका छन् । तर, समान सहभागिता र समावेशिताको वकालत गर्ने त्यै सञ्चारमाध्यमले ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गर्न तर्फ वास्तै गरेको पाइन्न । वकालत र बहसको त कुरौ छोडौ ।
पितृसतात्मक सोचका कारण महिलालाई नेतृत्व तहमा पुग्न पनि दिइँदैन । यसका लागि सोंच मै परिवर्तन जरुरी छ ।
समानुपातिक समावेशी सिद्धान्तका आधारमा सञ्चारमा महिला सहभागिता हुनु आवश्यक छ । यसका लागि राज्यले बलियो नीति बनाउनु र कार्यान्वयनमा ल्याउनु आवश्यक छ । कुनै पनि कुरा लिपीबद्ध नभएसम्म ब्यवहारिक रुपमा लागु गरिने परिपाटी व्यवहारमा देखिदैन । त्यसैले पनि पहिलो प्रथमिकता नीति बन्नु पर्छ भन्नेमा हो ।
पत्रकारहरुको सुरक्षाको दायित्व राज्यको हो । त्यसका लागि विशेष नीति निर्माण गर्न आवश्यक छ । सञ्चारसम्बन्धी हरेक नीति निर्माण तहमै महिलाको प्रतिनिधित्व हुनुपर्छ । यो पनि हुन सकिरहेको छैन ।
सञ्चार संस्था महिला–मैत्री नहुँदा विवाहित महिला पेशाबाटै पलायन हुनपरेका छन् । सञ्चारमा महिलाको सम्मानजनक सहभागिताका लागि समान व्यवहार, उचित पारिश्रमिक र महिला–मैत्री वातावरण चाहिन्छ ।
अन्य क्षेत्रमा जस्तै सञ्चार क्षेत्रको नेतृत्व तहमा महिला भएनन् भनेर महिलाहरुले मात्रै आवाज उठाएर परिवर्तन सम्भव छैन । यो सवालमा सञ्चार क्षेत्रका अगुवाहरु सबैले आवाज उठाउने मात्र हैन सोही अनुरुप व्यवहारमै लागू हुने गरी काम गर्न पनि आवश्यक छ ।
सरकारी संचार माध्यममा अन्य सरकारी निकायमा जस्तै महिलाहरुलाई प्रबेश र बढुवामा बिशेष प्राथमिकता दिने उल्लेख भए पनि ब्यवहारमा त्यो छैन ।
सरकारले तय गरेको सकरात्मक बिभेदको नीति अनुसार, प्रबेशमैं अन्य निकायमा झैं सरकारी संचार माध्यममा महिलाको सहभागिता सुनिश्चितताको लागि केही पहल नै गरिएको छैन । जुन जरुरी छ ।
नेतृत्वमा अवसरको कुरा जोड्नु पर्दा नेपाल पत्रकार महासंघले सदस्यताका लागि महिलाहरुलाई बिशेष नीति अबलम्बन गरेको छ । जसअनुसार, पुरुषका लागि साधारण सदस्य हुन ३ बर्ष काम गरेको हुनु पर्छ भनें महिलाका लागि १ बर्ष समय भए सदस्यताको लागि योग्य ठहर्छ । यसैगरी केन्द्रीय पदाधिकारीमा पनि आरक्षणको ब्यवस्था गरेको छ । यसले नेतृत्वको लागि केही आधार बनेको छ, तर त्यो नेतृत्वको पहुँच महिलाको पक्कडमा अझै पनि आउन सकेको छैन ।
व्यक्तिगत (भौतिक) सुरक्षा
महिला पत्रकारहरुको लागि कार्यस्थल कत्तिको सुरक्षित छ भन्ने सवाललाई २०१७ को ‘मि टु’ अभियानले छर्लङ्ग पारेको छ ।
सन् २०१७ मा बिश्वब्यापी रुपमा गरिएको ‘मि टु’ अभियानमा धेरै महिला पत्रकारले कार्यस्थलमा यौन हिंसा भोगेको बताएका थिए । ‘मि टु’ कार्यस्थलमा यौन हिंसाको अवस्था बुझ्नका लागि गरिएको बिश्वब्यापी अभियान थियो । नेपालको सन्दर्भमा पनि कार्यस्थलमा यौन हिंसाको कुरा बेला बेलामा उठ्ने नै गरेको छ ।
नेपाल पत्रकार महासंघले यस प्रकारका हिंसामा घटना दर्ता गर्ने ब्यवस्था गरेको छ । कुनै पनि बेला महिला पत्रकारले आफु माथि भएका घटनालाई टेलिफोन मार्फत दर्ता गर्न सक्ने ब्यवस्था छ । तर परिभाषित र मापन गर्न अफ्ठ्यारो पर्ने खालका घटनाहरु धेरै हुने हुँदा महिला पत्रकारहरुले सिधा उजुरी गर्न सक्ने अवस्था छैन । यौन हिंसाका घटना अदृष्य हुने हुँदा बाहिर ल्याउन सहज छैन ।
