
कोरोनाको पहिलो लहर सुरु हुनुअघि विराटनगरकी एलिशा शर्माले कक्षा यूकेजी उत्तीर्ण गरिसकेकी थिइन् । लकडाउन खुलेपछि पनि उनले केही महिना पुरानै विद्यालयमा यूकेजी दोहोर्याइन् । दोस्रो लहरले गर्दा यस वर्ष पनि विद्यालय जान पाएकी छैनन् । कक्षा एकको पुरानो पुस्तक ल्याएर घरैमा पढ्न थालेकी छन् ।
बेलुकी अभिभावकले एलिशाका लागि दुई घण्टा ट्युसन पढाउने चाँजोपाँजो मिलाएका छन्, दिउँसो मैले उनलाई घरमा बोलाएर उति नै समय पढाउन थालेकी छु ।
अरू विषयको भन्दा पनि नेपाली र अंग्रेजी पुस्तकको मोटाइ, लम्बाइ, चौडाइलगायत यसमा समाविष्ट पाठ र अभ्यासहरू सरसर्ती हेरेपछि कसरी पढाउने भनेर म धेरै बेर असमञ्जसमा परें । झट्ट हेर्दा पुस्तकभन्दा पनि कुनै सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाको प्रतिवेदनजस्ता देखिने ती दुवै पुस्तक चित्त नबुझेर पसलमा जोख्न पठाएँ । जम्मा ११ वटा पाठ समाविष्ट १६७ पानाको नेपाली पुस्तक जोख्दा चार सय ग्राम भयो, यस्तै १७ युनिटअन्तर्गतका उपशीर्षकका पाठ र २२० पाना भएको अंग्रेजी पुस्तक जोख्दा ठ्याक्कै ५ सय ग्राम भयो । त्यसो त ‘मेरो सेरोफेरो’ र ‘गणित’ पुस्तकको मोटाइ, लम्बाइ र चौडाइ पनि उस्ताउस्तै थियो । तर, ती सबैको चर्चा यहाँ सम्भव छैन ।
गत वर्षदेखि पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले नयाँ ढाँचामा नेपाली, अंग्रेजीलगायत पुस्तक प्रकाशन गर्न निजी प्रकाशनहरूलाई स्वीकृति दिएपछि, सामुदायिक र निजी विद्यालयहरूले नेपाली भाषाका एकैखाले पुस्तक पढाउन थालेका छन् । केन्द्रले २०७७ असार २८ को निर्णयअनुसार शैक्षिक सत्र २०७७ देखि २०७९ सम्मका लागि उक्त पुस्तक पाठ्यसामग्रीका रूपमा स्वीकृति दिएको जानकारीसमेत गराएको छ ।
गत वर्ष उक्त पुस्तकबारे सरोकारवालहरूले कहीँ–कतै चर्चा गरेको पाइएन, यसपालि पनि स्थिति उस्तै छ । सामुदायिक विद्यालयको बालविकास कक्षा तथा निजी विद्यालयबाट पूर्वप्राथमिक तह छिचोलेका साना विद्यार्थी लक्षित, ‘प्रतिवेदन’ जस्ता देखिने यस्ता पुस्तकका लेखक तथा सम्पादकहरूले बालमनोविज्ञानलाई नजरअन्दाज गरेका छन् । कक्षा एकमा पढ्ने विद्यार्थीका मस्तिष्कले यस्ता पुस्तकका पाठ र अभ्यास कति बुझ्छन् भन्ने विषयलाई लेखक र प्रकाशनगृहले बुझेको देखिँदैन ।
‘जसरी पनि विद्यार्थीले पढ्नुपर्छ र शिक्षकले पढाउनुपर्छ’ भन्ने मानसिकताबाट निर्देशित यस्ता पुस्तक कालान्तरमा हाउगुजी बन्ने निश्चित छ । निजी विद्यालयबाट भर्खरै पूर्वप्राथमिक तह छिचोलेका विद्यार्थीले नेपाली र अंग्रेजी भाषामा कनीकुथी शब्द र वाक्य पढ्न सिकेका हुन्छन्, अधिकांशले त अक्षर र मात्रासम्म खुट्याउन सक्दैनन् । यस्ता विद्यार्थीहरूका लागि मोटा पुस्तकहरू पढाउनुको कुनै अर्थ छैन ।
विद्यालय चाहे निजी होऊन् या सामुदायिक, शिक्षाको माध्यम या त अंग्रेजी हुन्छ या नेपाली । पहिले सामुदायिक विद्यालयको चर्चा गर्नु मनासिब होला, जहाँ स्थापनाकालदेखि शिक्षाको माध्यम नेपाली भाषा छ । यस्ता विद्यालयले नेपाली भाषामा पढाइरहँदा पनि जहिल्यै शिक्षाको गुणस्तर खस्कियो भन्दै सरोकारवालहरूले चासो–चिन्ता व्यक्त गरिरहन्छन् । तर, किन, कसरी खस्क्यो, खस्किँदै छ भन्ने प्रश्नको जवाफ तिनले खोजेका छैनन् । भाषाको माध्यमबाटै शिक्षा ग्रहण गर्नुपर्नेमा, त्यही भाषा ती विद्यार्थीका लागि हाउगुजी बन्छ भने, के अर्थ रह्यो र पढ्नु–पढाउनुको ?
केही समययता कतिपय सामुदायिक विद्यालयले बालविकास कक्षाका लागि भर्ना लिन थालेका छन् । बालबालिकालाई यस कक्षामा राखेर कक्षा एकका लागि तयार गरिन्छ । बालविकास कक्षा छिचोलेका सामुदायिक विद्यालयका साना विद्यार्थीहरूको उमेर र रुचिलाई विशेष ध्यान दिनु जरुरी छ । किनभने निजी विद्यालयमातहत सञ्चालित यस्ता बालविकास कक्षा तथा प्ले ग्रुप कक्षामा केही महिना या एक वर्ष बिताएका साना विद्यार्थीहरूलाई शिशु कक्षाका लागि तयार गरिन्छ र शिशु कक्षापछि पुनः दुई वर्ष अर्थात् पूर्वप्राथमिक तह छिचोलेपछि मात्रै ती कक्षा एकमा पुग्छन् ।
सामुदायिकको तुलनामा कतिपय निजी विद्यालयले सञ्चालन गरेको बालविकास कक्षा वा मन्टेसोरीमा साना विद्यार्थीहरूलाई लेख्न–पढ्नभन्दा पनि सर्वांगीण विकास गराउन अतिरिक्त क्रियाकलाप गराइन्छ । यस्ता क्रियाकलापअन्तर्गत बोलीको विकास गराउन केही समय बालगीत गाउन सिकाइन्छ । अक्षर लेखाउनुअघि धर्साहरू कोर्न र चित्रहरूमा रंग भर्न सिकाइन्छ । यस्ता क्रियाकलापपछि बल्ल अक्षर कोर्ने आधारभूत सीप सिक्छन् ती विद्यार्थीहरूले । यसपछि ती विद्यार्थीहरू शिशु कक्षामा पुग्छन्, जहाँ एक वर्ष लगाएर अंग्रेजी, नेपाली र गणितका साउँअक्षर र अंक लेख्न, पढ्न र चिन्न सिक्छन् । यसरी एक वर्ष शिशु कक्षामा बिताएका ती विद्यार्थीहरूले एलकेजी पुगेपछि नेपाली र अंग्रेजी भाषाका सामान्य शब्द लेख्न र पढ्न सिक्छन्, अनि यूकेजी पुगेपछि वाक्य बनाउन र पढ्न सक्छन् ।
कतिपय पूर्वप्राथमिक तहका विद्यार्थीहरूलाई शिशु कक्षादेखि नै बालचित्रकथाका पुस्तकहरू हेर्न दिँदा उनीहरूले आफूले सिक्दै गरेका अक्षर र शब्द खोज्न सिक्छन् । अभिभावकहरूले यस्ता बालचित्रकथाका पुस्तकहरू नियमित पढेर सुनाउँदा बालबालिकामा कथा सुन्ने बानीको विकास हुन्छ, पछि उनीहरूमा पढ्ने अभिरुचि पनि जाग्छ । तर, हाम्रोमा धेरै बालबालिकाले यस्ता पुस्तकहरू पाएका छैनन् ।
भाषासिकाइको वैज्ञानिक र सहज आधारभूत शिक्षणलाई नजरअन्दाज गरी पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले तयार गरेका पुस्तकहरू अव्यावहारिक र अवैज्ञानिक छन् । ती पुस्तकका पाठ र अभ्यासहरू सरसर्ती हेर्दा सबै मात्रा मिसिएका शब्द र वाक्य कसरी पढ्ने र पढाउने भन्नेबारे विद्यार्थी र शिक्षकहरू अलमलमा पर्छन् । साना विद्यार्थीहरूलाई नेपाली र अंग्रेजी भाषाका साउँअक्षर चिनाइसकेपछि बल्ल मात्राबारे ज्ञान दिनुपर्ने हुन्छ । यसरी सबै मात्रा चिनाइसकेपछि बल्ल उनीहरूलाई मिश्रित मात्रा मिसिएका शब्द र वाक्य गठन गर्न सिकाउनुपर्ने हुन्छ ।
