- सुपेन्द्र बस्नेत
दशैं आयो, खाउँला पिउँला ।
कहाँ पाउँला – चोरी ल्याउला ।
धत्त पापि म त छुट्टै बसौंला ।।
निकै महत्पूर्ण सन्देश बोकेका यि हरफहरुमा भाखा हालेर बाल्यकालमा खुबै खेलिन्थ्यो। नेपालीहरुको महान चाड बडा दशैं नजिकिन थालेपछि यो निकै प्राथमिकताका साथ गुन्जिने गर्दथ्यो। जो आजसम्म पनि प्राथमिकताका साथ स्मरण गरिने गरिन्छ। र, निरन्तर गुन्जिनै रहेको छ।
वर्षा ऋतु समाप्ति पछि जब सरद ऋतुको आगम हुन्छ। तब, बिहानी पख हल्का हुस्सु लाग्न थालेर चिसोको अनुभूति हुन्छ। दिउँसो पारिलो घाम लागेर घमाइलो र आकाश खुलेर रमाइलो देखिन थाल्छ। गाइने किरा (फिरफिरे) हरुको आगमन, झ्याकिरीहरुको झ्याउ झ्याउ, बिहानी पख चराको चिरबिर, बत्तिमा पुतलीहरुको आकर्षण आदि इत्यादिले नेपालीहरुको महान चाड बडा दशैं आएको सन्देश दिन्छ।
यतिबेला स्वदेशमा रहने नेपालीलाई मात्र हैन, विदेशमा रहने नेपालीहरुलाई पनि नेपालीहरुको महान चाड ‘बडा दशैं’ ले मज्जाले छोइसकेको छ। हिन्दु धार्मिकग्रन्थ अनुसार, रामले रावरणको र महादुर्गा भवानीले महिसासुर राक्षसको बध गरेको खुशीयालीको महाउत्सव हो यो बडा दशैं। जसलाई असत्य माथि सत्यले विजय प्राप्त गरेको महत्वपूर्ण क्षणका रुपमा स्मरण, चर्चा, चित्रण र पूजन गर्ने गरिन्छ। यस अर्थमा धार्मिक दृष्टिकोणले बडा दशैंको मूल मर्म शक्ति र सत्यको पूजा, अर्चना, साधना र आराधन हो।
सामाजिक, साँस्कृतिक ,परम्परा, चालचलन र रहनसहनका दृष्टिकोणले बडा दशैंलाई पारिवारिक मिलन, सामाजिक सद्भाव, धार्मिक सहिष्णुता, एकता, पहिचान र मनोरञ्जनको एक महान महोत्सवको रुपमा चित्रण र व्याख्या पनि गर्न गरिन्छ।तर, मुलत: बडा दशैंको मूल मर्म धार्मिक क्रियाकलाप, आस्था र विश्वासमा नै केन्द्रिकृत रहेको छ। हिजोआज यस महान पर्वलाई ‘विजयादशमी’ भनेर सम्बोधन गर्ने, चिन्ने, चिनाउने, व्याख्या गर्ने र सोही अनुसार मनाउने गरेको पाइन्छ।
खास गरी सामाजिक सञ्जालहरु र सञ्चार माध्यमहरुमा जानेर वा नजानेर यस महान चाडलाई ‘बडा दशैं’ को सट्टा प्राथमिकताका साथ ‘विजयादशमी’ मात्र भनेर सम्बोधन गर्दै शुभकामना आदानप्रदान गरिरहेको देखिन्छ। जसले नजानिदो ढंगले बृहत महिमा, गरिमा र महत्व बोकेको चाडलाई संकुचित र कुन्ठित गरिरहेको छ।अझ भनौं चाडको मूल मर्मलाई नै ओझेलमा पारिरहेको छ। हिन्दु धार्मिक पात्रो अनुसार सोह्र श्राद्ध (भाद्र शुक्लपूर्णिमादेखि आश्विन औँसी(जमरे औंसी) सम्मका १६ तिथि समाप्त भएर नौरथा प्रारम्भ भएसंगै बडा दशैं शुभारम्भ हु्न्छ। मुलत: जमरा राख्ने दिन घटस्थापनादेखि टिका लगाउने दिन दशमीसम्मको दश दिनलाई बिषेश मानिन्छ। यद्यपि, पूर्णिमाको दिनसम्म दशैंको टिका लगाएर हर्षोल्लास मनाउने चलन छ।
हिन्दु धर्मग्रन्थ अनुसार आश्विन शुक्लपक्षको प्रतिपदा अर्थात घटस्थापनादेखि नवमीसम्मको हरेक दिन नवदुर्गाको भिन्न भिन्न स्वरुपले दशैंको क्षेत्र बृहद रहेको पुष्टि गर्दछ। धार्मिकग्रन्थका अनुसार महिसासुर लगायतका दानवहरुको बध गर्ने अभियानका क्रममा नौं रुप धारण गरेको विश्वास गरिन्छ। त्यसैले दुर्गालाई नवदुर्गाका नामले पनि पुकारिने गरिन्छ।
यसरी धार्मिक ग्रन्थ अनुसार हरेक दिन(नौ दिन) र असत्य माथि सत्यको विजय प्राप्त भएको दशमीको दिन, जसलाई विजयादशमी भनेर पुकारिन्छ, सहितलाई समेटेर संयुक्त रुपमा ‘बडा दशैं’ भनेर सम्बोधन गरिनु पर्दछ। नकि ‘विजयादशमी’ मात्र । तब मात्र यो बृहत चाडको यथार्थ मर्म, महत्व, गरिमा र महिमा दर्शाउन र बचाउन सकिन्छ । जसलाई पुष्टि गर्न नवदुर्गाको नौं रुप, त्यसको शक्ति, भूमिका र महत्वलाई यसरी उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।
१) शैलपुत्री – हिमालय पर्वतकी पुत्रीको रुपमा उत्पन्न ६ वटा हात भएकी नवदुर्गाको पहिलो रुपलाई शैलपुत्री भन्ने गरिन्छ। जसको हातहरु शंख, चक्र, गधा, पध्म, त्रिशुल र डम्बरुले सुशोभित भएका हुन्छन्। महिसासुर सहित दानवहरुले देवगण माथि अति नै अत्याचार गरेपछि दानवहरुको नष्ट गरेर देवगणको रक्षा गर्ने महाअभियान सफल पार्न आफ्नो रुपधारण गरेकी नवदुर्गाको पहिलो रुप हो यो। सोही अनुसार यस दिन उनको पूजा, अर्चना र साधना गर्ने गरिन्छ।
