मकवानपुर । मकवानपुरकाे हेटौंडा उपमहानगरपालिका २ स्थित बालजागृति इङ्गलिस सेकेन्डरी स्कुलको पाँच दिवसीय कार्यक्रम भएको छ । माघ २५ गते आइतबारबाट सुरु वृहत शैक्षिक प्रदर्शनी तथा अभिभावक दिवस कार्यक्रम बिहीबार सकिएकाे हाे ।
विभिन्न साँस्कृतिक एवम् शैक्षिक प्रदर्शनीकाे अन्तिम दिन बिहीबार विद्यालयले विभिन्न विषयको प्रदर्शनी तथा लोक संस्कृतिको जगेर्नाका लागि रैथाने खाना, साँस्कृतिक पोशाक लगाएर प्रदर्शनी गरेका थिए । प्रदर्शनका क्रममा विज्ञान विषय अन्तर्गत रहेर कारखानाको प्रदर्शनी गरेका थिए । साथै मौलिक संस्कृतिको रुपमा रहेको रहनसहन, खानाका परिकार प्रस्तुती अन्तर्गत लोकसंस्कृतिको जगेर्नाका लागि प्रस्तुत गरिएको विद्यालयका प्रिन्सिपल विनोद सुवेदीले जानकारी दिए ।
बिहीबार सबै विषयको प्रयोगात्मक प्रर्दशनी गरिएको थियो । उक्त प्रतियोगितामा कक्षा ४ देखि ९ सम्मका विद्यार्थीको सहभागिता रहेको थियो ।
कक्षाकोठामा सिकेका ज्ञानलाई हौसला प्रदान गरी अगाडि बढाउन प्रदर्शनीको आयोजना गरिएको सुवेदीले बताए । अभिभावक दिवसको पहिलो दिन आइतबार पूर्वप्राथमिक तहका अभिभावक सहितकाे कार्यक्रम भएकाे थियो । सोमबार कक्षा १ देखि ३ सम्मका विद्यार्थीहरूले अभिभावकसहित साँस्कृतिक कार्यक्रम गरेका थिए । मङ्गलबार ४ र ५ कक्षा र बुधबार कक्षा ६ देखि ९ सम्मका विद्यार्थीहरूको प्रस्तुति रहेकाे थियाे ।
अभिभावक दिवसलाई विद्यालयले वार्षिक रुपमा बृहत साँस्कृतिक तथा शैक्षिक प्रदर्शनीको रूपमा मनाउँदै आएकाे छ । यस वर्षकाे शैक्षिक क्यालेण्डरमा दशैंअघि सञ्चालन हुने गरी ताेकिएकाे कार्यक्रम विविध कारणवश माघ महिनामा गरिएकाे बताइएकाे छ ।
मकवानपुर । निर्माणधिन काठमाडौ- तराई- मधेश द्रुत मार्ग (फास्ट ट्रयाक) मा टुचन मेसिन दुर्घटना भएको छ । मंगलबार भएको उक्त दुर्घटनामा १ जनाको मृत्यु भएको छ भने अर्का १ जना घाइते भएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ ।
मकवानपुर भिमफेदी ८ महादेवटार छोक्रेडाडा स्थित निर्माणधिन फास्ट ट्रयाकको १ नम्बर पुलको खाडलमा काम गरेर टुचनमा निस्कदै गर्दा टुचन ब्रेक फेल भइ दुर्घटना हुँदा सिन्धुपाल्चोक पाचपोखरी थाङपाल ५ का २९ वर्षीय अर्जुन थिङको घटनास्थलमै मृत्यु भएको हो ।
उक्त दुर्घटनामा सिन्धुपाल्चोक पाचपोखरी थाङपाल ६ का ३७ वर्षीय जुल्फे तामाङ घाइते भएका छन् । तामाङलाई उपचारको लागि काठमाडौं तर्फ पठाईएको जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरले जनाएको छ ।
माडी, चितवन । चितवनको माडीमा नेपालमै पहिलो पटक सालक सम्मेलन गरिएको छ । सम्मेलनले सालक संरक्षणको लागि ७ बुंदे घोषणा पत्र जारी गरेको छ ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयको आयोजना तथा डिभिजन वन कार्यालय चितवनकाे संयोजनमा भएको सालक सम्मेलनकाे वन मन्त्री भरत केसीले उद्घाटन गरे । उनले सालक संरक्षणलाई वन संरक्षणसंग जोड्नु पर्ने बताए । ‘सालक मानव र वन्यजन्तुबीचको सारथी रहेको छ’ उनले भने । सालकको आहारा (धमिरा) नष्ट हुँदै गएकोले सालक मैत्री वातावरण बनाउन कार्ययोजना बनाएर अघि बढ्ने बताए । पारिस्थिक प्रणाली सन्तुलित राख्न सबैको सहकार्य आवश्यक भएको मन्त्री केसीले बताए ।