यसै पनि निजी विद्यालयका विद्यार्थीलाई नेपाली भाषाका साउँअक्षर र मात्रा चिनाउन धेरै समय लाग्छ । सामुदायिकका बालविकास कक्षा छिचोलेका साना विद्यार्थीहरूले साउँअक्षर राम्ररी चिनी नसकी कक्षा एकमा भर्ना हुन्छन् । यसो हुँदा, नेपाली र अंग्रेजी भाषा सिकाइको प्रारम्भिक चरण दुवै थरी विद्यालयका विद्यार्थीहरूलाई असहज पनि देखिन्छ । नेपाली भाषाको शिक्षणसिकाइको अवैज्ञानिक सुरुआतको दूरगामी र नकारात्मक प्रभाव विद्यार्थीको समग्र सिकाइमा पर्छ भन्ने वास्तविकतालाई सरोकारवालाहरूले आत्मसात् गरेको देखिँदैन । यी र यस्ता कतिपय कारण भाषासिकाइको वैज्ञानिक र सहज सिकाइ हुन सकेको छैन । यसलाई वैज्ञानिक र सहज बनाउन शिक्षाविद्लगायत सरोकारवालहरूले प्रतिवेदनजस्ता देखिने पाठ्यपुस्तकबारे बहस गर्नु जरुरी छ । इकान्तिपुरबाट साभार गरिएकाे

आज नागपञ्चमी अर्थात नागको पूजा गरिने दिन। घरपालुवा जनावर गाई र कुकुरदेखि पंक्षी कागको पूजा हुने समाजमा नागको पूजा हुनु स्वभाविकै हो। तैपनि संस्कृतिसँग जोडिएको विषय भएकाले नागका विषयमा चर्चा हुनु जरूरी छ।
नागका सम्बन्धमा खासै चर्चा भएको देखिँदैन। कतिपय मिथलाई इतिहास र इतिहासका कतिपय पक्षलाई आस्था र धर्मको आधारमा रोचक पाराले मिथकमा रुपान्तरित गरिएकाले पनि नागबारे सही चिन्तन हुनसकेको छैन।
नागसँग सम्बन्धित विषयमा ऐतिहासिक तबरले छलफल गर्दा उदारहणको रुपमा अघि सार्न उपयुक्त हुने एउटा प्रसंग मौर्य सम्राट अशोकको रामग्राम स्तूप भ्रमण पनि हो। गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणपछि अग्निसंस्कार गरी प्राप्त हाडहरूको अवशेष (अस्थि) आठ भागमा बाँडेर आठ वटा स्तूप बनाइएको थियो। त्यसमध्ये एउटा रामग्राम स्तूप पनि हो।
सम्राट अशोकले ती आठै भागबाट अस्थि झिकेर ८४ हजार स्तूप बनाउने अभियान चलाएका थिए। तर, अभियान सम्पन्न गर्नका लागि अस्थि झिक्न रामग्राम स्तूपमा पुग्दा त्यसको संरक्षण नागहरूले गरिहरेको र झिक्न नदिँदा खाली हात फर्केको प्रसंग ऐतिहासिक रुपमा महत्वपूर्ण छ।
घटना र प्रवृत्तिको अध्ययन गर्दा यस भूक्षेत्रमा लेखपढको परम्परा पुरानो भए पनि इतिहासचेत प्रायः देखिदैन। ऐतिहासिक विषयलाई धार्मिक तथा काल्पनिक रंग दिएर अलौकिक बनाउने तथा अमूर्त रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिका कारण ऐतिहासिकता गुमेको छ।
भारतको इतिहास इशापूर्व छैठौं शताब्दीका महावीर वर्धमान र गौतम बुद्धको प्रसंगबाट प्रष्टिन्छ। त्यसको पुष्टि गर्ने प्राप्त पुरातात्विक सामग्रीमा इशापूर्व तेस्रो शताब्दीका संरचनाकै प्राधान्यता छ। घटना र प्रवृत्तिको अध्ययन गर्दा यस भूक्षेत्रमा लेखपढको परम्परा पुरानो भए पनि इतिहासचेत प्रायः देखिदैन। ऐतिहासिक विषयलाई धार्मिक तथा काल्पनिक रंग दिएर अलौकिक बनाउने तथा अमूर्त रुपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिका कारण ऐतिहासिकता गुमेको छ।
भारतको इतिहासमा मिति अंकित पहिलो घटनाको टिपोट अलेक्जेन्डर सिकन्दरको आक्रमण हो। आक्रमणसँगै त्यसको अभिलेख राख्न विद्वान लेखकहरू पनि सँगै ल्याइएको थियो र त्यही लिखित प्रमाणको आधारमा भारतमाथि सिकन्दरको आक्रमण इ.पू. ३२१ मा भएको थाहा हुन्छ।
यही बेला मगधमा राजसत्ता परिवर्तन भएर मौर्य राजवंशको स्थापना भएको थियो। प्रथम मौर्य सम्राट चन्द्रगुप्त र उनका उत्तराधिकारी बिन्दूसारको राज्यकालको वर्णन ‘महावंश’मा पाइन्छ। त्यहि ग्रन्थमा गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको २१८ वर्षपछि (इ.पू. २६९ मा) सम्राट अशोक (चन्द्रगुप्तका नाति) लाई राजगद्दी प्राप्त भएको उल्लेख छ। राजगद्दी पाएको चार वर्षपछि मात्रै राज्याभिषेक भएकाले बुद्धको महापरिनिर्वाणको २१४ वर्षपछि सम्राट अशोक सत्तामा आएको बुझ्न सकिन्छ।
चन्द्रगुप्तले २४ र बिन्दूसारले २८ वर्ष राज्य गरेका थिए। यहि हिसाबको आधारमा बुद्धको जन्म र महापरिनिर्वाण निक्र्योल गर्न सकिएको हो। यसरी नै राजगद्दी प्राप्त गरेको २०औं वर्षगाठमा सम्राट अशोक बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी र कपिलवस्तुको भ्रमणमा आएको अभिलेखअनुसार, यो समय इ.पू. २४९ रहेको भनी निर्क्योल गर्न सम्भव भएको हो। सम्भवतः सम्राट अशोक यही वर्ष रामग्राम स्तूपमा पनि पुगेका थिए।
रामग्राम स्तूपको संरक्षण नागहरूले गरेको वर्णनलाई बौद्धहरू जमिनमा घस्रिने सरीसृप जीव नाग वा सर्पकै रुपमा बुझ्ने गरेको पाइन्छ। ऐतिहासिक रुपमा विचार गर्दा नाग भनेर घस्रिएर हिड्ने जीव नभएर नाग नाम भएको मानव समुदाय भएको बुझ्दा धेरै विषयको निर्क्योल गर्न सकिन्छ। यो नामको मानव समुदाय अत्यन्त प्राचीनकालदेखि विस्तृत भूभागमा फैलिएको तथ्यहरू प्राप्त छन्।
रामग्राम स्तूपको संरक्षण नागहरूले गरेको वर्णनलाई बौद्धहरू जमिनमा घस्रिने सरीसृप जीव नाग वा सर्पकै रुपमा बुझ्ने गरेको पाइन्छ। यसलाई ऐतिहासिक रुपमा विचार गर्दा नाग भनेर घस्रिएर हिड्ने जीव नभएर नाग नाम भएको मानव समुदाय भएको बुझ्दा धेरै विषयको निर्क्योल गर्न सकिन्छ। यो नामको मानव समुदाय अत्यन्त प्राचीनकालदेखि विस्तृत भूभागमा फैलिएको तथ्यहरू प्राप्त छन्।
पूर्वि भारतको नागाल्याण्ड यसैको एउटा अवशेष हो। पश्चिमबाट वैदिकहरू (जो आफूलाई आर्य जाति भनी पहिचान दिन्छन्) भारतीय भूभागमा प्रवेश गर्दा यहाँ नाग जातिको मानव समुदायको वर्चश्व रहेको पाइन्छ। ती वैदिकहरू यस क्षेत्रमा स्थापित हुनका लागि नाग समुदायसँग लामो समय बेग्लाबेग्लै संघर्ष गर्नु परेको र अन्ततः सम्झौताको एउटा बिन्दूमा पुगेर मिलिजुली बस्न थालेको विवरण विभिन्न पुराणलगायतका धर्मग्रन्थमा पाइन्छन्।
