- भगवती पुडासैनी
जति कुरा गरेपनि गाँठो एउटै भनेझैं जहाँ लैङ्गिक संवेदनशिलता, त्यही लैङ्गिक समानता लैङ्गिक संवेदनशिलता विनाको लैङ्गिक समानता हामीले खोजेर पाउँन असम्भव छ । यसका लागी हाम्रा संविधान, ऐन, कानुन, नीति नियम, महत्वपुर्ण कार्यविधी र नीतिगत कार्ययोजनाहरु बनेका छन् । हामीले प्राप्त गरेका यी सबै उपलब्धिहरु संसारका ठुला र धनि राज्यमा बस्नेहरुले पनि पाउँन सकेका छैनन् ।
हामीले पायौं तर अब यो लेखाउँने र देखाउँनेमा मात्रै सिमीत नहोस् शिघ्र कार्यन्वयनका चरणमा पुगोस भन्ने चाहन्छौं । हामीले संविधान र ऐनका ठेलीहरु सिरानीमा राखेर मात्र अधिकार छुन, चलाउन र उपभोग गर्न सक्दैनौं । यसकालागी हामी योजनाबद्ध ढंगले स्थानीय तहदेखि नै व्यवस्थित कार्यन्वयनका लागी प्रतिबद्ध हुन जरुरी छ । यदी समयमै संवेदनशिल भएनौं भने हामीले खोजेको जस्तो समावेशी र समानताको समाज बनाउँन सक्ने छैनौं । हाम्रो घर समाज र राज्यलाई सुन्दर बनाउँने हामी नै हौं तर विरालाको घाँटीमा कस्ले घन्टी झुण्डाउने प्रश्न यहाँ छ ?
हिजो माग्ने ठाउँमा थियौं आज बाड्ने अर्थात दिने ठाउँमा छौं । कुनै तहले जनपक्षिय ऐन, कानुन देला कुनै तहले कार्यन्वयनको अख्तियारी देला र कुनै तहले समुदाय मा विकास र पुर्वाधारको आभाष देला दिन त दिएका छौं । पाउँनेले के पाए ? कसरी पाएका छन् ? र उनीहरुको जीवनस्तरमा सुधार भयो या भएन अब स्वमुल्याङ्कन गर्दै जान जरुरी छ ।
यो सारै कठिन काम रहेछ । आदर्शका मिठा मीठा भाषण गर्ने सामाजिक प्रतिष्ठा र मर्यादा बोकेका हामीले आफ्नो घर, समाज, कार्यलय वा कार्यस्थलमा लैङ्गिक संवेदनशिलतालाई कति ख्याल गरेका छौं ? सरकारी, गैरसरकारी , अन्य सार्वजनिक पदीय जिम्मेवारी र मर्यादामा रहदा आफ्नो भूमिका लैंङ्गिक मैत्री बनाउँन सकेका छौ कि छैनौं ? अरुलाई अराउँने र कराउँनेले पद र औकात अनुरुपको सम्मानित व्यावहार गर्न सकेको छौं या छैंनौं ? अब सबैले स्वमूल्याँङ्गन वा विश्लेषण गर्न जरुरी छ । हामीले यही लैङ्गिक समानताका लागी धेरै वर्ष सडकमा नारा जुलुस पनि ग¥यौं, ठुलाठुला गोष्ठि र सेविनारहरु गरिरहेका छौ । अब यी उपलब्धीहरुको हिसाब किताब खोज्नेबेला आएको छ । अब कार्यक्रम र भाषण हैन कार्यगत रुपान्तरणका लागी हाम्रो अभियान चल्नु पर्छ ।
नेपाल सरकारबाट महिला तथा बालबालिकाको अधिकारमुखी थुपै राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय संन्धि, महाँसन्धिहरु सम्झौता तथा हस्ताक्षर भएका छन् ।
हाम्रा संविंधान, ऐन, कानुनहरु पनि विधिवत संशोधन भएकै छन् । यसै आधारलाई टेकेर जनस्तरदेखि केन्द्रिय स्तरसम्म महिला, बालबालिका, आदिवासी, जनजाती, दलित, मधेसी, लैंङ्गिक तथा अल्पसंख्य सबैले आ आफ्ना अधिकारकालागी वकालत तथा पैरवी गरे अझै गर्दैछन् । सबै पक्षका अधिकारवादीहरुले ठुला ठुला आन्दोलनहरु गरे अझै पनि आन्दोलनका लागी थाकेका छैनन् तर समस्या ज्यूँका त्यु छन् ।
सबैको माग कहाँ गएर रोकिएको छ कसैले पायौं र सन्तुष्ट भयौ भन्ने दिन कहिले र कसरी आउला ? लाग्छ सबैभन्दा पीडित र प्रताडित महिला र बालबालिका नै छन् । अहिले संसारभरी यौनजन्य अपराधले सिमा नाघिसक्यो । कसैको व्यक्तिगत रिसइविदेखि लडाई र झगडामा समेत