कार्यक्रममा प्रदेशको निवर्तमान वनमन्त्री कृष्ण प्रसाद सिलवालले सालकको सत्रु डढेलो नियन्त्रण गर्नुपर्ने बताए । सालकको तस्करी रोक्न कानुनी कारबाहीलाई सफल कार्यान्वयन तथा प्रभावकारी बनाउनु पर्ने बताए । बागमती प्रदेशका डिभिजन वन कार्यालय प्रमुखहरु, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जिल्लाका सामुदायिक वनका प्रतिनिधि र संरक्षणकर्मीहरूको सहभागितामा सालक सम्मेलन गरिएको डिभिजन वन कार्यालय चितवन प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यले जनाकारी दिए ।
सम्मेलनमा संरक्षित वन्यजन्तु सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षण गर्नुपर्ने कारण, चुनौतीलगायतका विषयमा छलफल गरिएको थियो । सालक किसानको साथी भएकाले पनि यसको संरक्षण अपरिहार्य रहेको आचार्यले जानकारी दिए । राष्ट्रिय निकुञ्ज ऐन २०२९ ले संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सालकलाई राखेको र सालक अहिले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको पाइन्छ । यसको संरक्षणका लागि सबैको हातेमालो आवश्यक रहेको उनले बताए ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव केदार बरालले प्रदेश सरकारले सालकको संरक्षणका लागि नीति तथा कार्यक्रम नै बनाएर काम अघि बढाएको बताए । आगामी वर्षदेखि नियमित रूपमा सालक संरक्षणका लागि काम गरिने उनले बताए । केही वर्षपछि सालक हेर्नका लागि बागमती प्रदेश जाउँ भन्ने बनाउनका लागि यो कार्यक्रम महत्वपूर्ण रहेको उनले बताए ।
सामुदायिक वन र सालक संरक्षणमा लागेका सबैलाई एकीकृत गर्न यो कार्यक्रम फलदायी हुने छ । स्थानीय समुदाय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिसँग सालकको बासस्थान, खाने कुरा संरक्षणलाई अभियानका रूपमा अघि बढाइने बताइएको छ ।
कार्यक्रममा प्रदेशको जिल्लावन, डिभिजन वन, भु तथा जलाधार, सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघका प्रतिनिधिहरूको सहभागीता रहेको थियो ।
यस्तो छ घोषणा पत्रः
संसारभर सङ्कटापन्न स्तनधारी प्राणी सालक संरक्षणका लागी हामी बागमती प्रदेशमा क्रियाशील सरकारी निकाय, संरक्षण गाझेदार सङ्घ संस्था, संरक्षणकर्मी, विज्ञ, उपभोक्ता समूहलगायतका सरोकारहरूको गम्भीर चासो रहेको छ। तामे मालक र कालो सालक नामक दुई वटा प्रजातिहरू यस प्रदेशभर भेटिएका छन्। अवैध व्यापार र वासस्थान विनाश समेतका कारण सामक सङ्कटापन्न अवस्थामा रहेका छन्। यी जोखिमहरूलाई नियन्त्रण गर्दै सालक संरक्षण गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो। मङ्कटापन्न सालक प्रजातिहरूको संरक्षणका निम्ति बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्री माननीय भरत के सिको नेतृत्वमा आयोजना भएको सालक मम्मेलनमा सङ्घीय तथा प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालय मातहतका निकायहरू, संरक्षण साझेदार सङ्घ संस्थाहरू, संरक्षणकर्मी, विज, समुदायमा आधारित वन उपभोक्ता समूहहरू लगायत सरोकारवाला निकायहरू समेतको उपस्थितिमा बृहत् छलफल गर्दै किसानको साथी भन्ने मूल नाराक साथ सम्पन्न प्रथम वागमती सालक सम्मेलनमा निस्र प्रतिवदता महितको सालक संरक्षणका लागि माडी घोषणापत्र २०८२ जारी गदछौं।