यी ग्रन्थमा नाग भनेर जमिनमा घस्रिएर हिड्ने नाग वा सर्पकै रुपमा वर्णन गरेको भए पनि घटना विवरणले मानव समुदायलाई संकेत गर्छ। उदाहरणका लागि महाभारतका एक प्रमुख पात्र अर्जुनले विवाह गरेकी उलूपी नागकन्या थिइन्। महाभारतको आदिपर्वमा उल्लेख कथाअनुसार, तक्षक नागले डसेर राजा परिक्षितको मृत्यु भएको थियो र यसको बदला लिन जन्मजेयले सम्पूर्ण सर्पजातिको वंश विनाश गर्न सर्पयज्ञ लगाएका थिए। यस विपद्बाट मुक्ति पाउन बासुकी नागले आफ्नी बहिनीको सहायता लिएर भाञ्जा आस्तिक र ब्रह्मा ऋषिमार्फत् राजा जन्मजेयलाई सम्झाई-बुझाई प्रतिशोध नलिन आग्रह गरेका थिए। त्यसपछि सर्पयज्ञ स्थगन भएको थियो।
नाग समुदायका कुनै व्यक्तिको हमलाबाट राजा परिक्षितको हत्या भएको घटनालाई सर्पले डसेको भनी चित्रण गरेको बुझ्न सकिन्छ। यसअनुसार, मौर्य सम्राट अशोक रामग्राममा आउँदा पनि यो स्तूपको संरक्षण गर्ने नागहरू अन्य नभएर नाग नामको मानव समुदाय नै थियो। र, यो क्षेत्र मगध साम्राज्यअन्तर्गत थिएन पनि।
पार्कोटको मगर राजाकी छोरीसँग सेन राजाले विहे गरेको प्रसंगमा पनि मगर राजालाई नागराजा भनिएको पाइन्छ। सम्राट अशोक आउँदा रामग्रामको संरक्षण गरेर बस्ने नागहरू यिनै मगर समुदाय हुन भन्न सकिन्छ।
रामग्राम, लुम्बिनी र कपिलवस्तु क्षेत्रभन्दा उत्तर दिशाको पहाडी भूक्षेत्रमा बाहुल्यता रहेको मगर जातीय समुदायलाई पनि नाग भनी सम्बोधन गरिएको पाइन्छ। पार्कोटको मगर राजाकी छोरीसँग सेन राजाले विहे गरेको प्रसंगमा पनि मगर राजालाई नागराजा भनिएको पाइन्छ। सम्राट अशोक आउँदा रामग्रामको संरक्षण गरेर बस्ने नागहरू यिनै मगर समुदाय हुन भन्न सकिन्छ।
प्राचीन वैदिक परम्पराको बिँडो थामेको पहिचान दिने वैदिक वा हिन्दू धर्मालम्बी नागपञ्चमीका दिन नागको पूजा गर्नुलाई आफ्नो धर्म-संस्कृति मान्छन्। तर, ऋग्वेदमा नागपूजाको कुनै प्रसंग नपरेकाले यो परम्परा वैदिकको मौलिक पर्व वा संस्कृति नभएको बुझ्न सकिन्छ। आर्य समुदायले ठूलै महत्व दिएर पिपलको पूजा गर्ने भए पनि उनीहरूले भारतीय भूमिमा प्रवेश गर्दा सँगै लिएर आएको परम्परा वा संस्कृति नभएको अर्थ्याउन सकिन्छ।
पहिल्यैदेखि बसोवास रहेको द्रविड जातिमा पिपलको रुख पुज्ने परम्परा रहेको र पनि त्यसलाई वैदिकले अपनाएको हो। यस्ता धेरै संस्कृति वा परम्पराको नाम लिन सकिन्छ, जुन वैदिक वा आर्य को मौलिक परम्परा नभएर स्थानीयकरण हुने क्रममा अपनाएको वा सम्झौताको बिन्दूमा मानिदिएको हो।
यसअनुसार, यहाँका मानव समुदाय (विशेष गरी नाग) ले आफ्नो चिह्न वा ‘टोटम’को रुपमा अपनाएको नागलाई अवसर विशेषमा बडो आदरसम्मान सहित पूजा गर्नु स्वभाविक हो। समाजमा घुलमिल हुने क्रममा यही संस्कृतिलाई वैदिक, आर्य वा हिन्दूले पनि अपनाएको हो। यसरी अपनाउने क्रममा केही परिमार्जन भएको छ।
हिन्दू परम्परामा नागको तस्वीर टाँस्दा अष्टनाग, कुनै नागविशेष वा कृष्णद्वारा कालीय नागको दमन गरिएको चित्र टाँस्ने गरिन्छ। तर, तेमाल गाउँमा नितान्त फरक ढंगले अक्षोभ्य बुद्धलाई प्राथमिकता दिएर लेखिएको तस्वीर टाँस्ने गरिएको छ।
नागपञ्चमीमा विभिन्न ठाउँमा विविध प्रकारले नागको पूजा गर्ने प्रचलन छ। यी पूजाविधिमा घरको मूल ढोकाको सिरानमा नाग अंकित तस्वीर टाँसेर गरिने पूजा बढी प्रचलित छ। यसको महिमा गाउने र बढ्दो प्रचारप्रसारको क्रममा अन्य जातीय समुदाय पनि प्रभावित हुने गरेका छन्। नाग पञ्चमीमा नाग पूजाको परम्परा नै नभएको तामाङ समुदायमा पनि पूजापाठ गरेको पाइनु उदाहरण हो।
काठमाडौंदेखि १७ कोशको दूरीमा रहेको काभ्रेपाल्चोको तामाङ बाहुल्य तेमाल गाउँका केही घरमा नागको पूजा हुने गरेको छ। तर, यो प्रचलित हिन्दू विधिअनुसार भएको पाइँएन। बौद्ध विधिमा नागपञ्चमीको दिन ढोकामा नागको तस्वीर टाँसेर पूजा गर्ने प्रचलन छैन। हिन्दू परम्परामा नागको तस्वीर टाँस्दा अष्टनाग, कुनै नागविशेष वा कृष्णद्वारा कालीय नागको दमन गरिएको चित्र टाँस्ने गरिन्छ। तर, तेमाल गाउँमा नितान्त फरक ढंगले अक्षोभ्य बुद्धलाई प्राथमिकता दिएर लेखिएको तस्वीर टाँस्ने गरिएको छ।
बज्रयान बौद्ध धर्ममा पञ्चबुद्धको अवधारणा प्रसिद्ध छ। यसअन्तर्गत उत्तर दिशाको अक्षोभ्य बुद्धमाथि पाँच वटा टाउको रहेको नागको चित्रण गर्ने चलन छ। तर, यो चित्रणको प्रयोजन जल तत्वको प्रतीक मात्र हो। नागको फनाले सुरक्षित गरिहरेको अर्को गौतम बुद्धकै मूर्ति पाइन्छ।
बुद्धत्व प्राप्त गरेको केही दिनपछि बोधगयामै ध्यानमा बसिरहेका बेला ठूलो पानी पर्दा नजिकैको तलाउमा बस्ने मुचलिन्द नामको नागले बुद्धको सुरक्षा गरेको भन्ने घटना दर्शाउन यो चित्र वा मूर्तिलाई प्रस्तुत गरिन्छ। यी दुई चित्र देखेकै भरमा कतिपय लेखकले नाग पञ्चमी तथा नागपूजाको प्रचलन बौद्ध समाजमा पनि भएको वर्णन गर्छन्। तर, यो नागपञ्चमी वा नागपूजा संस्कृतिसँग सम्बन्धित होइन। https://www.himalkhabar.com/news/125424
गत आर्थिक वर्षमा मात्रै लुम्बिनी प्रदेशमा ५ सय ७५ बलात्कार अर्थात् जबरजस्ती करणीका मुद्दा प्रहरीमा दर्ता भए । यसबाहेक ३२ बाल यौन दुराचार र ११ अप्राकृतिक मैथुनका घटना भएको लुम्बिनी प्रदेश प्रहरी कार्यालयको तथ्यांक छ । बलात्कार अर्थात् यौन हिंसामा पर्ने अधिकांश बालिका थिए ।
त्यसमा पनि १४ वर्षमुनिका धेरै थिए । कतिपय नाबालिका बलात्कारपछि ठूलो शारीरिक र मानसिक पीडा खेपिरहेका थिए । कोरोना महामारी र निषेधाज्ञा चलेका बेलामा पनि यति धेरै बलात्कार ! त्यो कसरी ? मैले प्रहरीको सहयोगमा बलात्कारमा परेका करिब एक सय परिवारसँग प्रत्यक्ष वा फोनमार्फत कुराकानी गरें । परिवारलाई बालिकाको उपचार र न्यायको चिन्ताभन्दा ‘इज्जत गुमेको’ कुराले बढी पिरोलेको रहेछ । उनीहरू आफ्नी छोरीको ‘अस्मिता लुटिएको’ र समाजमा बेइज्जत भएको चिन्ताले व्याकुल थिए । यसले मेरो मथिंगल हल्लियो । महिला बलात्कृत हुँदा उसको ‘इज्जत लुटिन्छ’ कि उसमाथि अन्याय गरिन्छ ? मनमा प्रश्नका बाढी आइरहे ।