२) ब्रम्हचारिणी – नवदुर्गाको दोस्रो रुपलाई ब्रम्हचारिणी भनिन्छ। यो पाँचवटा हात भएकी ब्रम्हचारिणी शंख, चक्र, गधा, पध्म, जपमाला तथा अमृतले भरिएको अमृतघडाले सुशोभित रुप हो। जो उनको ध्यान जपको रुप हो। शास्त्र अनुसार, नव दुर्गा महिसासुरको वध गर्नु उचित हो वा होइन ? भन्ने यकिन गर्नका लागि आत्मज्ञान प्राप्त गर्न यो रुप धारण गरी ध्यान जपमा लिन भएकी विश्वास गरिदै आइएको छ।
३) चन्द्रघण्टा – चार हातमा शंख, चक्र, गधा र पध्म बोकेकी र मस्तकमा घण्टा आकारको अर्ध चन्द्र रहेको नव दुर्गाको तेश्रो रुप चन्द्रघण्टा हो।शास्त्र अनुसार, घण्टालाई सञ्चार र चन्द्रलाई फैलाउनुको रुपमा अर्थ्याइएको पाइन्छ। यस दिन सोही अनुसार दुर्गाको पूजा, अर्चना, आराधन र प्रार्थना गर्ने गरिन्छ।
४) कुष्माण्डा – दुर्गा भगवतीको चौथो रुप कुष्माण्ड हो। महिसासुरको बध गर्ने अभियान अन्तरगत ब्रम्हाण्ड उत्पन्न गर्नका लागि उनले यो रुप धारण गरेको मान्यता रहेको छ। आफ्नो मुस्कानबाट ब्रम्हाण्ड उत्पन्न गरेकी हुनाले यिनलाई कुष्माण्डा भनिएको हो। देवीले महिसासुरलाई यस रुपले आफ्नो बसमा ल्याएकी थिइन्। जसलाई शक्तिशालिनी तथा शान्तिदायनी रुप पनि भन्ने गरिएको छ। नवरात्रको यस दिनलाई शक्ति पूजाको विशेष दिन पनि मानिन्छ ।
५) स्कन्दमाता – देवताका सेनापति स्कन्द कुमारकी माताको रुपलाई स्कन्दमाता भनिन्छ।दुर्गाले यस रुप धारण गरेर सत्यका लागि असत्यका विरुद्ध लड्न सेना तयार पारेको कुरा धार्मिक ग्रन्थहरुमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।
६. कात्ययानी –दुर्गाको छैटौं रुपलाई कात्ययानी भनिन्छ। कात्ययानले घोर तपश्या गरेर दुर्गालाई छोरीको रुपमा प्राप्त गरेकाले यस रुपलाई कात्ययानी भनिएको पाइन्छ। महिसासुरले आफ्नो मृत्यु जल, थल र वायु कहि पनि हुन नसकोस् ।र, कुनै पनि हतियारबाट नहोस् भनि बिष्णुबाट बरदान पाएका थिए। जसले गर्दा उनको बध गर्न असम्भव झै थियो। यस्तो निकै गम्भीर अवस्थालाई दुर्गामाताले यही रुपमा गहन चिन्तन मनन गरेर उसको बध गर्ने सही उपाय पहिचान गरेको विश्वास गरिन्छ ।
७) कालरात्री – यो दुर्गाको सातौं रुप हो। यो रुपमा दुर्गाको दाँयापट्टि ५ र बाँयापट्टि ४ हात रहेका छन्। उनको यस रुपको बाँया हातमा मुसल र दण्ड र दाँया हातमा त्रिशुल र तरवार सुशुजित छन्। देवीको यस अद्भुत शक्तिको कालरात्री स्वरुपलाई विनाशिनी पनि भनिन्छ । देवीले यस रुपमा महिसासुरलाई आफ्नो काखमा राखेर नङको सहायतामा पेट चिरेर बध गरेकी थिइन्। जसलाई असत्य माथि सत्यको विजय भएको विश्वास गरिन्छ।
यसै विश्वासका कारण देवीको असत्यमाथि सत्यको विजय अभियान सफल भएको दिन भन्दै देवीको पूजनीय कर्मको सम्मान स्वरुप बली दिने प्रचलन चलिआएको मानिन्छ। जस अनुसार सप्तमीदेखि महाअष्टमीको दिनसम्म राँगा, बोका, भाले, हाँस, भेडाहरुको बली दिने प्रचलन छ। हिंसा गर्न नचाहनेहरुले भने घिरौँला, लौंका जस्ता तरकारीका कैडालाई पशुको स्वरुप दिएर बली दिने प्रचलन पनि छ।अहिंसावादीहरुले भने नवदुर्गालाई कदर स्वरुप नरिवल चडाउने गरेको पाइन्छ।
८) महागौरी – धर्मशास्त्रले नवदुर्गाले महिसासुरको बध गर्ने महाअभियानमा सफलता प्राप्त गरिसकेपछि आफ्नो आठौं रुपमा सबै बस्त्र तथा पहिरण सेतो धारण गरेको बताएको छ। शास्त्र अनुसार यस रुपमा उनले महिसासुर लगायतका दानवहरुको शरिर कुहाउने र उनीहरुलाई शान्ति दिलाउने काम फत्ते गरेको विश्वास गरिन्छ ।
९) सिद्धिधात्री – नव दुर्गाको अन्तिम रुप सिद्धिधात्री हो। यस रुपमा देवी दुर्गा बाँया हातमा अमृतघडा र दाँया हातमा स्वस्तिक तथा कमल र लिएकी छिन्। देवीले यस रुपमा यस अणिमा, महिमा, गरिमा, लधिमा, प्राप्ति, प्राकम्प, इशित्व र वशित्व नाम भएका आष्ट सिद्धि दिन सक्ने विश्वास गरिन्छ। नवमीको दिन शक्तिपीठ तथा देवीको पूजा, अर्चना, साधना र आराधना गर्नाले देवीको शक्ति र सिद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ। यहि विश्वासका आधारमा हिन्दु धर्मावलम्वीहरुले यस दिन माता नवदूर्गा भवानीको पूजा, अर्चना, साधना र आराधना गर्ने गर्दछन्।
बडा दशैंको दशौं दिन (जसलाई ‘विजयादशमी’ भन्ने गरिन्छ) लाई विजयोत्सवको मुख्य दिन मानिन्छ । यो दिन देवताले दानव माथि अर्थात सत्यले असत्यमाथि विजय प्राप्त गरेको विजयोत्सव मनाउने हर्षोल्लासको दिन हो। यो दिन नव दुर्गा दानवी शक्तिमाथि र भगवान रामले रावणमाथि विजय हासिल गरेको उपलक्ष्यमा हर्षोल्लासका साथ खुसीयाली मनाउदै नव दुर्गा भवानी र भगवान श्री रामको पूजा, अर्चना, आराधन, साधना र प्रार्थना गर्दै विजयको प्रसाद ग्रहण गर्ने गरिन्छ।