महिला पत्रकारहरुले आफूहरुले मापन गर्नै नसक्ने तरिकाका यौन हिंसा भोग्दै आएको समेत बताउने गरेका छन् । पुरुष सहकर्मीले शारीरिक हाउभाउ, महिलाका बिषयमा यौन तथा चरित्रका कुरा गर्ने लगायतका कुरालाई महिला पत्रकारहरुले यौन हिंसाको रुपमा लिएका छन् ।
भूगोलका हिसाबले दुर्गम क्षेत्रका जिल्लामा पत्रकारिता गर्ने महिलाको पीडा अन्य क्षेत्रको तुलनामा बढी छ । दुर्गम क्षेत्रमा समाचार संलनका लागि जानु पर्दा पैदल हिँडेर जानुपर्ने बाध्यता छ । दुई–तीन दिन बास बस्नुपर्दा महिलाले सुरक्षा चुनौतीको सामना गर्नुपर्छ ।
कार्यरत मिडिया हाउसमा महिला मैत्री वातावरण नहुने, महिला मैत्री भौतिक संरचना (आराम कक्ष, स्तनपान कक्ष) नहुने जस्ता समस्याको कारण पनि महिला पत्रकारहरुले सुरक्षानुभुति गर्न सकेका छैनन् । बिहान बेलुका जतिबेला पनि काममा दौडिनु पर्ने हुदा घर र कामबीचको दुरीमा आफूलाई अन्य पुरुषहरुले जत्तिकै निधक्कले हिड्ने वातावरण अभैm सबैतिर छैन । कुनै पुरुष पत्रकारको सहयोग लिएर फिल्डमा पुग्दा सामाजिक हेराइ सकारात्मक नहुने गरेको तितो पीडाहरु धेरै महिला पत्रकारले भोग्ने गरेका छन् ।
बेलुका अबेरसम्म काम गर्ने महिलालाई सवारी साधनको ब्यवस्था भएन भनें यात्रा जोखिमपूर्ण हुन्छ । अहिले पनि राति १० बजे महिला खुला सडक र गल्लीमा एक्लै निर्धक्क हिँड्न सक्ने अवस्था छैन ।
जति महिलाहरु पत्रकारितामा टिकेका छन तिनले श्रंखलाबद्ध रुपमै तनाव र अनेक दुख/हिंसाहरु भोगेका छन् । बिवाह भएपछि घर परिवारमा सीमित हुँदा धेरै महिलाहरुले यो क्षेत्र छोडेका छन् । जतिले घर परिवार धान्दै पत्रकारितामा आफ्नो करियर अघि बढाइ रहेका छन तिनको निरन्तरताको कथा निकै कठिन प्रकारको छ । अझ आमा पत्रकारहरुका झनै सुन्न र सुनाउन गाह्रो हुने पीडाहरु छन् ।
यावद समस्याको बाबजुत पत्रकारीतामा महिलाका लागि चुनौती र अवसर दुबै छ । चुनौती पार गर्दै यो क्षेत्रमा निरन्तर खटेर काम गर्नेहरु सफल भएका छन् । महिलाको सवाल उठाउन होस् वा सामावेशी समाजको विकासको लागि निरन्तर वकालत गर्न होस् महिला पत्रकारको उपस्थिती अनिवार्य छ ।
अन्तमा महिला पत्रकारको सुरक्षाको सवालमा कुरा गर्दा, परिवार, समाज र राज्यको दायित्वसँगै व्यक्ति स्वयमको पनि महत्वपूर्ण भूमिका छ । आफूले रुचाएर आत्मासात गरेको क्षेत्रमा आफू रमाउनको लागि आफैंले निरन्तर संघर्ष गर्न भने छाड्नु हुन्छ । भलै संघर्ष वा चुनौति धेरथोर होलान् तर सबै क्षेत्रमा चुनौति त पक्कै छन् भनेर आफैंलाई दरिलो र हिम्मतवाल बनाउँदै कर्ममा जुटिरहने हो भने महिला पत्रकारको लागि भोलीको दिन सुनौला पक्कै छन् । नेतृत्व भन्ने कुरा अरुले तयार गरेर हुदैन आफै अघि बढ्नु पर्ने हुन्छ ।
त्यसैले महिला स्वयंको पनि यसमा ठुलो भूमिका हुन्छ । मिडयामा भएका महिला स्वयंको रुची, नेतृत्वमा पुग्नका लागि गर्नु पर्ने मेहेनत, निरन्तरता, लगनशिलता र लक्ष्यसम्म पुग्नका लागि अनरवत प्रयास, क्षमताको प्रदर्शन महिलाले गर्नुपर्छ । आममहिला पत्रकार साथीहरुलाई अन्तमा भन्न चाहन्छु कि तपाए आज जहाँ हुनुहुन्छ, आफ्नो क्षमता र दक्षताको कारण हुनुहुन्छ, आफूलाई कहिल्यै कमजोर नठानेर अघि बढ्नुहोस् । हिम्मत उठाएर काम गरेकै कारण आज तपाई यो पेशामा हुनुहुन्छ, यो हिम्मत र लगनशिलतालाई कायम राख्नुस् शुभकामना छ ।
सामाजिक विकास मन्त्रालय बागमती प्रदेशकाे आयाेजना भएकाे कार्यक्रममा सञ्चारिका समूह बागमती प्रदेशकाे तर्फबाट अध्यक्ष सरिता दाहालद्वार प्रस्तुत कार्यपत्रकाे सारः