बलात्कार शरीरसँग सम्बन्धित विषय हो, यसबाट शारीरिक शोषण हुन्छ । यौनसँग सम्बन्धित विषय हो, यसबाट यौन शोषण हुन्छ । कतिपयलाई मानसिक समस्या पनि निम्तन्छ । तर, बलात्कारबाट महिलाको इज्जत र अस्मिता कसरी लुटिन्छ ? के महिलाको इज्जत उसको शरीरमा मात्रै छ ? के महिला अस्मिता उसको योनिमा अडिएको छ ? जुन कुनै बेला यौन हिंसाको सिकार भयो कि गइहाल्छ । नत्र हाम्रो समाजले बलात्कृत महिलालाई इज्जत लुटिएको महिला भनेर किन चित्रण गर्छ ? कुनै बलात्कृत महिलामाथि भएको अन्यायले उसको इज्जत कसरी लुटियो ? यस्तो गलत चित्रणले महिलालाई कमजोर मात्र बनाएको छैन महिलाको अस्तित्वमाथि नै तीव्र प्रहार गरेको छ । बलात्कारलाई महिलामाथिको रिसइबी साध्ने माध्यम पनि बनाएको छ ।
बलात्कारबाट सबैभन्दा पहिला महिलाको मानव अधिकारको हनन हुन्छ । महिलालाई शारीरिक, मानसिक चोट पुग्छ । तर बलात्कार गर्ने व्यक्तिले त जघन्य अपराध गर्छ, देशको कानुनको उल्लंघन गर्छ । यस्तोमा त बलात्कारीको पो इज्जत र अस्मिता हराउनुपर्ने । समाजले बलात्कारी पुरुषलार्ई अस्मिता गुमाएको व्यक्तिका रूपमा किन हेर्दैन ? आफू शोषणमा पर्नुमा बलात्कृत महिलाको के दोष ? आफैं अन्यायमा परेकी महिलाले समाजको मान, मर्यादा र प्रतिष्ठामाथि के असर गर्छिन् र ? जब उनले समाजको मानमर्दन हुने केही काम गरेकी छैनन् भने उनको इज्जतमा कसरी दाग लाग्छ ? कसुर नै नगरीकन महिलाले मानसिक रूपमा सजायको भागी हुनुपर्ने मनोवैज्ञानिक स्थितिको कसरी अन्त्य हुन्छ ? यसको बहस जरुरी छ ।
बलात्कार व्यक्तिगत विषय मात्र होइन यो ठूलो सामाजिक समस्या हो र त्यसैअनुसार यसको बहस जरुरी छ । इतिहासमा महिलालाई मान्छे मान्ने चलन नै थिएन । राजा–महाराजाहरूले राम्रा युवती देख्यो कि आफ्नो दरबारमा ल्याउने त हाम्रै विगत छ । यौन प्रयोजनका लागि ल्याइएका उनीहरूलाई दरबारभित्र रखैल बनाएर राखिन्थ्यो । त्यसबेलाको सामाजिक मान्यताले त्यसको विरोध गर्दैनथ्यो, गर्न सक्दैनथ्यो । बलात्कार सामाजिक अर्थव्यवस्थासित पनि जोडिएको छ । पहिले–पहिले गाउँमा ठूला–ठालूहरूले कमजोर वर्गका महिलामाथि हातपात गर्नुलाई सामान्य मानिन्थ्यो । अहिले समय बदलिएको छ तापनि धनको आडमा बलात्कारीहरूले विभिन्न बहानामा उन्मुक्ति पाउने क्रम भने रोकिएको छैन । बलात्कारीहरू समाजबाट बहिष्कृत भएका छैनन् । कति त समाजमा मानप्रतिष्ठासहित नै बसेका छन् ।
प्रहरीका अनुसार आर्थिक रूपमा कमजोर माहिलामाथि बलात्कारका घटना बढी भएका छन् । यौनलाई पुरुषको मामिलामा बहादुरी र महिलाको मामिलामा कमजोरी ठान्ने प्रवृत्तिले धेरै पुरुष निर्देशित छन् । यही धारणाले कतिपय पुरुषमा आपराधिक मनोवृत्तिको विकास गरेको छ । शिक्षित, बौद्धिक र समाजमा मान–प्रतिष्ठा प्राप्त गरेका व्यक्तिहरू पनि यौन दुर्व्यवहारमा मुछिएका घटना हुनुका कारण यो पनि हो । खासमा यौन दुर्व्यवहारका कारण यस्ता व्यक्तिको इज्जत जानुपर्ने होइन ? प्रताडित महिलाको सट्टामा यिनीहरूले पीडा भोग्नुपर्ने होइन ? अब यस्तो बहस पनि हुनुपर्छ ।
पछिल्लो समय देशमा धेरै राजनीतिक परिवर्तन भएको छ । महिला सशक्तीकरण र जागरणजस्ता कार्यक्रमबाट लैंगिक समानता र सामाजिक संचनामा फरक ल्याउन खोजिएको छ । त्यसका निम्ति कतिपय नीति र कानुन बनेका छन् । तर सोचमा खासै फरक आएको छैन । समाजमा रहेको लैंगिक विभेदको गलत मूल्य–मान्यता हटिसकेको छैन, छोरालाई प्राथमिकतामा राख्ने चलन उस्तै छ । जस्तोसुकै नराम्रो काम गरे पनि छोरालाई छुट दिने र बचाउने कोसिस गरिन्छ । छोराको गल्तीलाई ढाकछोप र नजरअन्दाज गरिन्छ । छोरीबाट भने हरेक कुरामा अनुशासन र इज्जत खोजिन्छ । यही डरले कतिपय छोरीले आफू हिंसामा परेको पनि बताउन सक्दैनन् । यही संरचनाले छोरालार्ई हिंसक बनाएको छ भने छोरीलाई पीडित । यौन हिंसामा पनि त्यसको बाछिटा देखिन्छ । धेरै छोरी आफन्त, शिक्षक, छिमेकी र प्रेमीबाट बलात्कृत भएका छन् । घर–घरमा बलात्कार भएको छ । टोल–टोलमा बलात्कार भएको छ । दूधे बालिकादेखि ९० वर्षीया आमाहरू बलात्कारमा परेका छन् ।
अझै सबै घटना प्रहरीमा पुगेकै छैनन्, कति लुकाइएका छन् । बलात्कारका घटनालाई बाहिर आउन रोक्दा पीडकको मनोबल बढेको छ । यसले बलात्कारका घटनासमेत बढाएको छ । यसरी हेर्दा बलात्कार बढ्नुमा समाज दोषी छ । पितृसत्ता दोषी छ । बलात्कारका घटनाले महिलाको नभएर समाजको इज्जत गएको छ, देशको इज्जत गएको छ । यस्तो इज्जत बचाउन सम्पूर्ण समाज र देश लाग्ने कि नलाग्ने ?
बलात्कारीलाई संरक्षणको संस्कृति समाजभित्रै हुर्किरहेको छ । शिक्षामा पहुँच कम हुनु, बलात्कारसम्बन्धी कानुन कार्यान्वयन फितलो हुनुजस्ता कारणले बलात्कारका घटनालाई मलजल गरेका छन् । त्यसो त, बलात्कार कानुनी कारबाहीले मात्र रोकिँदैन । बलात्कारी मानसिकता बनाउने कारणको खोजी हुनुपर्छ । महिला आफैं बलात्कृत हुने र आफैं सामाजिक र मानसिक रूपमा सजायभागी हुनुपर्ने मनोवैज्ञानिक स्थितिको अन्त्य हुनुपर्छ, नत्र यौन हिंसा घटाउन सकिन्न । बलात्कार पीडितको नियन्त्रणभन्दा बाहिरको विषय हो । त्यसैले पीडितलाई इज्जत र सामाजिक न्याय दिनुपर्छ । पीडित महिलालाई तिरस्कार होइन, उसको जीवनयापनलाई सामान्य बनाउने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ । महिलाको इज्जत शरीर र योनिमा हुन्न भन्ने बोध गर्नुपर्छ । अनि मात्रै पुरुषप्रधान समाज, वंशाणुगत सोच र सामाजिक धरातल भत्काएर महिलाप्रति सम्मान गर्ने धारणाको विकास हुन सक्छ । इकान्तिपुरबाट साभार
बालापन र सिकाइकाे भाेक
Tags: No Comments
एक बिहान ढिडो ओडाल्दै थिएँ । ११ औं वसन्त टेक्दै गरेकी छोरी सामुन्ने आएर टक्क उभिइन् । उनको अनुहार मलिनो थियो ।
सोधेंः ‘के भो ?’