जस अनुसार, निधारमा विजयको प्रतिक रातो अबिरमा मुछिएको अक्षताको टिका र घटस्थापनाका दिन अर्थात नव दुर्गाले महिसारसुरलाई बध गर्ने अभियान फत्ते गर्न पहिलो रुप धारण गरेको दिन राखिएको जमरा शिरमा लगाउने चलन छ। यो नेपाली पात्रो अनुसार हरेक वर्ष आश्विन (असोज) महिनाको शुक्ल पक्षको दशमी तिथिमा पर्दछ। यस दिन एक आपसमा उत्तरोत्तर प्रगति उन्नति, आरोग्य र दिर्घायुको कामनासहित शुभकामना आदानप्रदान गर्नुका साथै आफन्तजन, नातेदार, नाता कुटुम्ब, गुरु, मान्यवरहरुको हातबाट टिका तथा जमरा, दक्षिणा ग्रहण गर्दै अमुल्य गआशिर्वाद लिने प्रचलन चलिआएको छ।
बडा दशैंमा टिका लगाउदा पुरुषलाई दिने आशिर्वाद यस प्रकार रहेको छ :
“आयू द्रोणसुते श्रीयो दशरथे शत्रुक्षयं राघवे।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानञ्च दुर्योधने।
दानं सूर्यसुते बलं हलधरे सत्यञ्च कुन्तीसुते।
विज्ञानं विदुरे भवन्तु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ।।”
यसको अर्थ हो :-
द्रोणपुत्र अस्वत्थामको जस्तो लामो आयु अर्थात दीर्घायु होस्। दशरथ राजाको जस्तो धनसम्पति होस् । भगवान रामको जस्तो शत्रु नाश होस् । नहुष राजाको जस्तो ऐश्वर्य होस् । पवनसुत हनुमानको जस्तो गतिशिलता होस्।दुर्योधनको जस्तो मान होस् । सूर्यपुत्र कर्णको जस्तो दानवीरता होस्।हलधर बलरामको जस्तो बल होस् । कुन्ती पुत्र युधिष्ठरको जस्तो सत्यवादिता होस्।विदुरको जस्तो ज्ञान होस् । भगवान नारायणको जस्तो कृति वा प्रशिद्धि होस् ।
महिलालाई दिइने आशिर्वाद यस प्रकार रहेको छ :
“जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी
दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ।।”
यसको अर्थ हो:-
जयंती देवीको जस्तै महेश्वरीको रूप र विजयशलिनी होस्। मंगला देवीको जस्तो स्वतन्त्र ,मुक्ति देवीको रूपमा प्रसिद्दि होस्।काली देवी जसले सम्पूर्ण सृष्टिलाई आफूसँग समयमा लिने हुनु।भद्रकालीको जस्तै भद्र, खुशी, मंगल हुनु।कपालिनी देवीको जस्तो दुश्मनहरूका लागि भयानक हुनु।दुर्गाले जस्तै कर्म र उपासनाबाट दुर्गतिको नष्ट गर्नु। क्षमाकी देवीले जस्तै क्षमा दिनु।शिव देवी जस्तै कल्याणकारी र सर्वशक्तिमान हुनु।धातृ देवीले जस्तै सम्पूर्ण जीवको रक्षा गर्नु। स्वाहा देविले जस्तै हरेक यज्ञ र दानपुण्य गर्नु र स्वधा देवीले जस्तै मानवका हरेक यज्ञ दानपुण्यको संकल्प लिनु।
बडा दशैंको बृहत गरिमा, महिमा र महत्वका कारण टिका, जमरा, प्रसाद, आशिर्वाद र दक्षिणा ग्रहण गर्ने कार्य, पूर्णिमाको दिनसम्म गर्ने गरिन्छ। वर्ष दिनमा एक पटक विषेश र भव्य रुपमा मनाइने यस महान चाडलाई थप रौनक र हर्षोल्लासमय बनाउन शक्तिपीठहरुको दर्शन तथा पूजा आराधन गर्नुका साथै आफन्तजनहरुसंग भेटघाट गर्ने,
नयाँ नयाँ बस्त्रहरु लगाउने, मिष्ठान्न भोजन गर्ने गराउने, घर आँगन, बाटोघाटो, गाँउ बस्ती, चोक चौतारो, मठमन्दिर सरसफाइ तथा रंगरोघन गर्ने, पिङ खेल्ने, चङ्गा उडाउने, जस्ता क्रियाकलापहरु पनि गरिन्छ।यस अर्थमा ‘बडा दशैं’ धार्मिक ,साँस्कृतिक, सामाजिक , पारिवारिक , शैक्षिक, ज्ञान, पहिचान, परम्पार, रितिरिवाज, एकता, उत्सव आदिका दृष्टिले बहुआयामिक महान चाड हो।
यसरी घटस्थापनादेखि नवमीसम्म नव दुर्गाको नौं रुपको पूजा, अर्चना, आराधना, प्रार्थना र उपासना गर्ने र दशमीका दिन टिका, जमरा, प्रसाद, दक्षिणा र आशिर्वाद ग्रहण गर्दै हर्षोल्लासका साथ बृहत रुपमा मनाइने चाड भएकाले यो चाडलाई केबल ‘विजयादशमी’ मात्र नभनेर महान चाड ”बडा दशैं” कै नामले पुकारेर चाडको मूल मर्म अनुसार बृहत् रुपमा मनाउदै धार्मिक विधि र परम्पराको अनुसरण गर्ने, प्रचारप्रसार गर्ने, शुभकामना आदानप्रदान गर्ने, चर्चा परिचर्चा गर्ने, प्रवर्धन गर्ने र संरक्षण गर्ने गर्नु अपरिहार्य छ। नेपाल र नेपालीको सक्कली पहिचान पनि हो। यसर्थ, यस महान शुभ घडिमा सबैलाई यही नै अपिल गर्दै हार्दिक मंगलमय शुभकामना व्यक्त गर्दछु ! असत्य माथि सत्यको विजय प्राप्त गर्न आवश्यक शक्ति मिलोस् ! नव दुर्गा भवानीले सबैको कल्याण गरुन् !