१.सालक पाइने वन र संरक्षित क्षेत्रहरूमा संरक्षण तथा वासस्थान व्यवस्थापन, संरक्षण शिक्षा अभिवृद्धिलगायतका कार्यहरू सरोकारवाला निकायको पहलमा कार्यान्वयन गर्ने गराउने ।
२. चोरी सिकार तथा अवैध व्यापार नियन्त्रणका लागि तिन तहका सरकार, संरक्षण साझेदार सङ्घ संस्थाहरू, स्थानीय समुदायहरूको सहयोगमा सामुहिक पहल गर्ने।
३.नेपाल सरकारले तर्जुमा गरेको सालक संरक्षण कार्ययोजनाको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्न प्रदेशस्तरीय योजना बनाइ सोको लागी आवश्यक साधन स्रोत जुटाइ लागु गर्ने।
४.स्थानीय समुदायको सहभागितामा राष्ट्रिय तथा अन्तरराष्ट्रिय सङ्घ संस्थाहरू, विश्व विद्यालय, तिनै तहका सरकार समेतको सहकार्यमा सालक संरक्षणका लागि आवश्यक अध्ययन अनुसन्धान अगाडि बढाउने ।
५.सालक संरक्षणका लागि स्थानीयको सक्रिय सहभागिता ागिता र अपनत्व हुने गरी संरक्षण कार्ययोजना निमार्ण तथा प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने।
६. अन्य सबै प्रदेश तथा राष्ट्रियस्तरमा सालक सम्मेलन गर्न वागमती प्रदेश सरकार मार्फत अनुरोध गर्ने।
७.यस सम्मेलनमा मुख्यमन्त्रीज्युको सन्देशमा सालकलाई प्रदेशको गौरवको प्राणी घोषणा गरी यसको संरक्षणमा नीति कार्यक्रम सहितको उचित बजेट व्यवस्थापनको प्रतिवद्धता जाहेर गर्नु भएकोमा धन्यवाद व्यक्त गर्दै सोको वैधानिकता प्रदान गर्न आवश्यक पहल गर्ने ।
सालक परिचयः
सालक एक लोपोन्मुख वन्यजन्तु हो। यो जनावर प्राय: नेपाल, भारत, चीन लगायतका दक्षीण एसियाली राष्ट्रहरू तथा अफ्रिकाका उष्ण भू-भागमा पाइन्छ ।
यसको शरीरमा ठुलाठुला कत्लाले ढाकेको हुन्छ। यस बाहेक खबटा मुनि पहेँला जगरजस्ता रौं पनि उम्रेका हुन्छन्। यि रौं कत्लाको बीचबाट बाहिर निस्केको देखिन्छ र रौं धेरै हुँदा सालक सुनौलो पहेँलो रंगको देखिन्छ। यसले पुच्छरको सहायताबात रुखको हाँगामा झुन्डिन सक्छ।
समुद्री सतहदेखि करिब दुई हजार मिटरसम्मको उचाइका वनजङ्गलमा सालक पाइन्छ । अति लजालु, संवेदनशील एवं शान्त वातावरणमा बस्न रुचाउने सालकले मानिसलाई कुनै क्षति गर्दैन । एक बेतमा एउटा मात्र बच्चा जन्माउने सालकको बच्चाको जन्मदर अत्यन्तै कम हुन्छ । यो जनावरले आफुलाई खतरा महसुस भएमा त्यसबाट जोगिन गुँडुल्किएर भकुण्डो जस्तै डल्लो पर्छ। यसरी जोगिन आफ्ना बलिया मांसपेशीको पकडले एकै ठाउँमा टाँसिएर गुँडुल्किरहन सक्छ।
विश्वभर आठ जातिका सालक पाइन्छन् । नेपालमा भने संकटग्रस्त कालो सालक र लोपोन्मुख तामे सालक मात्र पाइन्छन् । तर पनि धादिङको थाङसिङ बेसी, काभ्रेको बलथली, काठमाडौंको नागार्जुन साथै रामेछापका केही स्थानमा सेतो सालक पनि पाइने वन्यजन्तुविज्ञ बताउँछन्। २ हजार ५ सय मिटर उचाइको सालको जंगलमा भेटिने सालकको दाँत हुँदैन ।