उनले भनिन् ‘ममु मलाई ढिडो पकाउनै आउदैन ।’
दुई दिन अघि म कम्प्युटरमा व्यस्त थिएँ । नजिकै आएर यस्तै मलिन अनुहारमा उनले भनेकी थिइन्ः ‘ममु मैले नास्पाती तास्नै सकिन, कस्तो साह्रो ।’
आजै पौने चार बर्षको छोराले सोध्यो “ममु मिस्रीको बोट कस्तो हुन्छ ?”
आँप, लिची, केरा, अम्बा, कटहरलगायतको फलफूलको बोटो, सिमि, खुर्सानी, फर्सी, भिण्डीलगायत तरकारीहरूको बोट तथा धान, मकै, भटमासलगायत अन्नबालीको बोट चिनेको उसलाई मिस्रीको पनि बोट चिन्ने रहर थियो ।
हामीले सामन्य ठानेका प्रश्नहरू ती बालबालिकाको लागि कत्ति महत्वपूर्ण हुन्छन् ? जीवनमा सिकाईको सबैभन्दा स्वर्णिम पल यही हो । बालापनको सिकाई, बुझाई दीर्घ जीवनको लागि जिवन्त सिकाई हुन्छन् । हुनत जीवन नै सिकाईको श्रृखला हो । सिक्नको लागि उमेर र समयको हद हुदैन ।
घरबाहिर यस्सो घुम्ने क्रममा खोला नजिक पुग्दा छोराले धेरै पटक सोधेको छः ‘यो पानी बगेर कहाँ पुग्छ, किन सिद्दिदैन पानी बगेर ? जंगल नजिक पुग्दा सोध्छः बांदर किन जंगलमा बस्छ ? बिरालो किन हामीसँग हाम्रो घरमा बस्छ ? घाममा हिड्दा सोध्छ “घाममा हिड्दा किन पसिना आउँछ ?”
रात परेसी सोध्छः “जुन किन म निदाएको बेलामा मात्रै लाग्छ ?, राती किन हुन्छ ? रात पर्दा हामीलाई निद्रा लाग्छ किन ?” यस्तै यस्तै ।
झ्वाट्ट सुन्दा बालबालिकाहरूले यस्ता प्रश्न गर्नु स्वभाविकै त हो नि भन्ने लाग्छ । किनकी हामी सबै जसोले बालबालिकाहरूको यस्ता प्रश्न सुनिनै रहेका हुन्छौं । सबैजसो बालबालिकाहरूले आफ्ना अभिभावकसंग यस्ता सवाल पटक पटक उठाईरहेका हुन्छन् । फेरि बालबालिका आफूले उठाएको प्रश्नको जवाफ चित्तबुझ्दो नलागेसम्म पटक पटक सोधिरहने स्वभावका हुन्छन् । कत्ती एउटै कुरा सोधेको भनेर झर्कने पनि गर्छौ कहिले काँही हामी ।
तर हामीले गहिरो गरी यी बिषयमा कत्तिको सोच्दछौ ? हामीले सामन्य ठानेका प्रश्नहरू ती बालबालिकाको लागि कत्ति महत्वपूर्ण हुन्छन् ? जीवनमा सिकाईको सबैभन्दा स्वर्णिम पल यही हो । बालापनको सिकाई, बुझाई दीर्घ जीवनको लागि जिवन्त सिकाई हुन्छन् । हुनत जीवन नै सिकाईको श्रृखला हो । सिक्नको लागि उमेर र समयको हद हुदैन । बाँचुन्जेल हरेक पल केही न केही सिकाई जारी रहन्छ । समयले जीवनको हरेकपल सिकाई दिइरहेको हुन्छ सबैलाई । भलै हामीले सिकाईलाई कत्तिको स्वीकार गर्छौ, कत्तिको आत्मसात भन्ने मुलभुत कुरा हो ।
हामी प्रविधिको युगमा छौ, प्रविधिले धेरै कुरा दिएको छ । तर यसैको कारण केही गतिरोध पनि जन्मेका छन् हामीमा । प्रविधिकै कारण हामी शारीरिक श्रम गर्न छोड्दै आएका छौ । अब बिस्तारै मानसिक कसरत पनि कमै गर्न थालेका छौँ । बालबालिकाहरूको सिकाई, बुझाई तथा सिर्जनात्मकतामा समेत यसको असर पर्न थालेको छ । हाम्रा बालबालिकामा सिर्जनात्मकता हराउँदै छ, प्रकृतिभन्दा प्रविधि प्रिय लाग्न थालेका छन् । जब कि प्रकृति खुला किताब हो जहाँ पलभरमा हज्जारौं ज्ञान हासिल गर्न सकिने अवसर छन् ।
शिक्षण सिकाईको क्रममा पनि सोच्ने, खोज्ने भन्दा घोक्ने घोकाउने बानी परेको छ बालबालिकालाई । पस्केको खाने बानी परेपछि उनीहरूले किन सोच्ने, खोज्ने तर्फ लाग्दथे र ? बालबालिकाको मनोबिज्ञानले के खोजिरहेको छ, के सोचिरहेको छ भन्ने विचार गर्नुभन्दा उनीहरूको सहजताको लागि भनेर घोकाउने, उत्तर ठिक्क पारेर राखिदिने परम्परा हाबि हुँदै आएको छ विद्यालयस्तरको शिक्षा पनि ।
दुध रहित चियामा कागती हालेर किन खाने, दुधमा मह वा बेसार हालेर किन खाने, बासी खाना किन नखाने, विहान उठेर योगा गर्ने, गित संगित सुनेर नाच्दै नचाउँदै गर्ने योग र नृत्यले शरिर र मानसपटलमा पुग्ने फाइदा बारे बताउने, गमला वा प्रयोग विहीन बट्टाहरुमा फूल,विरुवा रोप्न लगाउने, ति विरुवा कसरी सर्दछन्, त्यसको लागि माटो हावा पानीको आवश्यकता के कस्तो छ ? विरुवाबाट हामीलाई कस्ता लाभ मिल्दछ ?, घरमा साङ्ला, लामखुट्टे, मुसा, बिरालाहरु देखा पर्न सक्छन्, यि सत्रुजिव र मित्रुजिवको बारेमा जीवनपयोगी ज्ञानहरु अभिभावक आफैंले सहजै सिकाउन सक्छौ । यसको लागि कुनै अतिरीक्त समय, पाठ्यक्रम आवश्यक हुन्न ।
बालबालिकको मनमा प्रश्नप्रतिप्रश्न उब्जिरहेका हुन्छन् । हामी उनीहरूको मन मिलाउने तर्फ खासै महत्व दिंदैनौ । बालबालिकाको मनमा के अल्झिएको छ ? उनीहरुको प्रश्नमा उनीहरुले जान्न खोजेको कुरा कसरी बताउने भन्ने तर्पm कमै खोजी गर्छौ । हामी हाम्रो घर, कोठा असरल्ल देख्छौ र मिलाउँछौ । आÇनो गेटअप उत्कृष्ट बनाउन चाहन्छौ बनाउँछौ । तर,सोचाइ मिलाउनमा ध्यानै दिएका हुंदैनौ । बालबालिकाको सोचाइमा के छ ? कसरी सम्बोधन गर्न सकिन्छ भन्ने तर्फको सोचमा कति ध्यान दिन्छौं ? यो नै बाल विकासको लागि महत्वपूर्ण खुड्कीला हो ।
स्कुले बालबालिकाको पढाइ लेखाईको कुरा गरौं । अहिले कोभिडको कारण विद्यालयमा पठनपाठन बन्द छ । यो अवस्था कहिलेसम्म रहने कुनै टुड्डो पनि छैन । बैकल्पिक सिकाई प्रभावकारी हुन नसक्दा बालबालिकाहरू सिकाईबाट बन्चित भैरहेका छन् । ईन्टरनेटको माध्यमबाट केही बालबालिकाले सिकाईलाई निरन्तरता दिएका छन्, तर त्यो पनि प्रभावकारी छैन । ६० हजार बालबालिका सिकाईबाट बन्चित छन् अहिले । यसो भन्दै गर्दा हामीले आफ्ना बालबालिकालाई घरमै आफूसँगै सिकाउन सक्ने विकल्पको खोजी गरेका छौ कि छैनौं ?