हेटाैडा मकवानपुर हाल अमेरिका बोष्टन (vishwanews.com बाट)

यस वर्ष विजया दशमी असोज महिनाको अन्तिममा सकिनेगरी सुरु भएको छ। असोज २१ गते घटस्थापना अर्थात् विधिपूर्वक राखिएको जमरा २९ गते दही, अक्षता र अबिरको रातो टीकासँगै लगाइन्छ। यस वर्ष षष्टी तिथि घटेकाले घटस्थापनाको नवौं दिनमा विजया दशमी मनाउँछौं। ऋतु र मौसमको हिसाबले अत्यन्त उचित समयमा यसवर्षको दसैं परेको छ।
विशेषगरी नेपालीहरूको महान् चाडका रूपमा मनाइने यो बडा दसैं मानव जीवनलाई प्रकृतिसँग एकाकार गर्न सिकाउने पर्व हो। दसैं सुरु हुनु अगाडि सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष पर्छ। यो १६ दिने पितृपक्षमा हामी हाम्रा ज्ञात अज्ञात पुर्खालाई सम्झन्छौं र नयाँ पुस्ताका लागि आशीर्वाद दिएर ठाउँ खाली गरिदिन प्रार्थना गर्छौँ। पितृपक्षको १६ दिन हामीले खाने खाना, लगाउने पोसाक र प्रयोग गर्ने रंग शान्त प्रकृतिको हुन्छ। शान्तभावले हामी हाम्रा पिता, पुर्खालाई पितृको रूपमा सम्झन्छौं र शुक्लपक्ष अर्थात् पूर्णिमाको उज्यालोमा पितृलाई सन्तुष्ट बनाएर बिदा गर्छौं।
घटस्थापनापछि प्रोटिनयुक्त पोषिलो खाना, रंगीबिरंगी पोसाक रातो रंगको प्रयोग आदिले हाम्रो दिनचर्या पनि फरक हुन्छ।
त्यसपछि कृष्णपक्ष अर्थात् औंसीको अँध्यारोमा ९ दिन शक्ति साधनाबाट नयाँ सृष्टि एवं उमंगको बीजारोपण गर्छौँ। दसौं दिनमा हर्षोल्लासपूर्वक विजयोत्सव मनाउँछौं। यो सृष्टि सञ्चालन नियमको प्रतीकका रूपमा जमरालाई लिइन्छ। जमरा अँध्यारोमै राखिन्छ। सप्तसती चण्डीपाठसँगै विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। नौ दिनमा पहेँलो रंगको जमरा भर्खर जन्मेको स्वस्थ बच्चाजस्तै मनमोहक देखिन्छ। त्यही जमरा लगाएर खुसी र उमंगका साथ आयु, आरोग्य एवं सुख, समृद्धिको कामना गर्दैएकअर्कामा शुभकामना आदानप्रदान गर्छौं। घटस्थापनापछि प्रोटिनयुक्त पोषिलो खाना, रंगीबिरंगी पोसाक रातो रंगको प्रयोग आदिले हाम्रो दिनचर्या पनि फरक हुन्छ। सृष्टिका लागि गरिने यो शक्ति साधना छिमेकी मुलुक भारत र बंगलादेशमा दुर्गा पूजाको नामले प्रख्यात छ। हामी यसलाई नवरात्री भन्छौं। नवरात्रीमा क्रमशः शैलपुत्री, ब्रम्हचारिणी, शारदादेवी, हंशवाहिनी, स्कन्धमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौंरी र सिद्धिधातृनामका नौवटा देवीको पूजा हुन्छ। यी नौ दिन देवीको साथमा केही समय बिताउने जो कोहीलाई पनि राम्रो हुन्छ। यी दिनहरू ईश्वरको स्त्री प्रकृतिमा समर्पित छ। नवरात्रीको पहिलो तीन दिन दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीको स्त्री प्रकृतिको तीन आयामिकरूप मानिन्छ।
अस्तित्वको तीन मूलभूत गुणः तमस्, रजस एवं सत्त्वका प्रतीक पनि मानिन्छ।
तमस् भन्नाले निष्क्रियता– धर्ती। रजस् भन्नाले सक्रियता, सूर्य र सत्त्व भन्नाले एकातर्फ सिमाना तोड्नु, विलिन हुनु, एवं एक हुनु हो। यी तीन खगोलीय वस्तु जसमा हाम्रो शरीरको रचना अत्यन्त गहिरोसँग जोडिएको छ। जसले शक्ति, अमरता एवं तागतको इच्छा गर्दछ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप कालीमाता एवं धर्तीमाताको पूजा गर्दछ।
जसले धन, दौलत, सुखी जीवन एवं भौतिक दुनियाँको अनेकौं उपहारको आकांक्षा राख्छ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप लक्ष्मी एवं सूर्यको पूजा गर्छ। जसले शरीरको अमरता प्राप्तिका लागि नभई ज्ञानमार्गद्वारा नश्वर शरीरको सीमाबाट पर जाने इच्छा राख्छ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप सरस्वती एवं चन्द्रमाको पूजा गर्छ। यी तीनै देवी नवरात्रको पहिलो तीन दिन एक एक गरी आउँछिन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ। किनकि आखिर हामी धर्तीबाट नै निस्कन्छौं र एक सक्रिय जीवन जिउने प्रयास गर्छौ। धर्तीबाट निस्कनुलाई तमस् र जिउनु अथवा बाँच्ने प्रयास गर्नुलाई रजस् भनिन्छ। तेस्रो हाम्रो जीवनको बाटोमा आउन पनि सक्छ, नआउन पनि सक्छ। उसलाई आफ्नो हृदयमा ल्याउन प्रयास गर्नुपर्छ।
तमस्ः पृथ्वी प्रकृति हुन्। नवरात्रीको पहिलो दिन तमस् अर्थात् पृथ्वीले जन्म दिन्छिन्। गर्भ अवस्था हामी आमाको कोखमा बिताउँछौँ। त्यो समय तमस् हो। गर्भावस्था लगभग शीत निद्रा जस्तै हो। अर्थात् विकास भइरहेको हुन्छ। तमस् पृथ्वीको र हाम्रो जन्मको प्रकृति हो। जसरी हामी आमाको कोखबाट बाहिर आउँछौं र सक्रिय हुन थाल्छौं। त्यहीबाट रजस् सुरु हुन्छ। यदी हामी प्रयाप्त मात्रामा सचेत वा भाग्यशाली छौं भने बाल्यकालमै हामीलाई सत्व गुणले छुन्छ। नत्र रजस्को गुण यस्तो छ कि जवसम्म सबै राम्रो हुन्छ, जीवन आरामले चल्छ। जव अलिकति नराम्रो दिन सुरु हुन्छ, रजस् पूरै नराम्रो भएर जीवनभर चल्छ।