हतियारको रुपमा यस्ता विकृतिहरु ब्ढ्न थाले । ३ वर्षे, ६ वर्षे नाबालिकाहरु बलात्कारपछि हत्याका चरम घट्नाले सबको हृदय छियाःछियाः बनाएको छ । यस्ता अपराधिक घट्नामा ८० वर्षे वृद्ध आमाहरु पनि विवसताको भुमरीमा परेका छन् ।
अपराधि मानसिकता भएका मानिसहरु समाजमा कसरी अटाई रहेका छन् उनिहरुलाई कसरी पत्ता लगाउँने र घटना हुनबाट कसरी सुरक्षित गर्ने ? अब हामी यस्ता कुरामा पनि संवेदनशिल हुन जरुरी छ । राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय संन्धि, महाँसन्धीहरुमा जति नै हस्ताक्षर भएता पनि आफ्नै ऐन, कानुनहरु कार्यन्वयन नहुदा हाम्रा दुर्गम र विकट गाउँका आदिवासी जनजाती विषेश चेपाङ्ग जातीका महिला र बालबालिकाको मुहारमा कान्ति ल्याउँन सकेका छैनौं । उनिहरुलाई सचेत र स्वस्थ बनाउँने कडी भेटाउँन सकेका छैनौ । विवाह गर्ने कानुनी मान्यता नहुदै १८ वर्षका नानीहरु २ वटा बच्चाका आमा भैसकेका हुन्छन उनिहरुको विवाह दर्ता भन्दा पहिला सन्तानको जन्मदर्ता गर्न कानुनी कार्यन्वयनका अप्ठेराहरुले वडाध्यक्ष र वडा सचिबहरु अन्योलमा रहेको बताउछन् ।
हाम्रो समाजमा लैंङ्गिक तथा अल्पसंख्यहरुको पनि आफ्नै माग छ । लैंङ्गिकताको आधारमा नागरीता पाउँनु प-यो । राज्यले हामीलाई किन विभेद गर्छ ? हामी नेपाली नागरीककै संन्तान हौ भनिरहेका छन्ं ।
२०७५ भदौ १ देखी लागु भएको कानुनी व्यवस्था अनुरुप बहुविवाहलाई कानुनी मान्यता नदिने र विवाह दर्ता गर्न नपाईने भएपछि यस्तै पीडा बहुविवाह गरेर जाने महिलाबाट जन्मेका सन्तानको भैरहकोेछ । विवाह भएर घर भित्रीनु भन्दा बच्चा साथमै लिएर जाने प्रवृतिले कानुन कार्यन्वयन गर्ने निकाय अलमलमा परेको छ । हाम्रो समाजमा लैंङ्गिक तथा अल्पसंख्यहरुको पनि आफ्नै माग छ । लैंङ्गिकताको आधारमा नागरीता पाउँनु प-यो । राज्यले हामीलाई किन विभेद गर्छ ? हामी नेपाली नागरीककै संन्तान हौ भनिरहेका छन्ं । यी बाधाहरु सजिलोसँग कार्यन्वयनमा लानका लागी नीतिगत कार्यविधी तथा कार्ययोजनाको आवश्यक छ । सँगै कार्यन्वयन गर्ने निकायलाई कानुनी सल्लाह र सहजिकरणको आवश्यक पनि देखिन्छ ।
हामी मानव अधिकारका ठुला ठुला कुुरा गर्छौ । यहाँ अधिकार पेटभरी खान र आँङ्ग भरी लाउँन नपाउनेहरुकाका लागी पहिलो प्राथामिकता छ । मानव अधिकारका कुरा गरिरहदा चेपाँङ वस्तीमा पुग्दा तिनै बालविवाहमा परेका बालिकाहरु भोको पेटमा बच्चा च्यापरे छट्पटाई रहेका छन् । उनीहरु नै कहिले चिसो बगरमा पिठिउँमा बच्चा बोकेर गिट्टी कुट्न बाध्य छन त कहिले गिठ्ठा र भ्याकुरको चाहरो खोज्न व्यस्त छन् । खै कहिले त सम्झदा पनि कहाली लाग्छ के ग-यौं र हामीले सर्वहारा श्रमजिवीका नाममा ? भाषण र कुराले चिउरा भिज्दैन भने झै लाग्छ ।
भोको पेटका कथामा मलम पट्टि लगाउँन समानता हैन समतामुलक तथा न्यायोचित विकास अवधारणाको आवश्यक छ । उनीहरुका लागी जिविकोपार्जन सम्बन्धी ठोस कार्यक्रमहरु तय गरेर लान सके केही हुने थियो । हिजो सडकमा थियौं त्यहीबाट अधिकारका लागी सरकार समक्ष नारा घन्काएर वकालत र पैरवी गथ्र्यौं । आज सदनमा छौं स्थानीय तहदेखि संघीय तहसम्म आफ्नै
सरकार छ यो अवसर फेरी आउला नआउला भन्न सकिदैन । हिजो माग्ने ठाउँमा थियौं आज बाड्ने अर्थात दिने ठाउँमा छौं । कुनै तहले जनपक्षिय ऐन, कानुन देला कुनै तहले कार्यन्वयनको अख्तियारी देला र कुनै तहले समुदाय मा विकास र पुर्वाधारको आभाष देला दिन त दिएका छौं । पाउँनेले के पाए ?