मनमा चलेको कुराहरू सुन्ने, मनन गर्ने, विचार बिष्लेशण गर्ने बानीको विकास गराउन सकियो भने पनि बालबालिकाको मानसिक विकास सशक्त बन्न सक्छ । शिक्षा बिद, बाल मनोबिज्ञ डा. मिनाक्षि दाहालका अनुसार अहिले कोभिड महामारीको कारण बालबालिकाहरूमा थप कौतुहलता बढेको छ । तर हरेक अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकाको जिज्ञासा सल्ट्याउन सक्ने नहुने सत्यता पनि छ । अभिभावकको पनि सिमित समय, सिमित क्षमता हुनु स्वभाबिक हो । तर यसो भन्दैमा अभिभावकहरुमा बालबालिकाहरुको सिकाइको लागि सामथ्य नहुने पक्कै हैन ।
धेरै जसो अभिभावकहरु स्कुले बालबालिकाहरू विहान घरबाट स्कुल निस्केपछि साँझ फर्कदा कुन कुन अक्षर लेख्न सिके, कुन अक्षर बोल्न सिके भन्ने खोजी गर्ने गर्नुहुन्छ, जुन गलत हो । कक्षमा अक्षरका अलवा अरू व्यवहारीक कुरोको वास्ता गर्ने परीपाटी छैन । जस्तो कि नाच्न सिक्यो होला, दाँत माज्ने बारे ज्ञान बुझ्यो होला, आदर सत्कार के कसरी गर्ने भन्ने सिक्यो होला । यता कमै चासो हुन्छ । तर यि नै विषयमा पनि चासो राख्नु पर्ने तर्क छ डा. मिनाक्षि दाहालको ।
महामारीमा घरमै सिकाइ कसरी ?
कोरोना महामारी बालबालिकाहरुको लागि एक हिसाबले अवसर बनेको छ । सामान्य समयमा बालबालिकाहरुले अभिभावकसँग बस्ने प्रयाप्त समय पाउने थिएनन् । अभिभावकको व्यवस्तताको कारण उमेर अनुसार बालिबालिकाहरु केयर सेन्टर, मन्टेश्वरी, विद्यालय, ट्युसन सेन्टर जस्ता घरभन्दा अतिरीक्त स्थानमा ‘व्यवस्थापन’ गरिदिन्थे । अनि अक्सर अभिभावको सोच ‘पैसा तिरेपछि मैले सोचेजस्तो बनाईदिन्छ’ भन्ने हुन्छ । अहिले बाध्यताबस पनि बालबालिका अभिभावकसँग रहन पाएका छन् । यो बेला अभिभावकहरुले घरैमा सिकाईलाइ प्रभावकारी बनाउँन सक्ने धेरै कुराहरु छन् ।
महामारीको कारण घरैमा बस्न पर्दा बालिबालिकाहरुमा एक प्रकारको दिक्दारी पैदा भइरहेको हुन्छ। उनीहरुलाई घरको काममा सहभागी हुन प्रेरित गर्ने गर्नुपर्छ । जस्तै खाना पकाउदासँगै राख्ने, तरकारी केलाउन÷ खेलाउन दिने, भाँडा माझ्दै गर्दा पानी हाल्न सिकाउने जस्ता कार्यमा रमाउन दिनुपर्छ । यस्ता काम गर्दै गर्दा उनीहरुले आफैं काम गरेको आभाष गर्दै प्रफुल्ल हुनेछन् । तरकारी केलाउँदा पखालेर केलाएको देख्दा उनीहरुले सरसफाइको ज्ञान लिन्छन् । चामल केलाएको देखेर चामलमा कस्ता फोहोर हुन्छन् किन हुन्छन् भन्ने ज्ञान दिलाउन सकिन्छ । कस्तो खाना खानुपर्छ भन्ने सिक्न सक्छन् । काम सिक्दै गर्दा उनीहरुबाट गल्ति भयो भने, गाली हैन, यसो गर्दा यसरी गल्ति हुनेरहेछ, अब यो तरीका हैन यसरी गरौं भनेर सिकाउन सकिन्छ ।
“मोवाइलमा बालबालिका अल्झनु दुर्बेशनी हो, मोबाईल नखेल भन्दा के गरौं त भनेर विकल्प खोज्छन्, हो हामीले विकल्प दिनु पर्छ मोवाइल, ल्यापटप जस्ता डिभाइसहरु हैन।”
कस्तो खाना कसरी खाँदा शरिरलाई के प्राप्त हुन्छ ? भनेर पोषणको ज्ञान दिन सक्छौ । जस्तोः कि दुध रहित चियामा कागती हालेर किन खाने, दुधमा मह वा बेसार हालेर किन खाने, बासी खाना किन नखाने, विहान उठेर योगा गर्ने, गित संगित सुनेर नाच्दै नचाउँदै गर्ने योग र नृत्यले शरिर र मानसपटलमा पुग्ने फाइदा बारे बताउने, गमला वा प्रयोग विहीन बट्टाहरुमा फूल,विरुवा रोप्न लगाउने, ति विरुवा कसरी सर्दछन्, त्यसको लागि माटो हावा पानीको आवश्यकता के कस्तो छ ? विरुवाबाट हामीलाई कस्ता लाभ मिल्दछ ?, घरमा साङ्ला, लामखुट्टे, मुसा, बिरालाहरु देखा पर्न सक्छन्, यि सत्रुजिव र मित्रुजिवको बारेमा जीवनपयोगी ज्ञानहरु अभिभावक आफैंले सहजै सिकाउन सक्छौ । यसको लागि कुनै अतिरीक्त समय, पाठ्यक्रम आवश्यक हुन्न ।
बालबालिकाहरुले आफैंले गरेर, हेरेर, देखेर, सिक्छन् । ‘क’ अक्षर नचिनेको बालबालिकाहरुले घरमा आफ्ना सदस्यको लुगा, चप्पलहरु कुन कसको भनेर कसरी चिन्छन ? अवश्य पनि लगाएको देखेरै चिन्दछन् । महामारीको कारण उनीहरुले अहिले आफ्ना साथीहरू मिस गरेको हुन्छन् हामी साथी बन्नुपर्छ । सिकाईको समय हामीले दिनुपर्ने हुन्छ ।
बालबालिकाहरुको व्यवहारलाई झिंजो मानेर कता पन्छाउ र आफू ढुक्कले बसौं भन्ने सोच कदापी सही हैन । बालबालिकालाई यस्सो अल्झियोस भनेर मोबाइल दिनु सबैभन्द बढी घातक हुने बाल मनोविद डा. दाहालको भनाइ छ । दाहाल भन्छिन् “मोवाइलमा बालबालिका अल्झनु दुर्बेशनी हो, मोबाईल नखेल भन्दा के गरौं त भनेर विकल्प खोज्छन्, हो हामीले विकल्प दिनु पर्छ मोवाइल, ल्यापटप जस्ता डिभाइसहरु हैन।” दाहाल भन्छिन्ः “यसको लागि पहिले अभिभावक आफू मोबाइलबाट टाढा बनौं, बच्चालाई समय दिने गरौं, बच्चालाई समस्या उत्पन्न हुने र समाधान गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । मोबाइल वा ल्यापटपको लतबाट छुटकारा गरौं ।”
बालबालिकाहरुमा हरेक समय सिकाइको भोक केही न केही रुपमा रहेको हुन्छ, खाँदै गर्दा होस् वा खेल्दै गर्दा । त्यसैले उनीहरुले सानो सानो कुरामा पनि प्रश्न गरिरहेका हुन्छ । अभिभावकहरुले गरेको काम नियालिरहेका हुन्छन् र आफू पनि सिकिरहेका हुन्छन्, सिक्न चाहन्छन् । यस्तो चाहानालाई सहजिकरणको खाँचो हुन्छ । जब उनीहरुले सहजिकरण पाएर काम सिक्दछन्, ज्ञान हासिल गर्दछन्, उनीहरुमा अर्को सिकाइको लागि उत्सुकता सुरु हुन्छ । बालबालिकाहरुसँग अभिभावक बनेर हैन, साथिभाई बनेर सिकाइमा सहजिकरण गरौं । महामारीमा घरमै सिमित भएका बालबालिकामा सिर्जनाशिलता भर्ने कोशिस गरौं । कोशिस गर्दा सबै संभव हुन्छ । सामान्य लाग्ने सिकाइले पनि जीवनमा विशेष विशेष अर्थ राख्दछन् । जीवनमा स्वावलम्बि बन्नमा उनीहरुलाई आजको सिकाई दरीलो आधारशिला बन्न सक्दछ । चाहे खाना बनाउन, घरधन्दा गर्न, सररफाइ गर्न नै किन नहोस् यस्तै सिकाइले स्वाबलम्वि बनाउँछ मानवलाई ।
