मकवानपुर/लामो समयको अन्तरालपछि स्थानीय सरकारको उपस्थितीले ग्रामिण क्षेत्रमा भौतिक विकासले फड्को मारेको छ । बाटो, पुल पुलेसा तथा भवन निर्माणमा ग्रामीण बस्तिहरुको विकास देखिन थालेको छ । तर सामाजिक क्षेत्रमा भने अझै आशातित विकास भएको छैन ।
स्थानीय सरकारसँगको समन्वयमा विभिन्न गैससहरुले ग्रामिण बस्तिमा सामाजिक विकासको पाटोलाई उठाउने जमर्को गरेका छन् । नारी सिप सिर्जना केन्द्रले ग्रामिण बस्तिसम्म विपन्न वर्गको आर्थिकस्तरसँगै सामाजिक स्तर उठाउनको जमर्कोको साथ लागु गरेको मकवानपुरमा मानव बेचबिखन रोकथाम तथा सुरक्षित स्थानागमन प्रवद्र्धन परियोजनाको एक वर्ष सकिएको छ ।
परियोजनाको एक वर्षे म्याद सकिनै लाग्दा केन्द्रले कार्यप्रगतिको समिक्षा गरेको छ ।
कार्य प्रगतिको समिक्षात्मक अनुगमगन कार्यक्रममा मकवानपुरको विकट बस्ति बागमती गाउँपालिका वडा १ मा ७४ वर्षीय भिमनाथ बोलखेले आफूले परियोजना अन्तरगतको कार्यक्रमबाट जीवनपयोगी ज्ञान हासिल गरेको बताए ।
परियोजना अन्तरगत स्थानीय तहको सरोकारवालाहरुसँग समन्वय तथा छलफल कार्यक्रम बागमती गाउँपालिकामा गरिएको छ । छलफल तथा समन्वय कार्यक्रममा गाउँपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत रामप्रसाद सापकोटाले सामाजिक विकासमा पालिकाले सोचेजति काम गर्न नसकेको स्वीकार गरे । कार्यक्रममा राष्ट्रिय समावेशी आयोग कार्यवाहक अध्यक्ष विष्णु ओझाले समाबेशिता कार्यन्वयनको सिलसिलामा स्थानीय सरकारले गरेको कामको बारेमा जिज्ञासा राखेकी थिइन् । ‘समावेशीको सवालमा स्थानीय सरकारको कामबारे अध्ययन जरुरी रहेको कार्यवाहक अध्यक्ष ओझाले बताइन् ।
स्थानीय सरकारले स्थानीय क्षेत्रको सामाजिक पाटोको विकास अत्यावश्यक रहेको उनले बताइन् । ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएकाहरु, महिला बालबालिका, सिमान्तकृत समुदायको उठानको लागि स्थानीय निकाय र गैससको समन्वय जरुरी रहेको उनले बताइन् । नारी सिप सिर्जना केन्द्रले मकवानपुरको बागमती गाउँपालिकाको वडा १ देखि ५ सम्म सुरक्षित बसाइँसराइको लागि सामाजिक छलफल केन्द्र स्थापना गरेर छलफललाई निरन्तरता दिंदै आएको छ । परियोजना अन्तरगत जिविकोपार्जन उकास्नको लागि २०/२० वटाको दरले २० परिवारलाई कुखुराको लागि बीउ पुँजि वितरण गरिएको केन्द्रकी अध्यक्ष सरस्वति बर्तौलाले बताइन् ।
यसैगरी सबै वडामा १/१ वटाको दरले तरकारी खेतिको लागि टनेल निर्माणमा सहयोग गरेको, वैदेशिक रोजगारबाट फर्केका ५० जनालाई मनोसामाजिक परामर्श सेवा प्रदान गरिएको, ५ जनालाई उच्चस्तरीय मनोसामाजिक परामर्शको लागि रिफर गरिएको, मानव बेचबिखन विभिन्न स्थानमा होर्ड· बोर्डहरु राखिएको केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक चिरञ्जिवि पौडेलले बताए ।
केन्द्रले बोयल प्रजातिको बाख्रा पनि वितरण गरेको केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक पौडेलले बताए । तरकारी खेती गर्नेलाई मौसमी र बेमौसमी तरकारीको बीउ वितरण गर्ने कार्यक्रम पनि रहेको पौडेलले बताए । तरकारी खेतिको लागि तालिम लिएकाहरुलाई तरकारीको भण्डारण तालिम पनि दिने तयारी गरिएको उनले बताए ।