कसरी पाएका छन् ? र उनीहरुको जीवनस्तरमा सुधार भयो या भएन अब स्वमुल्याँङ्कन गर्दै जान जरुरी छ । पहिलो वर्ष नीति नियम र विभिन्न कार्यगत अप्ठेराहरु थिए । यसलाई कार्यन्वयन गर्न कठिन थियो अब त्यसो भन्ने कुनै ठाउँ छैन । हेर कुर र पर्ख भनेर भोको पेटले पर्खन पटक्कै सक्दैन । नेपाल सरकारकै तर्फबाट गतवर्ष २०७६ लाई लैंङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियान वर्षको रुपमा घोषणा गरेको थियो । लैंङ्गिक तर पनि हिंसाका धटना जस्ताको त्यस्तै छन् सञ्चार माध्यामको सहयोगमा अझै बढेर आएको देखिन्छ । यसवर्ष पनि नेपाल सरकारको तर्फबाट लैङ्गिक हिंसा अन्त्यको प्रतिवद्धता, व्यक्ति, समाज र सबैको ऐक्यवद्धता भन्ने राष्ट्रिय नाराको साथ संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तहलाई निर्देशन दिए अनुरुप लैंङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियान मनाउँन तिनै तह लागी रहेको छ ।
पहिला पहिला यो अभियानलाई सरकारी तहबाट चासो नलिदा गैरसरकारी संघसंस्थाको मात्र काम हो की भन्ने आभास हुन्थ्यो । सरकारको योजना र दृष्टिकोणले नहेर्दा महिला अधिकार तथा लैंङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियान नै ओझेलमा परेको महसुस हुने गथ्र्यो अब सरकारी तहबाटै दिवसिय कार्यक्रमलाई चासोको रुपमा लिदा र स्थानीय तहसम्म निर्देशन दिंदा कार्यन्वयन पक्ष बलियो होला भन्ने आशा र विश्वास लिन सकिन्छ । हामीले आवाज उठाउने ठाउँ कुनै छोडेका छैनौ कलम चलाएर हुन्छ की बोलेर हुन्छ । नारा जुलुस, गोष्ठिबाट हुन्छ की दस्तापेजहरु पेश गरेर हुन्छ हामी निरन्तर लागी रहने छौ न्यायोचित समानता नपाउन्जेल भन्दै लैंङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान २०७७ को सम्पुर्णमा हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्न चाहन्छु । लेखक: जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरको उपसभापति हुन् ।
पशुपतिनाथका विद्यार्थीलाई व्यवसायिक यौन शोषण विरुद्ध कार्यक्रम
Tags: No Comments
मकवानपुर /मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिका–४ हाँडिखोला स्थित पशुपतिनाथ माविका विद्यार्थीहरुलाई व्यवसायिक यौन शोषण विरुद्ध अभिमुखिकरण कार्यक्रम गरिएको छ ।
लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध १६ दिने अभियान अन्तरगत माइती नेपाल मकवानपुरको आयोजनामा बालबालिकामाथि हुने व्यवसायिक यौन शोषण विरुद्ध अभिमुखिकरण कार्यक्रम गरिएको हो ।
मनहरी– ४ हाँडिखोला मसिनेका किशोर किशोरीलाई समेट्ने गरी पशुपतिनाथ माविको कक्षा ८, ९ र १० का १५ जना किशोरी तथा ५ जना किशोरहरुलाई अभिमुखिकरण गरिएको हो । व्यवसायिक यौन शोषण विरुद्ध सचेतनामुलक अभिमुखिकरण कार्यक्रममा पशुपतिनाथ माविका सहायक प्रध्यानाध्यपक शुसिल गौतमको समेत उपस्थिति रहेको थियो ।