नेपालको संविधानको धारा ३९ (बालबालिकाको हक २) मा प्रत्येक बालबालिकालाई परिवार तथा राज्यबाट शिक्षा, स्वास्थ्य, पालन, पोषण, उचित स्याहार, खेलकुद, मनोरञ्जन तथा सर्वाड्डीण व्यक्तीत्व विकासको हक हुनेछ भनिएको छ । यसैगरी (३) मा प्रत्येक बालबालिकालाई प्रारम्भिक बाल विकास तथा बाल सहभागिताको हक हुनेछ भनिएको छ । महामारीको अवस्थामा पनि उनीहरुको यो अधिकारको रक्षा गर्नु हामी अभिभावकको कर्तव्य हो ।
नेपाल–भारत सीमामा रहेको महाकाली नदी पार गर्न खोज्दा एक नेपालीको मृत्यु भएपछि तुइन फेरि राष्ट्रिय ध्यानाकर्षणको विषय बनेको छ । यो घटनाले एकै पटक कैयौं सवाल उठाएको छ । तुइन खोलानाला तर्ने पारम्परिक माध्यम भए पनि आजको समयसम्म प्रयोगमा नरहनुपर्ने हो ।
ठूलो संख्याका नेपाली आज पनि ज्यान हत्केलामा राखेर तुइनबाट नदी तर्नुपर्ने बाध्यतामा छन्, मुलुकभित्रै वा छिमेकी भारतीय क्षेत्रमा आवतजावत गर्न पनि । तुइनमा दैनन्दिन जीविकोपार्जनका लागि जो झुन्डिन्छन्, तिनीहरूलाई नै थाहा छ, यो काम कत्तिको कष्टकर र जोखिमपूर्ण हुन्छ । जसको नियतिमा तुइन एउटा कटुसत्य बनेर उपस्थित हुन्छ, तिनीहरू नदी तरे पनि मानसिक रूपमा पलपल मरिरहेका हुन्छन् ।
सीमाका बासिन्दाहरूका आफ्नै खालका समस्या र सरोकार छन् तर काठमाडौंले त्यसलाई आफ्नो अनुकूलतामा मात्र सुन्ने, बुझ्ने र बोल्ने गर्छ । प्रायः घटनाको खबर काठमाडौंसम्म पुग्दैपुग्दैन । जेजति पुग्छ, त्यसमा राजनीति बढी हुन्छ न कि सरकारबाट तदारुकताका साथ सम्बोधन । जयसिंह धामीको मामिलामा सत्य के हो, त्यो चाँडै बाहिरिने आशा गर्न सकिन्छ । तर कुरा यत्तिकैमा सकिँदैन ।
नेपाल–भारत सीमा खुला छ, सर्वत्र यही बुझाइ छ, तर धरातलमा त्यस्तो छैन । किनभने आवागमन सहज छैन । सीमा वारपारका लागि अझै तुइनको प्रयोग भैराख्नु भनेको सम्बन्धको आधारकेन्द्र जनता नभएर दुई राज्यको आआफ्नो स्वार्थ रहनु हो । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध भनेको अन्तरराज्य सम्बन्ध हो । दुई केन्द्रबीचको सम्बन्धको निरन्तरतामा आधारभूत मान्यताहरूमा ‘सीमाञ्चल’ लाई राख्ने गरिएको छ । यस्तो मानसबाट भारतीय सीमाञ्चलवासीसमेत गुज्रिनुपरिरहेको छ । कतिपय अवस्थामा भारतको शक्तिशाली संस्थापनले सीमान्त भूभागका आफ्ना बासिन्दाको सुरक्षा र सुविधाका यस्ता प्रयत्नहरूलाई आकार दिएको हुन्छ, जो नेपालीय सीमाञ्चलवासीको हितविपरीत हुन्छन् । कुनै पनि मुद्दालाई उपयुक्त किसिमले टुङ्ग्याउनुको सट्टा प्रत्येक मामिला राजनीतिक तहमा, त्यसमाथि प्रधानमन्त्री र मन्त्रीद्वारा सम्हाल्ने प्रयास सीमाञ्चल सम्बन्धको राजनीतीकरण प्रक्रियाको मूल कारण हो । हामीले जे चाहिएको हो त्यो माग्न पनि सकेका छैनौं र उनीहरूले पनि हाम्रो स्तरमा आएर सोच्न सकेका छैनन् ।
भारतीय सीमा सुरक्षा बल (एसएसबी) को भूमिका किन आलोचित छ नेपालमा ? ‘रोटी बेटी’ सम्बन्धको भाष्यबीच सीमा नियमितताको नाउँमा भारतीय पक्षबाटै पहिले सैनिक पोस्ट खडा गर्ने काम भयो । बिस्तारै दुइटै राज्यका तर्फबाट सीमामा सैन्यकरणको प्रक्रिया बाक्लिँदै आयो । भारत जाँदा कतिपय ठाउँमा भारतीयको दुर्व्यवहार, जबर्जस्ती र ज्यादतीलाई पनि सामान्य रूपमा लिनुपर्ने अवस्था छ । कोरोना संक्रमणको बहानामा सीमामा निर्बाध आवागमनमा रोक लगाइएको छ । अठार सय किलोमिटर खुला सिमानामा कतै कडाइ छ त कतै अलि खुकुलो ।
यस्तो किन गरिएको हो, सहज उत्तर कतैबाट पाउन सकिएको छैन । नेपाल र भारतले एकअर्कालाई शत्रुराष्ट्र घोषणा नगरे पनि सीमाक्षेत्रमा खटिएका सुरक्षा अधिकारीहरू किन प्रश्न उठ्ने क्रियाकलाप गरिरहन्छन् ? भारततर्फबाट स्थलमार्ग हुँदै वाहनबाट सामान ढुवानी भैराखेको छ, तर मानिसको आवागमनलाई सहज बनाउनुपर्ने ठाउँमा जुनसुकै वाहनमा रोक छ । यस पछाडिको तर्क के छ ? यी सब हेर्दा सीमाञ्चल सम्बन्ध चौबाटाको ट्राफिक लाइटजस्तै भएको छ, जसमा हरियोभन्दा बढी पहेंलो र रातो बत्ती बल्छ ।
भौगोलिक यथार्थ परिवर्तन गर्न सकिँदैन । दिल्ली र काठमाडौंले यो बुझ्न ढिलो गर्नु हुँदैन । नेपालीय सीमाञ्चल स्वार्थ के हो भन्नेमै नेपालका राजनीतिक दलहरूबीच सहमति हुन सकेको छैन । प्रत्येक विषयलाई राजनीतीकरण गरी राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा दलीय स्वार्थलाई महत्त्व दिने प्रवृत्तिका कारण पनि यस्ता समस्याहरू बल्झिरहने गरेका छन् । राष्ट्रिय सहमतिको अभावमा नेपालले छिमेकीलाई आफ्ना मर्का र मर्मप्रति संवेदनशील बनाउन सम्भव छैन । यहाँनिर जोड दिएर के बुझाउन जरुरी छ भने, प्रत्येक सीमाञ्चलवासीलाई आफ्नो स्वतन्त्रता र अस्तित्वप्रति गर्व छ र पुर्खाको यो नासोलाई सुरक्षित राख्न सजग छ । यदाकदा पारिपट्टिकाहरूमा ‘मुखमा सीताराम, कामले निदहराम’ को प्रवृत्ति त छैन भन्ने आशंका भुइँतहमा छ । यता हाम्रोतिर आम जनताको भावनात्मक आवेगलाई भड्काएर फगत नाराहरूको खेती गरिन्छ । सीमाञ्चलका वास्तविक आकांक्षा र आवश्यकतालाई लिएर यथार्थ समझदारी गर्ने यत्न छैन । त्यसैले कतिपय दैनन्दिन समस्याहरू कार्पेटमुनि थन्क्याउने गरिन्छ ।
हामीले नचाहँदा–नचाहँदै पनि सीमाञ्चलको परिवेश फेरिँदै गएको छ । यदाकदा द्विपक्षीय सम्बन्धलाई समीक्षा गर्नुपर्नेमा हामी न परम्परामा बस्न सकेका छौं न त नयाँ सम्बन्धको आधार र स्तर विकसित गर्न सकेका छौं । नयाँ ढंगले सीमाञ्चल सम्बन्ध विकसित गर्न पहिला एकल र तत्पश्चात् साझा अध्ययनको जरुरी छ । सीमाञ्चलका सम्बन्धमा जहिले पनि भावनात्मक भइदिने गरिन्छ । तर ध्यान दिनुपर्ने पक्ष हो— जसले आफ्नो सीमाञ्चलको सरोकार थाहा पाउन सकेन, उसले स्थिरता र समृद्धि कसरी हासिल गर्न सक्छ ?