त्यसैले नवरात्रको यी नौ दिनमा जीवनका हरेक पल उत्सवको रूपमा मनाउनु सबैभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हामी धर्तीमा छौं। यसैपनि हामी प्रकृतिको एक हिस्सा हौं। कुनै पनि विपत्मा विचलित नहुनलाई धर्तीसँग एकाकार भएर बाँच्न सिक्नुपर्छ। त्यसैले धर्तीलाई माता ( आमा ) भनिन्छ। जीवनका हरेक पलहरू बुझ्ने नजिकको विश्वासपात्र आमा हुन्। आमा अन्यायको विरुद्ध लड्छिन्। सन्तानका लागि मर्छिन्।
धर्तीमाताको जब इच्छा हुन्छ हामी निस्कन्छौं। जव धर्तीमाताले हामीलाई आफैंमा समाहित गर्न चाहन्छिन् तव हामी विलिन हुन्छौं। यसको मतलव जीवन पूरै जालमा फस्छ। यो पूरै हाम्रो जीवनमा भइरहेको छ। यो पूरै ब्रम्हाण्डको साथमा यही प्रक्रिया चलिरहेको छ। यो चक्रलाई तोडेर पर जाने क्षमता नवरात्री साधनामा छ। हामीलाई देवीको यी तिनै स्वरूपको जरुरी छ। पहिलो दुई दुर्गा र लक्ष्मीको स्वरूप हाम्रो अस्तित्व, पोषण, सफल जीवन एवं खुसीका लागि जरुरी छ। नवरात्र यिनैबाट सुरु हुन्छ। हरेक महिना औंसीपछिको तीनदिन यस्तै हुन्छ। औंसी निष्क्रियताको अवस्था हो। जसमा जीवन निर्माणका पाँच तत्त्व आफैंभित्र एक तरहको एकीकरणबाट गुज्रिरहेको हुन्छ। औंसीपछिको पहिलो दिन हल्का निष्क्रिय हुन्छ र फेरि सक्रिय हुन्छ। त्यसपछि पर जान लायक अवस्था आउँछ। चन्द्रमा प्रकट हुन्छ। वर्षभरि आउने १२ वटा औंसीमध्ये असोजको औंसी अधिक शक्तिशाली हुन्छ।
गृहस्थीका लागि यो समयको साधना अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। जसमा अलिकति ज्ञान, समय र श्रद्धा छ,। उहाँहरूले यो नौ दिनलाई महत्त्वपूर्ण दिनका रूपमा लिएर साधना गरी थोरै समय भएपनि देवीका साथ बिताउनुभयो भने साधक स्वयंलाई आयु, आरोग्य, एवं सुख र शान्ति प्राप्तिको अनुभव हुन्छ। देवी साधनाले जीवन र जगत्लाई जान्ने थोरै भएपनि ज्ञान प्राप्त हुन्छ। शक्तिबिनाको सक्रियता सम्भव छैन। आफूभित्र रहेको अथाह शक्तिलाई रिचार्ज गर्ने यो सुनौलो अवसरको फाइदा लिई जीवन धन्य बनाऔं। जीवनका हरेक मोडमा तटस्थ भएर हेर्नु नै जीवनको रहस्य हो। यही शक्ति हामी सबैलाई प्राप्त होस्।
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः।।
annapurnapost.com बाट साभार गरिएकाे ।

कसैले मलाई बुझाइदेओस्, के मेरो थर नै मेरो जिन्दगीका महत्त्वाकांक्षाहरू, मेरो सीप, मेरो उद्देश्य र स्वयं मेरो परिचायक हो ? म मित्तल परिवारकी सदस्य हुँ र आफ्नै चाहनाको पेसामा आबद्ध भएर अघि बढ्न चाहन्छु । हाम्रो समुदाय र समाज, अझ भनूँ सिंगो देशले भोगिरहेका जटिल सामाजिक चुनौतीहरूलाई दिगो समाधान दिन सक्ने कार्यक्षेत्रमा आबद्ध भएर अर्थपूर्ण पेसागत जीवन बाँच्न सकूँ भन्ने हेतुले मैले विकाससम्बद्ध क्षेत्रमा काम गर्ने निधो गरेकी हुँ ।
यो बहुआयामिक क्षेत्रले सारपूर्ण कामका साथसाथै व्यक्तिगत र पेसागत विकासको अवसर तथा आर्थिक स्थायित्व पनि देला भनेर म यस क्षेत्रप्रति आकर्षित भएकी हुँ । अफसोस, काम गर्दै जाँदा सबै कुरा सुखद नहुने रहेछन् ।
विभिन्न कार्यक्रम तथा भेटघाटमा जब म आफूलाई मित्तलका रूपमा चिनाउँछु, मानिसहरूको एउटै प्रश्न तथा प्रतिक्रिया शैलीले मेरो मथिंगल खलबल्याइदिन्छ, ‘व्यापार–व्यवसायमा लाग्नुपर्ने तिमीजस्ती मान्छे, विकासे कार्यक्रममा के गरेर बस्दै छ्यौ ?’ थरका कारण नै म सम्पन्न व्यापारिक घरानाकी हुँ र मैले जागिर खाईखाई पैसा कमाइरहनु पर्दैन भन्ने मानसिकताले उनीहरूमा घर गरेको बुझ्न गाह्रो हुन्न ।
पेसागत जीवनमा मैले पटकपटक अत्यन्त जातिवादी, लिंगभेदी र स्त्रीद्वेषी प्रश्न र प्रतिक्रियाको सामना गर्दै आइरहेकी छु । मानौं यो क्षेत्रमा आबद्ध भएर मैले ठूलै पाप गरिरहेकी छु । जबकि यिनै गैससमा काम गर्नेहरू नै आफूलाई लैंगिक–जातीय समानता, समावेशिता, मानवाधिकार, महिला सशक्तीकरण तथा उनीहरूको आर्थिक स्वतन्त्रतालगायतको सबैभन्दा ठूलो हिमायती र अभियन्ता ठान्ने गर्छन् ।
अझ स्तब्ध त म त्यतिखेर हुन्छु, जब ‘रामराज्य निर्माण गर्ने अभियान’ मा लागेका यस्ता संस्थाका नाइकेहरू नै हुने–खानेकी श्रीमती भएकीले मैले काम गर्नु नपर्नेजस्ता महान् सुझावहरू सित्तैंमा बाँडिरहेका हुन्छन् ! नेपाली नागरिकको हैसियतले मैले संविधानप्रदत्त सम्पूर्ण अधिकार प्रयोग गर्दै स्वतन्त्र महिलाका रूपमा काम गरेर खान खोज्दा उनीहरूको टाउको किन दुख्छ ? पेसागत जीवन सुरु गरेयताका आठ वर्षमा मैले यस्ता कैयौं तीता अनुभवहरू गरिसकेकी छु ।
विद्यार्थी जीवनमा हासिल गरेको ज्ञान र क्षमतालाई चटक्कै बिर्सेर, गरिआएको पेसालाई तिलाञ्जली दिएर दिनहुँजसो किट्टी पार्टीमा रमाउने कैयौं कथित घरानियाँ महिलाहरू मैले देखेकी छु । चाहेमा म पनि त्यसो गर्न सक्छु तर गर्दिनँ । मेरो रुचि त्यो होइन । दिनरात नभनी मैले पढाइ र करिअरका लागि गरेको अथक मिहिनेत अर्थिक स्वतन्त्रताका लागि हो, जसले हरेकको जीवनमा धेरै ठूलो अर्थ राख्छ । झिनामसिना खर्चका लागि पनि आफ्ना श्रीमानसामु हात फैलाउनुपर्यो भने मेरो शैक्षिक योग्यताको के अर्थ ?