विद्यालय स्तरका किशोर किशोरीहरुलाई यस्ता व्यवहारीक ज्ञान आवश्यक भएको बताउँदै यस्ता कार्यक्रमहरु समय समयमा विद्यालयहरुका ल्याउनको लागि सहायक प्र.अ गौतमले आग्रह गरे ।
कार्यक्रममा सहजिकरण गर्दै माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाले बालबालिकाहरुमाथि पछिल्लो समय व्यवसायिक यौन शोषणको घटनाहरु बढेको बताइन् ।
विभिन्न समस्या र चुनौतिबाट बच्नको लागि यस्ता कक्षा सञ्चालन कार्यलाई विभिन्न विद्यालयहरुमा निरन्तर जारी राखिने लामाले बताइन् । बालबालिकामाथि हुने व्यवसायिक यौन शोषण, मानव बेचविखन, लैङ्गिक हिंसालगायतको बारेमा अभिमुखिकरण गराइएको माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख लामाले बताइन् ।

लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान अन्तरगत सुरु गरिएको यो कार्यक्रम विभिन्न समूहका किशोर किशोरीहरुलाई निरन्तर जारी रहने लामाले बताइन् । कोरोना भाइरसको संक्रमणको कारण वैकल्पिक सिकाइलाई व्यवहारिक गराउनु पर्ने बाध्यात्मक अवस्थासँगै इन्टरनेटको प्रयोगबाट पनि बालबालिकामाथि व्यवसायिक यौन शोषणको संभावना बढेको उनले बताइन् ।
कोरोना भाइरसको जोखिमलाई मध्यनजर गर्दै उच्च स्वास्थ्य सावधानी अपनाई कार्यक्रम आयोजना गरिएको लामाले बताइन् । कार्यक्रममा सहभागी विद्यार्थीहरुलाई सामान्य ज्ञानको प्रश्नावली सोधेर उत्कृष्टलाई पुरस्कृत समेत गरिएको थियो । साथै कार्यक्रममा सहभागी २० जना किशोर किशोरीहरुलाई स्टेशनरी समेत सहयोग गरिएको माइती नेपाल मकवानपुर सहजकर्ता सरिता तामाङ्गले बताइन् ।
लैङ्गिक हिंसा विरूद्वकाे १६ दिने अभियान अन्तरगतका दिवसहरू सकिए पनि हिंसा विरूद्वकाे अभियान वर्षैभरी जारी रहने भएकाेले माइती नेपाल सधैंभरी अभियानमा सक्रिय रहेकाे प्रमुख लामाले बताइन् । कार्यक्रममा पशुपतिनाथ मावि शिक्षक बिबता अधिकारीकाे पनि उपस्थिति रहेकाे थियाे ।

‘महिलामाथिको अन्याय समाजले स्वीकार्दैन’
Tags: No Comments
- मनिला विष्ट, उपाध्यक्ष मनहरी गाउँपालिका मकवानपुर
¤ लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियानको क्रममा यहाँको पालिकामा के कस्ता कार्यक्रम गर्नुभयो ?
यो अभियानमा देशैभर विविन्न कार्यक्रमहरु गरिए । हामीले आफ्नो गाउँपालिका (मनहरी) मा पनि विभिन्न कार्यक्रम ग-यौ । अभियान शिलशिलामा विभिन्न सचेतना मुलक कार्यक्रमसँगै पालिकाको वार्षिक कार्यक्रम पनि निरन्तर जारी रहे । जुन लैङ्गिक हिंसा उन्मुलनको लागि जारी राखिएका कार्यक्रमहरु थिए । बाल विवाह विरुद्ध सचेतना, अन्तरक्रिया, कानुनी व्यवस्था बारे जानकारी ग-यौं । साथै छोरीछोरी जन्मेर स्थायी बन्ध्याकरण गरेकालाई सम्मान कार्यक्रम ग-यौ, यसैगरी स्थानीय सरकार र संघसंस्था बीच जनचेतनामूलक लोक दोहोरी, महिला भलिबल प्रतियोगिता जस्ता कार्यक्रम अभियानमा ग-यौ ।
¤स्थानीय सरकारले यस्ता काम अभियान विशेषमा मात्रै गर्ने हो ?