तर, ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलने यसले जिब्रोले धमिरा र कमिलाको प्रायः धमिरा र कमिला खान्छ। राति आहार खोज्न निस्कने सालक माटोकै रंगको भएकाले छुट्टयाउन मुस्किल पर्छ। कतैबाट आक्रमणको चाल पाउँदा डल्लो परेर बस्छ ।
बासस्थानः
सालक मध्य पहाडी क्षेर्त्रको ओसिलो भेकमा पाइन्छ। नेपालमा यिनीहरू चुरे पहाडको छेउँछाउँमा भेटिन्छन्। महाभारत पर्वत र यस श्रृङ्खलाका भित्री खोंचहरू मकवानपुर, धादिङ, काभ्रेपलाञ्चोक,गोर्खा, रामेछाप, संखुवासभा र सिन्धुली आदि जिल्लाका पारिला भीरहरू, नदी किनार र बेसीहरूमा पनि पाइएका छन्। धादिङको केवलपुर थानसिङबीचको बेँसीमा, काभ्रेको बलथलीमा र सिन्धुलीको नाकाझोजीमा करीब दुई फिट लामा सालक पाइएकाे छ । त्यस्तै काठमाडौैंको नागार्जुन क्षेत्रमा पनि सेता सालक पाइएका छन् ।
आहाराः
सालकले मुख्य रूपमा धमिरा खान मन पराउँछ। तर यसले कमीला लगायत साना कीराहरू पनि खान्छ । खास गरेर धमिरालाई नियन्त्रण गर्न सक्ने जीव हो सालक । सालक धमिराको शत्रु हो । यौटा सालकले वर्षमा ७ करोडभन्दा बढी धमिरा र कीरा कमिला खान्छ । सालकले किसानहरूको बालीनाली नोक्सान गर्ने कीरा, कमिला र धमिरा खान्छ ।
हामीलाई नोक्सान गर्न सक्ने कीरा धमिरालाई प्राकृतिक तरिकाले नियन्त्रणमा लिने हुँदा सालक मानव समुदायका लागि हितकारी जीव हो । तर केही वर्षयता यो जीव संकटमा छ । आकारमा न्याउरी मुसोजस्तो देखिने सालकका शरीरभर बाक्ला र कडा कत्ला हुन्छ । रातिमा मात्रै चर्न निस्कने हुनाले यसलाई कमैले देख्ने गरेका छन् । राष्ट्रियनिकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐनले सालकलाई संरक्षित वन्यजन्तुको सूचीमा राखेको छ ।
सालक लोप हुने कारणः
साइटिसले यसको व्यापार व्यवसायलाई दण्डनीय बनाएको छ । तर केही वर्षअघिसम्म मासुका लागि मारिने सालक पछिल्लो समय कत्लाका लागि विदेश चोरी निकासी हुने गरेको छ । तस्करी गर्नेहरूले सालकको पिछा गर्दै यसलाई मारेर छाला र कत्ला बेच्छन् । यसले गर्दा सालकको संख्या घट्दै गएको छ । आईयूसीएनले सालकलाई जोखिमपूर्ण र लोपोन्मुखजीवको सूचीमा राखेको छ । यसको संरक्षणमा चेतना जगाउन हरेक वर्ष सालक दिवस पनि मनाइन्छ ।
संरक्षित जनावर सालक प्रकृति र मान्छे दुबैको मित्र जनावर हो । यसले बाली नास्ने कमिला धमिरा खाने गर्दछ । सालकलाई हानी पुय्राउनु वा बेचबिखन गर्नु अपराध हो । १५ वर्ष जेल र १० लाख सम्म जरिवाना हुन सक्छ । लोप हुने अवस्थामा पुगेको सालक संरक्षणमा सबैले सकेको सहयोग गर्नुपर्ने सरोकारवाला बताउँछन् ।
माडी चितवन । चितवनको माडीमा नेपालमै पहिलोपटक सोमबार (आज) सालक सम्मेलन हुदैछ ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयको आयोजना तथा डिभिजन वन कार्यालय चितवनकाे संयोजनमा सालक सम्मेलन हुनेछ । प्रथम सालक सम्मेलनको उद्घाटन बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्री भरत केसीले गर्नेछ ।
बागमती प्रदेशका डिभिजन वन कार्यालय प्रमुखहरु, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, जिल्लाका सामुदायिक वनका प्रतिनिधि र संरक्षणकर्मीहरूको सहभागितामा सालक सम्मेलन गर्न लागिएको डिभिजन वन कार्यालय चितवन प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यले जनाकारी दिए ।