समाजमा पुरुषहरूले आफ्नो जीवनमा जेजति उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्, महिलाहरू पनि त्यसका लागि उत्तिकै समर्थ छन् । तर विडम्बना, संकीर्ण सामाजिक संरचनाले त्यसो गर्ने अनुमति दिँदैन । हरेक आवश्यकता पुरुषले पूरा गरिदिने हुनाले महिलाले काम गर्नु जरुरी छैन भन्ने रूढिग्रस्त मनोदशाबाट हाम्रो समाज अझै माथि उठ्न सकेको छैन ।
तर, विवाहपछि मैले श्रीमान्सँग कहिल्यै आफ्ना लागि आर्थिक मद्दत मागेकी छैन । बरु त्यसको बदला माया मागेकी छु । म काम गर्छु, किनकि मलाई त्यसमै आनन्द लाग्छ । श्रीमान्ले मलाई गर्ने माया मेरा लागि सर्वोपरि हो । उनीसँग जोडिएर आउने धनसम्पत्ति मेरा लागि गौण हो र यो मामिलामा म आफूलाई भाग्यशाली ठान्छु । बिनाकाम दिन काटेर बस्नु मेरा लागि सबैभन्दा कठिन काम हो । दिक्कलाग्दो दिनचर्याभन्दा व्यस्त दैनिकीले दिने थकान मेरा लागि प्रिय छ । व्यक्तिगत बिमाको किस्तादेखि आफूले लगाउने जुत्तासम्मका सम्पूर्ण खर्च म आफ्नै कमाइले गर्न सक्छु । यसका लागि म श्रीमान्को मुख ताक्दिनँ । म श्रीमान्कालागि आर्थिक बोझ हुन चाहन्नँ ।
जबजब म आफ्नै खर्चले आफ्ना बच्चाहरूका लागि खेलौना, किताब तथा परिवारका सदस्यहरूलाई उपहारहरू किन्छु, स्वअस्तित्वको बोधले मलाई व्यापक सन्तुष्टि दिन्छ । म काम गर्छु ताकि मैले आफ्ना व्यक्तिगत वस्तुहरूको किनमेलमा निस्कनुअघि हजार पटक खर्चबारे सोच्नु नपरोस् । म यसकारण पनि काम गर्छु ताकि श्रीमान्सँग बेलाबखत विवाद हुँदा बारम्बार उनले मलाई घरको आर्थिक भार वहन गरेकै कारण परिवारमा उनी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन् भन्ने कुरा याद दिलाइरहनु नपरोस् । म काम गर्छु किनकि आफ्नो परिवारको भविष्य सुरक्षित राख्न चाहन्छु । आजको कुबेर भोलि कंगाल नबन्ला भन्ने कसलाई के थाहा ? कामले मलाई स्वतन्त्रता, आत्मविश्वास, बाहिरी दुनियाँसँग अन्तरक्रिया गर्ने अवसर र खुसी दिन्छ भने म किन नगरूँ ?
हाम्रो समाजमा काम गरेबापत पाइने पारिश्रमिक वा भनूँ तलब र कामबाट प्राप्त हुने आत्मसन्तुष्टिबीचको अन्तरसम्बन्धको बुझाइ असाध्यै कमजोर छ । त्यसैले हामी आपसी सम्बन्ध, रुचिको क्षेत्रमा काम गर्ने क्षमता तथा नेतृत्वका अवसरजस्ता गैरमौद्रिक स्रोतहरूबाट कामको सन्तुष्टि खोज्ने प्रयास गर्छौं । पेसागत जीवनको गरिमालाई हामीले मिहिन रूपले विश्लेषण गर्न र बुझ्न धेरै बाँकी छ ।
कामसँगै म बचत पनि गर्छु किनकि त्यस्तै वातावरणमा हुर्किएँ । घरपरिवार सम्हाल्नु मेरा लागि ठूलो काम हो र यसमा म दिनरात खट्न सक्छु । घरको सरसफाइ, भातभान्सा, तरकारी किनमेल, बगैंचा गोडमेललगायतका यावत् काम गर्दै आइरहेकी छु । भान्साको काममा केवल दुई घण्टा बिताउनु मेरो दैनिकी हो । र अर्को सत्य यो पनि हो कि, यी सारा जिम्मेवारीबाहेक म कानुनकी विद्यार्थी र पूर्णकालीन जागिरे पनि हुँ ।
साथीभाइ, आफन्त र अझ सहकर्मीहरूले नै जागिर मेरा लागि रहर वा समयकटनीको मेलो मात्र भएको ठान्दै आइरहेका छन् । त्यसैले पनि म जागिरे जीवनमा अझ गम्भीर रहँदै आएकी छु ताकि काम मेरा लागि समय बिताउने उपाय होइन, निष्ठा, पेसा र भविष्य हो भनी उनीहरूलाई बुझाउन सकूँ ।
मैले जागिरलाई केवल निजी खर्चको स्रोतका रूपमा लिएकी छैन । यो मेरा लागि आत्मसन्तुष्टि र क्षमताको उच्चतम उपयोगको एउटा कडी हो । म काम गर्छु किनकि मसँग यसका लागि चाहिने सीप, क्षमता र प्रतिभा छ । म काम गर्छु किनकि यसो नगर्दा मैलै आफ्नो सीप र क्षमताको उपयोग गर्नबाट आफैंलाई वञ्चित गराइरहेकी छु भन्ठान्छु । म आफ्नो ज्ञान, बौद्धिकता र क्षमतालाई कुनै पनि हालतमा खेर जान दिन्नँ, त्यसैले काम गर्छु ।
मित्तल परिवारकी छोरी हुनुमा मेरो दोष छैन । दोष र खोट त तिनीहरूको सोचमा छ जो विवाहित नारीलाई उसको श्रीमान्को थर र परिचयको घेराभित्र राखेर परिभाषित गर्न रुचाउँछन् र ऊभित्रका तमाम महत्त्वाकांक्षालाई पानीका फोकासरह मान्ने संकीर्ण मानसिकताबाट ग्रस्त छन् । इकान्तिपुरबाट साभार
नेपालको कानुनले १० वर्ष वा त्यसभन्दा माथिल्लो उमेर समूहका बालबालिकाले बिजाइँ गरेमा कसुर ठान्छ । सो मुद्दा हेर्न बालबालिका ऐनमा हरेक जिल्लामा बाल अदातलको व्यवस्था हुनुपर्ने उल्लेख छ । कानुनले बाल इजलासलाई पूर्ण रूपमा बालमैत्री र निर्धक्कसँग कुरा राख्न सक्ने बनाउन निर्देश गरेको छ । त्यसअनुसार १५ जिल्ला अदालतमा बालमैत्री इजलास छन् । तर, अधिकांशको अवस्था रूपन्देहीको जस्तै छ । बाल इजलास हुनु र नहुनुमा तात्त्विक फरक छैन । यसबाट बाल न्याय प्रभावित भएको छ ।