अवश्य हैन, हामीले यस्ता अभियानमा मात्रै आफ्ना कार्यक्रमलाई देखाउने गरेका हैनौ । यो अभियान एउटा पर्व जस्तै हो, मनाउने गरिन्छ तर, अन्य समयमा पनि हाम्रो अभियान जारी रहन्छ । अन्य समयमा चाहिँ सचेतनाभन्दा आयमुलक, सिपमुलक कार्यक्रमहरु छन् ।
हिंसा प्रभावित महिलाहरुलाई सिपमुलक आयमुलक कार्यक्रम लक्ष्यित गरेका छौ । यस वर्षबाट यो कार्यक्रम सुरु भैसकेको छ । यो वर्ष नै २ दर्जन बढी महिलाको लागि सिपमुलक आयमुलक कार्यक्रम सुरु गरिएको छ । कृषि योजनासँग जोडेर महिलालाई स्वाबलम्बी बनाउने तर्फ कार्यक्रम ल्याएका छौ । आर्थिक रुपमा विपन्न महिलाको लागि घुम्तिकोषबाट पनि लगानी गरेका छौ । शक्तिको आधार पनि हिंसा हुने गरेको छ, महिलालाई आर्थिक रुपमा सशक्त बनाउनु जरुरी छ भन्ने मान्यतामा वर्षैभरी नियमित कार्यक्रम चालू छ । र अर्को कुरा, अहिले हिंसा महिला माथी मात्रै छैन, हामी लैङ्गक हिंसा उन्मुलनको चरणमा छौ । त्यसैले पुरुषहरूको अवस्थालाई पनि हामीले ध्यान दिएका छौं । लैङ्गिक हिंसा महिलामाथी बढि छ,तर पुरुषलाई पनि छ,त्यसैले मनहरी गाउँपालिकाले पुरुषहरुको समूहलाई पनि लगानी गरेको छ ।
यसैगरी समाबेशी बजेटबाट पनि हामीले जनचेतनामुलकभन्दा आयमुलकलाई बढी जोड दिएका छौं ।
¤अब महिला माथिको मात्रै नभएर लिङ्गको आधार हुने हिंसाको विरुद्धमा हामी छौ । तपाई गाउँपालिकाको न्यायीक समिति संयोजक समेत हुनुहुन्छ, हिंसाको उजुरी गर्न पुरुषहरु पनि आउनु हुन्छ कि ?
आउनु हुन्छ, तर निवेदन नै दर्ता गरेर चै छैन, मौखिक उजुरी आउँछन, अनौपचारिक रुपमा मिलाएर पठाएका छौ । घरेलु हिंसा भन्दा सामाजिक रुपमा मानमर्दन गरेको जस्ता उजुरी बढी हुन्छन् पुरुषहरूको चाहि ।
¤महिलामाथि भएका हिंसा र पुरुषमाथि भएका हिंसाबारे छलफल गर्दा केही फरकपन अनुभव गर्नु भयो कि ?
अं, मैले काम गर्दा अनुभुती गरेको कुरा, अझैसम्म पनि महिला लाई भएको हिंसालाई हल्का रुपमा लिईन्छ । पुरुष माथिको हिंसा ठूलो मानिन्छ । पुरुषमाथि मानमर्दन जस्ता केशमा पनि पुरुषहरु एकजुट भएर आउनु हुन्छ । उ साँच्चिकै पीडित हो भन्दै सामुहिक आवाज आउँछ, तर महिलामाथि जघन्य प्रकारको घटना हुदा पनि यतिसम्मको कुरा बाहिर नल्याएको भए हुने, यस्तो त भैहाल्छ नि भनेर सामान्य रुप दिन खोजिन्छ ।
¤लैङ्गिक हिंसा न्यूनीकरण गर्दा चुनौती कस्ता कस्ता छन ?