सम्मेलनमा संरक्षित वन्यजन्तु सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षण गर्नुपर्ने कारण, चुनौतीलगायतका विषयमा छलफल गरिने छ । ‘संरक्षणमा हातेमालो गर्ने विभिन्न संघसंस्थाका प्रतिनिधिहरू, विज्ञसहित २०० भन्दा बढीको सहभागितामा सालक सम्मेलन गर्न लागेका छाैं’ उनले भने । सम्मेलनमा सालकको अहिलेको अवस्था, संरक्षणमा देखिएका चुनौती र भावि कार्यदिशाका विषयमा छलफल गरिने छ ।
छलफलसँगै सालक संरक्षणका लागि माडी घोषणा पत्र जारी गर्दै सम्मेलन सम्पन्न हुने उनले बताए । सालक किसानको साथी भएकाले पनि यसको संरक्षण अपरिहार्य रहेको उनले जानकारी दिए । राष्ट्रिय निकुञ्ज ऐन २०२९ ले संरक्षित वन्यजन्तुका रूपमा सालकलाई राखेको र सालक अहिले लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको पाइन्छ । यसको संरक्षणका लागि सबैको हातेमालो आवश्यक रहेको उनले बताए ।
बागमती प्रदेश वन तथा वातावरण मन्त्रालयका सचिव केदार बरालले भने ‘प्रदेश सरकारले सालकको संरक्षणका लागि नीति तथा कार्यक्रम नै बनाएर काम अघि बढाएको छ ।’ आगामी वर्षदेखि नियमित रूपमा सालक संरक्षणका लागि काम गरिने उनले बताए । केही वर्षपछि सालक हेर्नका लागि बागमती प्रदेश जाउँ भन्ने बनाउनका लागि यो कार्यक्रम महत्वपूर्ण रहेको उनले बताए ।
सामुदायिक वन र सालक संरक्षणमा लागेका सबैलाई एकीकृत गर्न यो कार्यक्रम फलदायी हुने छ । स्थानीय समुदाय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिसँग सालकको बासस्थान, खाने कुरा संरक्षणलाई अभियानका रूपमा अघि बढाइने बताइएको छ ।
सालक परिचयः
सालक एक लोपोन्मुख वन्यजन्तु हो। यो जनावर प्राय: नेपाल, भारत, चीन लगायतका दक्षीण एसियाली राष्ट्रहरू तथा अफ्रिकाका उष्ण भू-भागमा पाइन्छ ।
यसको शरीरमा ठुलाठुला कत्लाले ढाकेको हुन्छ। यस बाहेक खबटा मुनि पहेँला जगरजस्ता रौं पनि उम्रेका हुन्छन्। यि रौं कत्लाको बीचबाट बाहिर निस्केको देखिन्छ र रौं धेरै हुँदा सालक सुनौलो पहेँलो रंगको देखिन्छ। यसले पुच्छरको सहायताबात रुखको हाँगामा झुन्डिन सक्छ।
समुद्री सतहदेखि करिब दुई हजार मिटरसम्मको उचाइका वनजङ्गलमा सालक पाइन्छ । अति लजालु, संवेदनशील एवं शान्त वातावरणमा बस्न रुचाउने सालकले मानिसलाई कुनै क्षति गर्दैन । एक बेतमा एउटा मात्र बच्चा जन्माउने सालकको बच्चाको जन्मदर अत्यन्तै कम हुन्छ । यो जनावरले आफुलाई खतरा महसुस भएमा त्यसबाट जोगिन गुँडुल्किएर भकुण्डो जस्तै डल्लो पर्छ। यसरी जोगिन आफ्ना बलिया मांसपेशीको पकडले एकै ठाउँमा टाँसिएर गुँडुल्किरहन सक्छ।
विश्वभर आठ जातिका सालक पाइन्छन् । नेपालमा भने संकटग्रस्त कालो सालक र लोपोन्मुख तामे सालक मात्र पाइन्छन् । तर पनि धादिङको थाङसिङ बेसी, काभ्रेको बलथली, काठमाडौंको नागार्जुन साथै रामेछापका केही स्थानमा सेतो सालक पनि पाइने वन्यजन्तुविज्ञ बताउँछन्। २ हजार ५ सय मिटर उचाइको सालको जंगलमा भेटिने सालकको दाँत हुँदैन ।