केन्द्र स्थापना भएपछि मानव बेचबिखन, असुरक्षित बसाइँसराई जस्ता विषयमा आफूहरुले जानकारी हासिल गरेको बागमती गाउँपालिका–१ की शुभद्र राईले बताइन् । ‘काममा ठगी गर्नेहरुको शिकार त पटक पटक भइएकै हो, लहैलहैमा बसाइँसराइले पनि दुख नै पाइने रहेछ’ उनले भनिन् ।
‘महिला मात्रै बिक्री हुने हैन रहेछ, पुरुष पनि बेचिदा रहेछन्, बसाई जहाँपनी सहज बनाउन चाहेमा आफैंले सहज बनाउन सकिने रहेछ, बसाइ ठाउँ नै सुख र दुखको भन्ने हैन रहेछ’ ७६ वर्षीय भिमनाथ बोलखेले भने । ‘मेरै बुहारी धेरै हण्डर पाई, ६ महिनापछि घरमा ल्याईयो, सुरक्षाको कुरा सबैलाई बुझाउनु पर्छ, महिला पुरुषलाई अलग अलग हैनसँगै राखेर कुरो बुझाउनु पर्छ’बोलखेले भने ।
काभ्रे जिल्लामा जन्मेका उनले २९ वर्षको उमेरमा २० ठाउँमा बसाइसरेको र अब कहि नजाने, बरु हाल बसेकै स्थानमा आफ्नो तरिकाले सुखि बनाउने सोच बनाएको उनले बताए । ‘वि.स २०३२ साल यहाँ (बागमती गाउँपालिका–१) आएको हुँ अब कहि जान्न, आफूले कुरो बझे यहाँ सबैथोक छ’उनले भने । परियोजना सञ्चालित वडाहरुमा स्थानीय वन समिति, युवा समूह, आमा समूहहरुमा बेचबिखनबाट बच्नको लागि सचेतनामुलक छलफल कार्यक्रम गरेको छ । समन्वय तथा छलफल कार्यक्रममा गाउँपालिका उपाध्यक्ष धनमाया स्याङ्तान गैससहरुले स्थानीय क्षेत्रको सामाजिक विकासमा सहकार्य गरेको प्रति खुसी व्यक्त गरिन् ।
यसैगरी गाउँपालिकाले गर्नुपर्ने काममा सामाजिक संस्थाले अग्रसरता देखाउनु सकारात्मक भएको गाउँपालिकाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत रामप्रसाद सापकोटाले बताए । गाउँपालिकामा हार्डवेयर भन्दा सफ्टवेयरका कार्यक्रम आवश्यक रहेको र अनुदानको कार्यक्रममा अझै प्रभावकारीता नरहेको उनले बताए । समाजलाई सामाजिक पाटोमा अगाडि बढाउन बागमती गाउँपालिका सधै तयार रहेको उनले बताए ।
फिल्ड अनुगमनपछि नारी सीप सिर्जना केन्द्र अध्यक्ष सरस्वती बर्तौलाको अध्यक्षतामा गाउँपालिकामा भएको समन्वय तथा छलफल कार्यक्रममा गाउँपालिकाको वडा अध्यक्षहरु, पत्रकारहरुको उपस्थिति थियो । कार्यक्रममा अध्यक्ष बर्तौलाले स्थानीय सरकारको समन्वयमा संस्थाले काम गरेको बताइन् ।
गैससको कामलाई स्थानीय सरकारको साथ र सहयोगले जनताको सामाजिक विकासको क्षेत्रमा धेरै काम गर्न सकिने उनले बताइन् । गाउँपालिकाको १,२,३,४ र ५ नम्बर वडामा नारी सिप सिर्जना केन्द्रले अरो इन्टरनेशनको साझेदारीमा सामुदायिक छलफल केन्द्र गठन गरेर छलफल गराउन थालेपछि चेतनासँगै गाउँका समस्याहरु बारेमा छलफल हुन थालेको बागमती १ का स्थानीय कमल राईले बताए । केन्द्रले गठन गरेको छलफल केन्द्रमध्ये एक हो बागमती एकको साहारा सामुदायिक छलफल केन्द्र । छलफलमा मानव वेचविखन रोकथाम र सुरक्षित स्थानागमनको विषयमा चर्चा हुने गरेको छ । पछिल्लो समय मानव वेचिविखनको तरिका फरक भएकोले बेरोजगार रुपमा रहेको ग्रामिण युवायुवतीहरु त्यसको सिकार हुने गरेको भन्दै बैठकमा छलफल हुने स्थानीय सहजकर्ता केवल विश्वकर्मा बताउँछन् ।

छलफलमा गरिब, सिमान्तकृत, कमजोर अवस्थाको महिला पुरुषहरुलाई श्रमिकको रुपमा, वैदेशिक रोजगारी, गैरकानुनी धन्धाको रुपमा विभिन्न रुपमा परिचालित गरेर मानव वेचविखन हुनसक्ने भन्दै छलफल केन्द्र गठन गरेर चलाइएने गरेको उनले बताए । साहारा छलफल केन्द्रको छलफलले केन्द्रकी सदस्य रेबिका राईको लागि तरकारी खेति गर्न टनेल दिनुपर्ने निर्णय गरेपछि उनलाई केन्द्रले टनेल दिएको छ । १२ मिटर लम्बाई ६ मिटर चौडाई भएको टनेल सानो भएता पनि उनको खुसी ठुलो छ । उनले अब आफ्नो टनेलको लागि चाहिने विउ पनि नारि सिप सिर्जना केन्द्रबाट नै पाउनेछिन् ।