लैङ्गिक हिंसाको कुरा गर्दा फेरि पनि महिला र बालिका नै बढी पीडित भएका छन् । गाउँपालिकाको न्यायीक समितिले काम गर्न खोज्दा पनि विभिन्न समस्या छन् । भौतिक पुर्वाधारको समस्या छ । इजलास बने पनि जनशक्तिको अभावमा प्रयोगमा ल्याउन सकिएको छैन । उपाध्यक्षको कार्यकक्षमै विवाद मिलाउनु परेको छ । सेवाग्राही आउनुहुन्छ, गोपनियताको कुरा बाहिर जाने डर हुन्छ । विवाद हुँदा हानाहानसम्म हुने गरेको छ । हिंसा पीडितले आफ्नो कुरा गोप्यरुपमा बताउन चाहेमा त्यो वातावरण मिलाउन सकिन्न । काखेबच्चा बोकेर आउनुहुन्छ छुट्टै स्तनपान कक्ष समेत छैन, बच्चा रोईदिन्छ सबैका सामु स्तनपान गराउनुपर्ने हुन्छ,यस्ता धेरै समस्या छन् ।
- प्रकाश खतविडा
यो बर्ष हामी २५ नोभेम्बर देखि १० नोभेम्बर २०२० सम्म तदनुसार बिसं २०७७ सालको मंसिर १० देखि २५ सम्म १६ दिने अभियानको रुपमा लैङ्गिक हिंसा अन्त्यको प्रतिबद्धता, व्यक्ति, समाज र सबैको ऐक्यबद्धता भन्ने राष्ट्रिय नाराका साथ मनाईरहेका छौं ।
शारीरिक वा मानसिक क्षति वा पिडा पु-याउने उद्धेश्यले कुटपिट गर्ने, रुखो र निर्मम व्यबहार गर्ने, हकार्ने, गालि गर्ने, निन्दा गर्ने, बेईज्जती गरेर आत्म सम्मानमा चोट पु¥याउने कार्य नै हिंसा हो । हिंसा हुनको लागि काटमार, घाउचोट, अंगभंग, नै हुनु पर्छ भन्ने छैन । मनसिक रुपमा वा सामाजिक मर्यादामा आधात पर्ने काम भयो भने त्यो पनि हिंसा नै हुन्छ । लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा भनेको के हो त भने बृहत अर्थमा “सामाजिक तथा निजी स्थानमा महिलालाई गरिने शारिरीक, मानसिक, यौनिक क्षति वा दबाबका साथै उनीहरुको स्वतन्त्रतामा रोक लाग्ने लाग्न सक्ने सम्भावना भएका कुनै पनि कार्यलाई लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा भनिन्छ” ।
हामी दिनहु जसो रेडियो, छापा र समुदायमा महिला हिंसाका घटनाहरु सुन्ने र देख्ने गरिरहेका हुन्छौं । यदाकदा हामि हाम्रो घरपरिबारमा पनि यस्ता घटना बाट मर्माहत हुन पुग्दछौ । यो सबैमा परिरहेको समस्या हो ।
लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा कानुनी अपराध हो । यो समस्या हाम्रो समाजमा प्रसस्त मात्रामा पाईने समस्या भएपनि यसलाई केबल पारिवारिक सदस्यहरुका बिचको सामान्य विवादको रुपमा मात्र लिईन्छ । अझ स्पष्ट रुपमा भन्नु पर्दा जनसमुदाय वा समाजका जिम्मेवार पक्षबाट नै निराकरणका पाईला चाल्नु पर्नेमा यस प्रकारको हिंसालाई समस्याको रुपमा नहेरि केबल व्यक्तिगत र पारिवारिक चासोको विषयको रुपमा हेरिन्छ ।
लैङ्गिकतामा आधारित हिंसाले महिलाको स्वास्थ्यमा गम्भिर असर पर्ने हुदा यसको बिरुद्धमा सबै क्षेत्रका मानिसहरु खासगरि पुरुष वर्गको सहभागिता आवश्यक ठानिएको छ । लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा मानब अधिकारको उल्लंघन तथा एक अपराधिक कार्य हो भन्ने सबैले बुझन जरुरी छ ।
लैङ्गिकतामा आधारित हिंसाका लागि गरिबि, अशिक्षा, कुरिति, कुसस्कार, पितृसत्तात्मक सोच, असमानता र सामाजिक न्यायको अभाब नै कारक तत्वको रुपमा रहेको पाईएको छ । हाम्रो समाजमा प्रशस्त लैंंगिक बिभेद छ । यसको तितो अनुभुति बाट हामी सबै प्रताडित छौ ।
यस्ता थुप्रै थुप्रै कथा ब्यथाहरु छन् जसलाई पार लगाउन पुरुषको चेतनाको स्तर बृद्धि गर्नुका साथै सार्थक सहभागिता आबश्यक देखिन्छ ।