तर, ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलने यसले जिब्रोले धमिरा र कमिलाको प्रायः धमिरा र कमिला खान्छ। राति आहार खोज्न निस्कने सालक माटोकै रंगको भएकाले छुट्टयाउन मुस्किल पर्छ। कतैबाट आक्रमणको चाल पाउँदा डल्लो परेर बस्छ ।
मकवानपुरे नारीरत्न गायिका कोइली देवी माथेमा
Tags: No Comments
नेपालको इतिहासमा केवल राजनीतिक उतार–चढावको कथाहरू मात्र छैनन् । गीत, सङ्गीत र साधनाको दस्ताबेजहरू पनि छन् । त्यही पुरानो सुनौलो दस्ताबेजमा एउटा अमर नाम लेखिएको छ । नेपाली गीत सङ्गीतको एउटा सुप्रसिद्ध नाम गायिका कोइलीदेवी माथेमा
मकवानपुर जिल्लाको भीमफेदी गाउँपालिका नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक चेतनाको एक महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। राणाकालीन शासन प्रशासनको मेरुदण्ड मानिने मकवानपुरको चिसापानी गढी, पुरानो सैन्य संरचना, नेवारी सांस्कृतिक परम्परा, राजधानी जोड्ने ऐतिहासिक पदमार्ग र समृद्ध प्राकृतिक वन सम्पदाले भरिपूर्ण र सांस्कृतिक दृष्टिले अनुपम, गीत, सङ्गीत र भजनको उर्वर त्रिवेणीका रूपमा चिनिने पवित्र भूमि हो। यही त्रिवेणीमा नेपाली गीत,सङ्गीत र गायनकी अर्की त्रिवेणी कोइली देवीको जन्म भएको थियो ।
१९८७ भाद्र शुक्ल ऋषि पञ्चमीका दिन पिता राम बहादुर बस्नेत र माता निलम प्रधानको पहिलो सन्तानका रूपमा कोइली देवीको जन्म भएको हो । उनको न्वारानको नाम राधा राखियो। आमाले बुद्धलक्ष्मीको नाममा उहाँलाई चिनाउनु भयो । काली तथा पातली भएकीले सानी छँदा उनलाई ‘पान्तरी’ भनेर बोलाइन्थ्यो । तर, समयले उनलाई फेरि अर्को अमर नाम दियो कोइली। कोइलीको जस्तै मिठो स्वर भएको हुनाले उनी कोइली देवीको रूपमा प्रसिद्ध भइन् ।
रेडियो नेपालकी प्रथम गायिका रानुदेवी अधिकारीपछि रेडियो नेपालमा निरन्तर सङ्गीत साधनामा समर्पित स्रष्टा कोइली देवी नै हुन । भजन, गीत,राष्ट्रिय गीत, र लोकलयमा आधारित नेपाली गीतहरूमा उनले लय हालिन् । उनको रचना र सङ्गीतमा हरिप्रसाद रिमाल, तारादेवी, दिलमाया खाती, पन्नाकाजी, प्रेमध्वज प्रधानले स्वर दिएका थिए ।
कोइलीदेवीका पिता रामबहादुर क्षेत्री मकवानपुरको चिसापानी गढीमा सुबेदार पदमा कार्यरत थिए। जागिरको सिलसिलामा गोरखाबाट मकवानपुर आएका थिए । त्यतिखेर चिसापानी गढीमा बडाहाकिम, सेना, प्रहरी, कारागार आदिका कार्यालयहरू थिए । २०१८ सालसम्म यो परिपाटी कायमै रहेको थियो ।
बुवा काठमाडौँमा सरुवा भएरपछि कोइलीदेवी पनि सँगै काठमाडौं गइन् मखन टोलको पाठशालामा पढ्न थालिन् । तर उनलाई अरू विषयभन्दा सङ्गीतपट्टि नै चाख थियो । सङ्गीत पढ्न काेइली देवीलाई उनकी फुपूले हौस्याएकी थिइन् । माता निलम प्रधान क्षेत्रीको देहावसानका कारण उनको बाल्यकाल सङ्घर्ष र अभावको छायामा बित्यो। जन्मेको एक वर्ष नपुग्दै आमाको माया गुमाएकी कोइलीदेवी पाँच वर्षको उमेरमा फुपू मानप्रिया भट्टले छोरीसरह माया गरेर काेइली देवीलाई हुर्काएइन् ।