स्वयं सीमाञ्चलवासीले आफ्ना समस्या र सरोकार के हो, दैनन्दिन जीवनमा आफ्नासँग के गुनासो छ र पारिकासँग के अपेक्षा छ भन्ने विषयलाई थाती राख्दै आए । यो त अन्तर्राष्ट्रिय विषय हो, केन्द्रले नै हेर्छ भन्दै पन्छिँदै आए । वारिपारिको सम्बन्ध यस्तो अन्तरनिर्भर थियो कि, त्यहाँ गुनासो कसरी व्यक्त गर्ने भन्ने पनि अलमल रह्यो ।
काठमाडौंमा समेत एउटा वृत्तमा सीमाक्षेत्रका बासिन्दाले मौका पाउनेबित्तिकै आफ्नो सार्वभौमिकता खुम्च्याउँछन् भन्ने आशंका रह्यो, यता सीमाञ्चलतिर पनि एक थरीमा ‘बोर्डर सरोकार’ उठायो भन्ने दिल्ली रिसाउँछ भन्ने त्रास रह्यो । यहाँनिर प्रस्टिनुपर्ने अर्को कुरा के हो भने, सीमाञ्चलमा केवल मधेसीहरूको मात्र बसोबास छैन न त सीमाञ्चल सरोकार भनेको केवल मधेसी समुदायकेन्द्रित छ । नेपाल–भारतबीचको लामो सीमाक्षेत्रमा नेपाली समाजको विविधता प्रकटिएको छ । प्रत्येक क्षेत्रमा स्थानीय सरोकारहरू छन्, केही साझा सरोकारहरू पनि छन् । नेपाल–भारत सीमामा सबैतिर नागरिकलाई एकनासको सुविधा छैन ।
खुला सीमा भनिए पनि अहिले आवागमन सहज र सरल छैन । यसका खास कारणहरू छन् । पहिलो, जहाँ खोलानाला वा जंगल छैनन् त्यहाँ पनि सबैतिर सुगम छैन । दोस्रो, जोडिने बाटाहरू पर्याप्त छैनन् जुन बाह्रैमास चालु रहन सकून् । तेस्रो, दशगजा क्षेत्रमा समानान्तर रूपमा सुरक्षा निगरानी गर्न सकिने भौतिक पूर्वाधार छैन । हामी सीमास्तम्भ हरायो भनी खुब हल्ला गर्छौं जुन जरुरी पनि छ, तर दशगजा क्षेत्रको अवस्था कस्तो छ, त्यसलाई व्यवस्थित कसरी गर्ने भन्नेबारे कुनै चर्चा छैन ।
चौथो, वारिपारिका क्षेत्रगत प्रशासनिक/सुरक्षाका बहालवाल पदाधिकारीको रवैया कस्तो छ, यसले पनि नागरिक अनुकूलतालाई असर पारिरहेको छ । पाँचौं, स्थानविशेषको नागरिक जागरुकता र दबाबको अवस्थाले पनि आवागमनको आयाममा फरक पारेको छ । नेपाली नागरिक आफ्नै मुलुकको एक भागबाट अर्को भागमा जान भारतीय भूभागमाथिको निर्भरता जति घट्न सक्छ त्यति राम्रो । अर्को भौगोलिक वा अन्य कारणले चाहे नेपाली होऊन् वा भारतीय नागरिक, ओहोरदोहोरका निम्ति एकअर्काको भूभाग प्रयोग गर्छन् भने त्यहाँ तैनाथ सुरक्षा पदाधिकारीको तजबिज हावी हुनु भएन तर त्यही हुने गरेको छ । यसबाट दुवैतिरका बासिन्दा पीडित छन् ।
एउटा भ्रम के छ भने, नेपालीहरू मात्र आफ्नै मुलुकको अर्को भागमा जान भारतीय बाटोको निर्भरतामा बाँचेका छन् । भारतीयहरू पनि नेपालको बाटो प्रयोग गर्न रुचाउँछन् । उत्तराखण्डबाट सिक्किम, पश्चिम बंगाल वा पूर्वोत्तर राज्यतिर आउन–जान चाहनेहरूले नेपाली बाटोलाई प्राथमिकतामा राख्न थालेका छन् । नेपालीहरूले नेपालभित्र पुग्न नेपाली बाटोको सुगमता पाउनु प्रत्येक नागरिकको अधिकार हो र त्यस्तो व्यवस्थापन गर्नु राज्यलाई पनि आफ्नो अस्तित्व देखाउने मौका हो । तर यहाँ उठाउन खोजिएको मूल प्रश्न हो— यी दुई मुलुकका नागरिकले एकअर्काको सीमाञ्चलमा निर्बाध हिँडडुल गर्न पाउँछन् कि पाउँदैनन् ? काठमाडौं र दिल्लीले नोटिसमा लिनुपर्ने विषय हो यो ।
कोरोना संक्रमण सीमाञ्चल सम्बन्धमा नयाँ संकट लिएर आयो । यसले पारस्परिक सहजतालाई संकुचनमा पार्यो । दुवैतिरका स्थानविशेषका पदाधिकारीहरूले आआफ्ना केन्द्रको निर्देशन भन्दै सीमामा अवरोध गरे, कतिपय ठाउँमा मुख्य नाकालाई बन्द गरेर चोरबाटो प्रयोग गर्न हौस्याइयो । यस्तो किन गरियो वा गरिँदै छ, त्यसको औचित्य पुष्टि कतैबाट हुन सकेको छैन । कतै मान्छे ओहोरदोहोर गर्न दिइए पनि गाडीमा रोक लगाइएको छ । सीमाञ्चलको जीवनमा यसबाट परेको असरलाई काठमाडौं र दिल्लीले अनुमान गर्न सक्दैनन् ।
नेपाल–भारत सम्बन्धलाई जेजस्ता विशेषण दिइए पनि यो सम्बन्धको अन्तरधारा भनेको सहज आवागमन नै हो । यो वा त्यो निहुँमा त्यसमा तगारो हाल्ने काम यो वा त्यो पक्षबाट गरिन्छ भने यसले त्यो पारस्परिकताको धारा सुकाउँदै लैजान्छ । सीमाञ्चलमा खटाइने सुरक्षाकर्मीहरूलाई स्थानीय संवेदनशीलताबारे बुझाइएकै हुनुपर्छ । कतिपय ठाउँमा नेपाली सुरक्षाकर्मीहरूमा समेत त्यसको अभाव देखिएको छ जसले स्वयं नेपाली नागरिक र भारतीयहरूसमेत पीडित हुने गरेका छन् । स्थानविशेषका पदाधिकारीहरूको रवैयाले पनि सीमाञ्चलमा स्थानीय स्तरमा वारिपारि तनाव बढेको र एकअर्का क्षेत्रका बासिन्दाले पाइरहेका सुविधा खोस्न दबाब दिने गरिएको समेत देखियो । यो परिपाटीले जनजनको सम्बन्धमा दुर्भावना घोल्दै छ । काठमाडौं र दिल्लीका आआफ्ना सम्बन्धका तुरूपहरू छन्, तर पिल्सिने त सीमाञ्चलका बासिन्दाहरू नै हुन् ।
हामी आफूलाई परेको मर्कामा खुब हल्ला गर्छौं तर हाम्रैतर्फका सुरक्षा–प्रशासनका व्यवहारका कारण कतिपय ठाउँमा भारतीय नागरिक पनि अनाहक परिबन्दमा परिरहेका हुन्छन् । यस्ता कुराहरू भारततर्फका सीमाञ्चलीय अखबारमा उठे पनि भारतको राष्ट्रिय बहसमा हराउँछन् । हामीकहाँ सीमाका घटनाले राष्ट्रिय चर्चा पाए पनि त्यसको स्थायी निकास निस्किन सकिरहेको हुँदैन । यसरी तुइनमा झुन्डिएको सीमाञ्चल सम्बन्ध छटपटिँदै छ । काठमाडौं र दिल्लीले यसबाट उन्मुक्तिको साझा प्रयत्न गर्न ढिलो गर्नु हुँदैन । इकान्तिपुरबाट साभार