नेपाल कैयौ अन्तराष्ट्रिय मानब अधिकारको दस्ताबेजको पक्ष राष्ट्र हो । जसमध्ये महिला अधिकार महासन्धि को पनि पक्ष राष्ट्र हो । राष्ट्रिय स्तरमा पनि विभिन्न दस्ताबेज मार्फत लै·िकतामा आधारित हिंसा अन्त्यका लागि प्रतिबद्धता जाहेर गरेको छ । ससस्त्र संधर्षको नाममा महिला र बालिकाले कुनै पनि हिंसाको सिकार बन्न नपरोस भन्नाका खातिर राष्ट्र संघ सुरक्षा परिषदको १३२५ र १८२० प्रस्ताबलाई नेपाल सरकारले पूर्ण पालनाको प्रतिबद्धता समेत गरेको अबस्था छ ।
नेपाल भित्र पनि लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा अन्त्यका लागि कानुनी प्राबधान छ । नेपालको संबिधान २०७२ को धारा ३८ महिलाको अधिकारमा भएको ब्यबस्था र घरेलु हिंसा (कसुर तथा सजाय) ऐन २०६६मा भएको कानुनी ब्यबस्था राम्रो छ तर कायान्वयन को पक्ष फितलो छ । यसो हुनुमा हाम्रो कृयाशिलताको पक्ष र पुरुष बर्गलाई कत्तिको सार्थक सहभागिता गर्न सकियो भन्ने पनि रहन्छ ।
लैङ्गिकतामा आधारित हिंसा अन्त्यका लागि मेन ईगेज एलायन्स पनि नेपालमा कृयाशिल छ । यो एलायन्स २००७ मा गठन भएको हो ।
लैङ्गिक हिंसा अन्त्य,लैङ्गिक समानताको स्थापना तथा समाजमा बिधामान नकारात्मक पुरुषत्वको रुपान्तरणमा भुमिका खेल्ने ध्येयका साथ कृयाशिल ब्यक्ति तथा संगठन हरुको साझा संजाल हो । यसको गठन भएपछि विभिन्न महिला हिसां विरुद्ध कृयाशिल पुरुष र युवालगायतका ब्यक्ति र सस्थाहरु एकिकृत भई महिला हिसां बिरुद्धको अभियानमा एक जुट हुन सकेका छन् । सेतो रिबन अभियान, महिला हिसां बिरुद्धको १६ दिने अभियान तथा अकुपाई बालुबाटार जस्ता लैङ्गिक हिसां बिरुद्धको अभियानमा महिलासंगै पुरुष तथा युबाहरु हातेमालो गर्ने क्रम बढिरहेको छ । पुरुष तथा युबाहरुलाई हिसां बिरुद्ध उभ्याउन तथा उनिहरुको सकारात्मक भुमिका अभिवृद्धि गराउन यो संजाल उपलब्धि मुलक देखिएको छ । सन् २०१० लाई महिला हिसां बिरुद्धको हिसां अन्त्यको बर्ष घोषणा गर्ने नेपाल सरकारको निर्णयका लागि पनि यो एलायन्सले महत्वपुर्ण भुमिका निर्बाह गरेको थियो ।
नेपाल सरकारको लैङ्गिक हिंसा अन्त्य सम्बन्धि राष्ट्रिय कार्ययोजनालाई सफल बनाउन मेन ईंगेज एलायन्सले महत्वपुर्ण कार्यहरु गर्दै पनि आईरहेको छ । एलायन्सले गर्ने कार्यहरु यस प्रकार छन् :
१. महिला तथा किशोरिहरु बिरुद्धको हिसां अन्त्य गर्ने,
२. यौनिक अल्पसंख्यकका अधिकारका लागि बकालत,
३. पुरुष तथा युबा हरुको बिचमा हुने हिसां न्युनिकरण
४. बाल यौन शोषण, यौन दुव्र्यबहार, तथा मानब बेचबिखनको रोकथाम र नियन्त्रण
५. लैङ्गिक हिसांलाई प्रश्रय दिने निनिहरुको परिवर्तन
६. मातृ तथा बाल स्वास्थ्मा बाबु तथा हेरचाहकर्ताको रुपमा पुरुषको
सकारात्मक भुमिकाको प्रवद्र्धन । जस्ता कार्यहरु मेन ईगेज एलायन्सले गर्ने
गरेको छ । यो सस्थालाई सबैको समन्वय र सहयोगको खाचो रहेको छ ।
एलायन्सले बिभिन्न तह र तप्कामा रहेका पुरुष तथा युवाहरुलाई महिला हिसां विरुद्धको पुनित अभियानमा कृयाशिलता हुन आग्रह समेत गरेको पाईन्छ । मकवानपुरको हकमा मानब अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचबिखन विरुद्धको संजालमा महिला र पुरुषको संयुक्त प्रयासले महिला हिंसा विरुद्धको अभियान सञ्चालन र अन्य महिला हिंसा न्युनिकरण गर्ने सवालमा कृयाशिल रहेको पाईन्छ ।