मानप्रिया सिद्ध हस्त सितार वादक थिइन् । राणा दरबारमा कान्छी महारानीलाई सितार शिक्षा दिने सम्मानित कलाकार थिइन्। यही पारिवारिक र सांस्कृतिक वातावरणले कोइलीदेवीको बाल सुलभ मस्तिष्कमा सङ्गीतप्रतिको अनुराग गहिरो रूपमा रोपियो । कोइलीदेवी, राणा दरबारको साङ्गीतिक माहौलमा हुर्किए । ११ वर्षकै उमेरमा सिंह महल प्रवेश गरी नृत्य, नाटक र सङ्गीतको व्यवस्थित प्रशिक्षण लिएकी उनले हार्मोनियम वादन तथा गायनमा दक्षता देखेर श्री ३ जुद्ध शमशेरले उत्साहवर्धक रूपमा प्रशंसा गरेका थिए । यो नै काेइलीदेवीकाे जीवनकै महत्त्वपूर्ण मोड साबित भयो।
काेइलीदेवी २००६ साल असोज ६ गतेसम्म दरबारको साङ्गीतिक प्रशिक्षणमा संलग्न रहँदै ‘निर्मली दिदी’ जस्ता गुरुबाट गीत–रचना र स्वर–संयोजनको सूक्ष्म ज्ञान प्राप्त गरिन् । छ वर्षको उमेरदेखि नै सङ्गीतपट्टि लागेकी कोइलीदेवीले धेरै समय राणा दरबारमा बिताएकी थिइन् । ‘कोइली’ बनाउन मद्दत पुर्याउने चाहिँ उनकी फुपू डिठ्ठिनी मानप्रिया थिइन् । रेडियो नेपालका शास्त्रीय सङ्गीततर्फ तत्कालीन प्रबन्धक उस्ताद रामबहादुर तण्डुकारसँग उनले सङ्गीत शिक्षा पनि लिएकी थिइन् ।
२००७ साल चैत २० गते सिंहदरबारमा ‘प्रजातन्त्र नेपाल रेडियो’ को स्थापना भयो । त्यसका डेपुटी डाइरेक्टर रश्मिराज्यलक्ष्मी देवी राणा थिइन् । रश्मिराज्यलक्ष्मीले चिठी लेखी काेइलीदेवीलाई त्यही साल चैत २६ गते बोलाइएको थियो । कोइलीदेवीले आफ्नै स्वर, सङ्गीत र रचनामा ‘संसारको झमेला’ गीत गाएर सुनाएकी दिइन् । त्यति बेला डाइरेक्टर तारिणीप्रसाद कोइराला प्रभावित भएपछि त्यसै दिनदेखि उनलाई काममा लगाइयो ।
रेडियोमा काम गरेको १२ वर्षसम्म ‘स्वयं पाकी’ रहेकी काेइलीदेवी २०१८ सालमा सर्वोत्तम सङ्गीतकार स्वर्णपदक प्राप्त गरेपछि आफ्नै रचना, स्वर र सङ्गीतमा पहिलो गीत पनि रेकर्ड गराएकी थिइन् ।
“संसारको झमेला
लाग्दो छ क्या यो मेला
यो दुनियाँ सदा रसिला
गर्दै छ खूब लीला ।”
त्यही क्षणबाट कोइलीदेवी रेडियो नेपालको प्रथम महिला गायिका र प्रथम महिला सङ्गीतकार का रूपमा इतिहासमा स्थापित भएकी थिइन् । रेडियो नेपालसँग उनकाे सम्बन्ध ४४ वर्षसम्म अटुट रह्यो। खरिदार पदबाट सुरु भएको सेवा शास्त्रीय सङ्गीत प्रबन्धकसम्म पुगेको थियो। यस अवधिमा उनले नेपाली शास्त्रीय सङ्गीतको संरक्षण, प्रवर्द्धन र संस्थागत विकासमा अतुलनीय योगदान पुर्याएकी थिइन् ।
१० वर्ष लामो प्रेमपछि ३५ वर्षको उमेरमा निरञ्जनभक्त माथेमाका सुपुत्र साकारभक्त माथेमासँग २०२१ साल अक्षय तृतीयाका दिन उनको विवाह भयो । साकारभक्त त्यस बेला ५१ वर्षका थिए अनि उनी ३५ वर्षकी । श्रीमान् उनको जीवनका सबैभन्दा ठुला प्रेरक र सहयात्री थिए। श्रीमानकै प्रेरणामा भारतको इलाहावाद विश्वविद्यालयबाट सङ्गीतमा एम. ए. उत्तीर्ण गरी शैक्षिक रूपमा पनि आफूलाई सुदृढ पार्दै गइन ।
२०५६ साल जेठ ८ गते साकारभक्तको देहावसानपछि उनी गहिरो विरह र वैराग्यमा प्रवेश गरिन । यस पीडाले उनलाई आन्तरिक संन्यासतर्फ उन्मुख गरायो। मेरो कर्मको देउता’ भनेर पतिलाई सधैं स्मरण गरिरहन्थिन् ।
२०२२ सालमा सांस्कृतिक प्रमण्डलमा सहभागी भई उनी चीन गइन् । त्यहाँ उनले आफ्नो प्रतिभा प्रदर्शन गरिन् । त्यतिखेर ‘नाइटिङ्गेल अफ नेपाल’ भनी उनको परिचय गराइएको थियो । चीनबाट आएपछि उनले भारतमा गई ‘डिस्क रेकर्ड’ मा गीत भर्ने अवसर पाइन् । पहिले यहाँ गीत रेकर्ड गरिँदैनथ्यो । २०२५ सालदेखि मात्रै टेप गर्ने चलन चलेको हो ।