पहिले बालबालिकाले गर्ने कसुरजन्य कामलाई अपराध मानिन्थ्यो । मुलुकी अपराध (संहिता) ऐन–२०७४ ले बालबालिकाले अपराध होइन बिजाइँ गर्छन् भनेको छ । बिजाइँ गर्ने वा कानुनविपरीत काम गर्ने बालबालिका कानुनी विवादमा पर्छन् । बालबालिकाविरुद्धको मुद्दा सरकारवादी हो । उनीहरूका मुद्दा सुनुवाइ गर्न हरेक जिल्ला अदालतमा मुख्य वा ज्येष्ठ न्यायाधीशको संयोजकत्वमा बाल इजलास समिति बनेको छ, जसमा एक बाल मनोवैज्ञानिक र समाजसेवीसहित तीन जना हुन्छन् । तिनले बालमैत्री वातावरणमा आरोपित बालबालिकाको उजुरी हेर्ने≤ बयान लिने र न्याय निरूपण गर्ने गर्नुपर्छ । नियमतः बाल इजलास अनौपचारिक र मुद्दा गोप्य हुनुपर्छ तर यस्ता विषयलाई वास्ता गरिन्न । आवश्यक जनशक्ति, पूर्वाधार र संस्कार अभावले प्रहरीदेखि अदालतसम्मका न्यायिक प्रक्रिया बालमैत्री बन्न सकेका छैनन् । यही कारण अहिले पनि कानुनी विवादमा परेका बालबालिका सोधपुछमै डराउँछन् । धेरैले खुलेर आफू निर्दोष भएको प्रमाण दिन सकेका छैनन् ।
केन्द्रीय बाल न्याय समितिको सचिवालयअनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा १ हजार ३ सय ६२ बालबालिकाले बिजाइँ गरे, तिनमा ५३ बालिका थिए । बालबालिकाका १ हजार २२ मुद्दामा ३६ प्रकारका बिजाइँ भेटिए । सबैभन्दा बढी जबरजस्ती करणीमा २८८ र लागूऔषधमा १७९ छन् ।
कानुनले निषेध गरेको काम गरे पनि धेरै बालबालिकाले जानीजानी, नियोजित एवं योजनाबद्ध ढंगले त्यस्तो गरेका हुँदैनन् । यसर्थ उनीहरूलाई सजाय दिने होइन, सुधार्नुपर्छ । यही मान्यताका साथ बालबालिकाले गरेको कानुनी विवादजन्य कामको अनुसन्धान, अभियोजन र सुनुवाइमा विशेष प्रकारको प्रक्रिया अवलम्बन गर्न बाल न्याय प्रणाली अपनाइएको हो । बाल न्यायमा कानुन उल्लंघनलाई अपराध नभई गल्तीका रूपमा हेर्नुपर्छ र छिटोछरितो प्रक्रियाबाट मुद्दा निरूपण हुनुपर्छ । सुनुवाइ बन्द इजलासमा गर्नुपर्छ । घटना र फैसला सार्वजनिक गर्नु हुँदैन । पटके कायम गर्न पाइँदैन । बाल न्याय प्रणालीलाई फौजदारी न्यायप्रणालीभन्दा पृथक् राख्नुपर्छ । तर, यी पक्ष ओझेलमा परेका छन् । फलस्वरूप बालबालिकाका मुद्दा वयस्कसरह वर्षौंसम्म अदालतमा अल्झिरहेका छन् ।
बालबालिका कठोर सजायका भागीदार होइनन्, तसर्थ बाल न्यायले बालबालिकालाई सुधारार्थ उत्तरदायित्व वहन गर्न निर्देश गरेको छ । समुदायमा राख्ने पक्षलाई प्राथमिकता दिएको छ । त्यसका लागि दिशान्तर अर्थात् जेलनेल वा सजायको सट्टा सामाजिक काममा लगाउने व्यवस्था छ । कानुनतः बालबालिकाको मुद्दामा अनुसन्धान गर्ने अधिकारी, सरकारी वकिल र बाल अदालतले मुद्दा दिशान्तर गर्न सक्छन् । अनुसन्धान अधिकारीले दुई हजार जरिवाना र एक महिनासम्म कैद भएको कसुरमा न्यायिक प्रक्रिया बाहिर दिशान्तर गर्न सक्छन् । सरकारी वकिलले तीन वर्षसम्म कैद हुने मुद्दामा दिशान्तर गर्न सक्ने र बाल अदालतले जतिसुकै बिगो, जरिवाना र कैद दिशान्तर गर्न सक्ने प्रावधान छ । यसको अवधि तीन महिनाको हुन्छ । प्रहरी, सरकारी न्यायाधिवक्ता र अदालत संवेदनशील हुने हो भने बाल बिजाइँका ५० प्रतिशत मुद्दा दिशान्तर हुने खालका हुन्छन् । तर, संहिता लागू भएको चार वर्ष पुग्दासम्म दिशान्तरको कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । यसले गर्दा उनीहरू कसुरको सजाय भोग्न सुधारगृहमा बस्न बाध्य छन् र ती जेलभन्दा खत्तम छन् ।
बाल बिजाइँ गरेका बालबालिकालाई हतकडी लगाउन पाइँदैन, वयस्कसरह हिरासतमा राख्न बन्देज छ, तर यसको पनि कार्यान्वयन भएको छैन । बालबालिकालाई अन्यायमा पर्न नदिन प्रहरीदेखि अदालतसम्मका पूर्वाधार र व्यवहार सुधार्नुपर्छ । बाल न्यायमा भएका सबै प्रावधानलाई कार्यान्वयनमा लैजानुपर्छ । बाल बिजाइँसम्बन्धी कानुनलाई व्यावहारिक बनाइनुपर्छ । कानुनी विवादमा परेका बालबालिकालाई सजाय होइन, सुधार गर्न समाजले समेत सघाउनुपर्छ । इकान्तिपुरबाट साभार
- अधिवक्ता जगन्नाथ सुवेदी
आज बाल दिवस मनाइरहँदा र बालबालिकाका अधिकार र संरक्षणका बिषयमा काम गरिरहँदा २६ भदौ, २०७८ मा अनलाइन पत्रिका अनलाइनमार्गको एउटा समाचारमा ध्यान केन्द्रित भयो । समाचारको शिर्षक थियो अर्थमन्त्री जनार्दनकी छोरीलाई गर्भवती बनाउने वडा अध्यक्षका धुन्धुकारी छोरा !