महिला हिंसा गर्नु भनेको महिला मानव अधिकार उल्लघंनको विषय मात्र नभएर समग्र मानव अधिकारको गम्भीर उल्लघंन पनि हो । हामिले हाम्रो मानव सभ्यतालाई जोगाउने हो भने यस्ता हिसांको अन्त्यका लागि कृयाशिल हुनु पर्ने हुन्छ ।
३० नोभेम्बरको महिला हिसां बिरुद्धको १६ दिने अभियानमा महत्वपुर्ण अर्थ रहेको छ । महिला बिरुद्ध हुने सबै प्रकारको हिसां अन्त्य गर्न हामी सक्छौ अभियान विश्वब्यापी अभियान हो । नेपाल, बंगलादेश, पाकिस्थान, श्रीलंका, अफगानिस्थान, भारत, केन्या, कंगो, क्यानाडा, नेदरल्याण्ड, तान्जेनिया, इण्डोनेशिया, नाईजेरिया, युगाण्डा, बुरुण्डी आदि १५ बटा देश बाट ३० नोभेम्बर लाई सन् २०११ देखि महिला हिसां विरुद्ध अन्र्तराष्ट्रिय दिवसको रुपमा मनाउन शुरु गरेको पाईन्छ । यहि महिला हिसां विरुद्ध अन्र्तराष्ट्रिय दिवसका अवसरमा हामि मेन ईगेज एलायन्स निम्न सन्देश दिन चाहन्छौ ।
१. लैङ्गिकताको आधारमा गरिने हिसां अमानविय तथा दण्डनिय अपराध हो ।
२. लैङ्गिक हिसां विरुद्धको कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि पुरुष तथा युवाको सकारात्मक भूमिका अपरिहार्य हुन्छ ।
३. लैङ्गिक हिसांको घटना भए गरेको थाहा भएमा त्यस बारेमा सम्बन्धित निकायमा यथासक्य छिटोउजुरी गर्नु वा उजुरी गर्न पीडितलाई आवश्यक सहयोग पु¥याउनु प्रत्येक व्यक्तिको कर्तव्य हो ।
४.लैङ्गिक हिसांका घटनामा संलग्नलाई फौजदारी जबाफदेहिताबाट उम्काउने प्रयास गर्नु वा पीडित लाई न्याय खोज्नबाट हतोत्साहित गर्नु आफैमा गैर कानुनि कार्य हो । सो गर्न गराउन हुदैन ।
५. लैङ्गिक हिसां अन्त्यका लागि कानुन हुनु मात्रै पर्याप्त हुदैन, अन्य चेतनामुलक समाजिक अभियान पनि सँगसँगै लानु पर्दछ ।
यो अभियान भनेको पुरुष वर्गलाई सचेत र जागृत गराई महिला हिंसाको अन्त्य गर्नु पनि हो । काम गर्दा यदाकदा तितो अनुभुति पनि रहेको छ । जसमा महिला हिंसा विरुद्धको कुराकानि १६ दिनमात्र गर्ने तर अरु बेला खासै कुरा नउठने, कार्यक्रम दातृ निकाय मुखि सञ्चालन हुने, महिला हिसां विरुद्धको अमियानमा संलग्न केहि व्यक्तिहरु नै महिला हिंसा गर्न पछि नपर्ने, कतिपय सामाजिक अभियन्ताको नाममा कार्यगर्ने व्यक्तिहरुलाई आफ्नो घरको हिंसा सामान्य लाग्ने गरेको, जस्ता घटनाले सकारात्मक सामाजिक रुपान्तरण ढिलो हुने गरेको अनुभुति भएको छ । पुरुषलाई लक्षित गरि समुहमा महिला अधिकार र महिला हिंसाका बारेमा सचेतना जागृत गर्न नसक्नु चुनौतिको रुपमा लिन सकिन्छ ।
महिला हिंसा गर्नु भनेको महिला मानव अधिकार उल्लघंनको विषय मात्र नभएर समग्र मानव अधिकारको गम्भीर उल्लघंन पनि हो । हामीले हाम्रो मानव सभ्यतालाई जोगाउने हो भने यस्ता हिसांको अन्त्यका लागि कृयाशिल हुनु पर्ने हुन्छ । जागौ र आजैदेखि आ–आफनो क्षेत्रमा भईरहेको लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध प्रतिकार गर्दे आफुले लैङ्गिक हिंसा नगर्ने र नसहने प्रवद्धता गर्दै भित्री भावले सबैमा सचेतना जागृत गराउने कार्यमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्न आग्रह गर्दछौ । लैङ्गिक हिंसामा परेकालाई मानविय सहयोग उपलब्ध गराई मनोसामाजिक समस्या हुनबाट जोगाउनु हामी सबैको परम कर्तव्य हो ।लैङ्गिक हिसां अन्त्य गर्न संभव छ, हामी सक्छौ भन्ने मुल्य र मान्यताका आधारमा हामि हाम्रो कार्यक्षेत्रमा कृयाशिल छौ । धन्यवाद ।
लेखक बाल कल्याण समाज मकवानपुर अध्यक्ष हुन् ।