२०४५ साल, असोज ९ गतेदेखि उनी ‘रेडियो नेपाल’ मा शास्त्रीय सङ्गीत प्रबन्धक भइन् । २०५१ सालसम्म उनले त्यहाँ काम गरिन् । त्यही साल माघ एक गते उनले अवकाश पाएकी हुन् । २०५९ साल असार ८ गते कोइलीदेवी माथेमाले औपचारिक रूपमा गायन, सङ्गीत र वाद्यवादनबाट संन्यास ग्रहण गरिन् । आफ्ना सम्पूर्ण वाद्य यन्त्र इन्दिरा सङ्गीत महाविद्यालयलाई दान गरी साधनाको उत्तराधिकार भावी पुस्तालाई सुम्पिइन । मुटुको रोगबाट पीडित कोइलीदेवीको ७८ वर्षको उमेरमा वि.सं. २०६४ पुस ६ गते घट्टेकुलो, काठमाडौंमा निधन भयो ।
विभिन्न पत्रपत्रिकामा कोइलीदेवीका गीत, कविता प्रकाशन भएका छन् । उनका दुई वटा गीत सङ्ग्रह पनि छापिएका छन् । २०१९ सालमा प्रकाशित ‘सेवा’ मा १२५ वटा गीत रचना छन् । २०२५ सालमा प्रकाशित ‘समर्पण’ मा चाहिँ ७१ वटा रचना रहेका छन् । सेवा र समर्पणबाहेक ‘कोइलीदेवी भजन सङ्ग्रह/चित्त निरन्तर र हजुरलाई’ कृति पनि रहेको छ ।
कोइलीदेवीको सङ्गीतमा गाउने पुराना, नयाँ गायकहरू अनेक छन् । विभिन्न गीत, सङ्गीतद्वारा श्रोताका मनमा बस्न सफल भएकी थिइन् । अनेकौँ पदक र पुरस्कारबाट सम्मानित भएकी कोइलीदेवी भजन गाउनेतर्फ पनि पहिलो नेपाली गायिका हुन् । नेपाली गीत,सङ्गीतको इतिहासमा उनको योगदान अविस्मरणीय छ ।
गोरखा दक्षिण बाहु पाँचौँ, इन्द्रराज्यलक्ष्मी प्रज्ञा पुरस्कार, छिन्नलता गीति पुरस्कार, वीरेन्द्र-ऐश्वर्य सेवा पदक, दर्जनौँ सङ्घसंस्थाबाट सम्मान तथा रेडियो नेपाल तथा टेलिभिजनबाट समेत पुरस्कार प्राप्त गरिसकेकी छिन् ।
कोइलीदेवीको छातीभित्र अगाध विरह वेदना त थियो नै, साथसाथै त्यहाँ छटपटी, विरक्ति र नाना थरीका व्यथा पनि बग्रेल्ती थिए । उनी भावनामा बग्दै भन्थिन –
“मेरो कसैसित कुनै गुनासो छैन ।” आफ्नो पिरलो आफू सीतै छ । ‘मलाई कसैले हेरेन भनूँ भने भित्ताभरि प्रशंसा र प्रमाणपत्रहरू छन् ।
हेर्या’ छन् भनूँ भने आफ्नो दुःख आफैसित छ । आफ्नै पिरलोमा पिल्सिरहेकी छु । फेरि, कसैलाई आफ्नो पिरलो सुनाएर पनि के गर्नु ! उनी यसै भन्ने गर्थिन । धर्म अध्यात्म प्रति अत्यन्तै आस्थावान् उनले आफ्नो श्राद्ध बद्रीमा गएर आफै गरेर आएकी थिइन् ।
कोइलीदेवी माथेमा नेपाली सङ्गीत इतिहासकी एक साधिका, एक पथप्रदर्शक र एक अमर सांस्कृतिक प्रतीक थिइन् । उनकाे साधना, योगदान र साङ्गीतिक चेतना नेपाली समाजमा सदैव जीवित रहनेछ।
अन्त्यमा :-
उनको नाम जीवन्त राख्ने जिम्मेवारी व्यक्तिगत भावनामा मात्र सीमित हुँदैन यो जिम्मेवारी सम्पूर्ण मकवानपुरे साहित्य र सङ्गीत साधकहरूको पनि हो । स्थानीय सरकार (नगरपालिका र गाउँपालिका) प्रदेश सरकार, र संघीय सरकारको समेत हो, भन्ने जिम्मेवारी बोध हुन जरुरी छ ।
(शनिबार मातृभूमि साहित्य समाज मकवानपुरले कोइलीदेवी माथेमा स्मृति विशेष चर्चा तथा सम्मान कार्यक्रममा समाजका सचिव पौडेलले विभिन्न पत्रपत्रिका, अन्तर्वार्ता र विकिपिडियाका स्रोतहरूबाट उपलब्ध सामग्रीबाट तयार गरि प्रस्तुत गरेका संस्मरण आलेख )