समाचारभित्र जनार्दन शर्माद्वारा अभिभावकत्व ग्रहण गरिएकाे रुकुम जिल्लाको आठबीसकोट नगरपालिकामा सञ्चालित सिस्ने हिमाल बालगृहमा राखिएकी १२ बर्षीया बालिकामाथि वडा नम्बर १० का अध्यक्ष गंगाराम चनारा तथा बालगृह सञ्चालिका सुनिता चनाराको कान्छो छोरा रवि भनिने कुश्माकर चनाराद्वारा निरन्तर करणी भएको र ती बालिकामा अहिले ९ देखि १० हप्ताको गर्भ रहेको तथ्य रिपोर्टले देखाएको छ ।
जनआस्थाको खबरलाइ उदृतगर्दै लेखिएको यो दुखद खबरले संयुक्त राज्य अमेरिकाको २०१७ को मानव बेचबिखन विरूद्धको प्रतिवेदन (TIP Report) अनुसार नेपालमा दर्ता नगरिएका र न्यूनतम मापदण्ड पुरा नगरी ऐन विपरित स्थापित बाल गृहहरुमा बस्ने बालबालिकाहरूले पारिवारिक हेरचाह नपाउने भएकोले उनीहरु शोषण र बेचबिखनको जोखिममा रहेको हुन्छन् भन्ने कुरालाई यो घटनाले साबित गरिदिएको छ । राज्यले बालबालिकालाई लक्षितगरि निर्माणगरेका कानुन कार्यबिधि र नीतिहरुलाई हेर्दा राज्य संरचना तथा यसका बिभिन्न निकायहरु बालबालिकाप्रति उत्तरदायी भएको देखिन्छ र पनि बालहिंशा र शोषणका घटना घटेकै छ ।
यस घटनामा पनि बालगृह आफैमा मापदण्ड पुगेको छ वा छैन त्यहाँ बालबालिका राखिनु उपयुक्त हो वा होइन त्यो त अध्ययनले देखाउला तर समाचारमा भनिए अनुसार बालगृह सञ्चालिकाले बालिकालाई आफ्नो घरको काममा समेत लगाएको देखिएको छ । यसले सञ्चालकको नियतलाई देखाइसकेको छ । बालबालिका सम्बन्धि ऐन २०७ को दफा ७ को ५ ले प्रत्येक बालबालिकालाई यौनजन्य दुर्व्यवहार र शोषण बिरुद्ध संरक्षण प्राप्त गर्ने अधिकार हुने र दफा ७ कै ९ ले १४ बर्ष मुनिका बालबालिकालाई जोखिमका काममा र घरेलुकामदारको रुपमा राख्न नहुनेकुरा प्रष्ट बताएको छ ।
उल्लेखित घटनामा यि दुबै कुराको उल्लंघन भएको छ । यसका अन्य पक्षलाई त खोज्दै गरौंला तर बालिका माथि भएको बलात्कार, उनको शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य, उनीप्रतिको सामाजिक नजर र ब्यबहार, उनको पालन पोषण र पढाईमा निरन्तरता, उनको यो पीडाको क्षतिपुर्ति अनि अपराधीलाई सजायँ जस्ता संवेदनशील सवालहरु सरोकारवालाहरुको चासोमा पर्नु आवश्यक छ । पीडितको पक्षमा न्याय र इन्साफ पर्नेगरी काम कस्ले गर्ने भन्ने अहम् प्रश्नमा अभिभाबकको भूमिका खोजिन्छ । पीडितले न्याय पाउनु भनेको अपराधीलाई कठोर सजायँ दिनुमात्रले पुग्दैन, पीडित स्वयंको उत्कृष्ट जीवनको आधारहरुको सुनिश्चितता पनि हो ।
नागरिकको बास्तविक अबिभावक राज्य हो र सरकारले यसलाई आफ्नो जवाफदेहिता ठान्नुपर्छ । कानुनले तोकेका दाइत्व र दिएका निर्देशनले यहि बुझाउँछ । बालबालिका सम्बन्धि ऐन, २०७५ को दफा १८ ले राज्यको दायित्वमा बिशेष संरक्षणको आबश्यकता भएका बालबालिकाका बिषयमा स्पष्ट उल्लेख गरेको छ । दफा ४८ ले बिशेष संरक्षणको आबश्यकता भएका बालबालिकाहरुमा अनाथ बालबालिकालाई क बुँदा मै उल्लेख गरेको छ । यसमा स्थानीय सरकारको भूमिका अग्रगण्य छ र कानुनका आधारमा स्थानीय सरकारले पीडित बालबालिकाका निम्ति धेरै सहयोग गर्न सक्छ र गर्नुपर्छ ।
यहाँ उल्लेखित घटना अझ किनपनि संबेदनशील छ भने यहाँ त्यस्तो मान्छले अपराध गरेको छ जसको आमा पनि वकिलको अभिभाबक बनेकी छन् जसको बालगृहमा पीडितले आश्रय लिएर बसेकी छिन् र अपराधगर्नेको बाबु स्थनीय सरकारको वडा अध्यक्ष जो संग त्यस्ता असहाय अनाथ र पीडित बालबालिकाको पक्षमा कामगर्नुपर्ने पदीय दायित्व छ । प्रहरी अनुसन्धान प्रभाबकारी पनि होला, प्रमाण संकलन पनि राम्रोहोला, अभियोजनकर्ताले उपयुक्त कानुन मुताविक अभियोगपत्र दर्ता गर्दै छिट्टै कार्यवाही र सजायँको निर्धारणपनि होला । यति सम्म भएर नै लौ अब ठिक भो भनेर लामो सास तान्नेकि काम गर्नुपर्ने अरु अधुरापक्षको खोजि गर्दै समाजमा यस किसिमको आपराधिक प्रबृत्तिलाई निरुत्साहित गर्ने मुल प्रश्न यो हो ।
बालबालिका जोडिएको क्षेत्र यति संवेदनशील छ कि यसलाई कुनै कानुन बनाइदिदैमा वा श्रोतसाधन जुटाइदिदैमा वा पदाधिकारी नियुक्त गरिदिदैमा बालबालिकाको सुरक्षा समुन्नतिको कुनै सुनिश्चितता हुदैन । यहाँ दुखलाग्दो कुरा त के छ भने त्यहि ऐनको निर्माण र पदाधिकारीको निर्माण अझै हुन सकेको छैन । २०७५ सालमा आएको बालबालिका सम्बन्धी ऐनको कार्यान्वयन गर्ने नियमावली अझै आउन सकेको छैन । धेरै वटा प्रदेश सरकारको समेत अवस्था यस्तै छ । स्थानीय तहमा बाल कल्याण अधिकारीको नियुक्ति धेरै ठाउँमा अधुरो छ ।
संबिधान र संघीय कानुनमा भएका प्रावधानले दिशानिर्देश गर्ला तर स्थनीय तहको कामकाे प्रभावकारिता यती हुन्छ की यहाँ निर्माण भएकाे सामान्य कार्यबिधिले पनि बालबालिकालाई सक्षम र समुन्नत बनाउन सक्छ । बालबालिकाको क्षेत्रमा कामगर्नेहरुले आफुलाई जागिरे ठानिदिए भने बर्बाद हुन्छ । बालबालिकासँगको कामलाई जीवनको अभियान बनाएर यसमै रमाउदै र सन्तुष्टि पाएर काम गर्नेको नेतृत्वमा मात्र बालबालिकाको समुन्न्त बर्तमान र भबिस्य दुबै छ ।
किन भएन बेलाबेलामा सिस्ने हिमाल बालगृहमा अनुगमन र सोधिएन खोजिएन त्यस्ता १२ बर्षे किशोरीहरुको भोगाइहरु । किन देखिएन बालगृहकी बालिकाले बालगृह सञ्चालिकाको घरमा गएर कुखुराको खोरमा कामगर्नु परेको । किन सुनिएन २ बर्ष देखि बलात्कृत बालिकाको चित्कार । यहाँ अपराधी रबि चनारामात्र होइन दोषि अरु धेरै सरोकारवालाहरु पनि छौं ।
हेटाैडा निवासी लेखक सुवेदी कानुन अन्वेषण तथा स्राेत विकास केन्द्र (सेलर्ड) मा कार्यरत हुनुहुन्छ ।