मकवानपुर / मकवानपुरको मनहरी गाउँपालिका वडा नम्बर ३ को प्रजा आधारभूत विद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरुलाई शैक्षिक सामग्री वितरण गरिएको छ ।
कोर ईन्टरनेशल क्यानडाको सहयोग तथा हिमराइट्स मकवानपुरको आयोजना र मनहरी गाउँपालिकासँगको सहकार्यमा शैक्षिक सामग्री सहयोग गरिएको हो । सीमान्तकृत समुदायको शिक्षा तथा नेतृत्व विकास कार्यक्रम अन्तर्गत शैक्षिक सामाग्री वितरण गरिएको हिमराइट्स मकवानपुर प्रमुख कुमारी वाइवाले बताइन् ।
कार्यक्रममा विद्यालयका २७ जना चेपाङ बालबालिकाहरुलाई शैक्षिक सामग्री वितरण गरिएको थियो । यसैगरी मनहरी गाउँपालिका वडा ६ रुपाचुरी स्थित सगरमाथा आधारभुत विद्यालयमा २१ जना बालबालीकाहरुलाई पनि शैक्षिक सामग्री वितरण गरिएको वाइबाले बताइन् ।


लुकाउन खाेजिन्छ अपराध, न्यायभन्दा इज्जत प्याराे
Tags: No Comments
मकवानपुर/मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका १ स्थित धोपीमा ठुलोबुवा नाता पर्ने ६२ वर्षका वृद्धबाट २२ वर्षीय अशक्त युवती बलात्कृत भइन् । युवतीलाई घरमा कोही नभएको बेला धम्की दिएर बलात्कार गरेको प्रहरीलाई दिइएको उजुरीमा उल्लेख छ ।
घटनाका दिन उनी एक्लै घरमा सुतिरहेकी थिइन् । उनलाई घाँटीमा समाई, खुकुरी देखाएर बलात्कार गरेको बताइएको छ । महिला वा पुरुष कोही पनि व्यक्तिमाथि हिंसा हुन नदिन सामाजिक अभियान्ताहरु लागि परिरहेका छन् । टोल तथा वडा वडामा स्थानीय सरकारको उपस्थिती छ, तर हिंसाका झनै डरलाग्दा घटनाहरु बाहिरी रहेका छन् ।
पीडितलाई न्यायको लागि स्थानीय सरकारले जिम्मेवारी बहन गर्नमा कम चासो दिएको कारण न्यायमा पहुँच नपुगेको अधिकारकर्मीहरुको गुनासो छ । प्रभावितहरू घटना बाहिर ल्याएर न्यायका लागि लड्नभन्दा इज्जतकाे ख्याल राख्दै घटना लुकाउनतर्फ लाग्ने गरेका छन् । स्थानीय सरकारले घटनापछि अभिभावकत्व ग्रहण नगर्दा पनि प्रभावितहरूले न्यायकाे लागि लड्न हिम्मत नगर्ने गरेकाे पाइएकाे छ ।
दर्तामा आएका घटनाहरु पनि न्यायको अन्तिम लडाईसम्म पुग्ने गरेका छैनन् । तीन वर्षीया बालिकालाई बलात्कारपछि विभत्स हत्या गरेको घटनामा समेत स्थानीय सरकार (गाउँपालिका) ले खासै चासो नदिएको बताउँछिन् अधिकारकर्मी आरती पाठक । अशक्त व्यक्तिमाथि भएको अपराधिक घटनाको कारण पनि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुनु नै रहेको अधिकारकर्मीहरूको बुझाइ छ ।
प्रभावितलाई अदालत बाहिर रहंदा जत्तिकै मनोबल अदालत भित्र पनि टिकाइराख्नको लागि गहिरो परामर्शको आवश्यकता पर्ने जिल्ला बार एशोसियनका अध्यक्ष ऋषि के.बीको भनाइ छ । अदालत बाहिर घटना भएको बताउने प्रभावितहरु भित्र छिरेपछि बकपत्रमा बोल्न सक्दैनन्, उनीहरुको मनभित्रको डर, धक हटाउन उच्चस्तरीय मनोसामाजिक परामर्शको जरुरी छ’ उनले भने । पीडित प्रभावितहरुलाई न्यायभन्दा सामाजिक इज्जतको डर बढी भएकोले न्यायको लागि घटना बाहिर ल्याउन नचाहने गरेको अभियन्ताहरुको भनाई छ ।
‘दुइ तीन महिना थुनेर पीडक धरौटीमा छुट्छ, समाजमा फर्केर उसैको फुर्ति ठूलो हुन्छ, हामीमाथि लागेको धब्बा सधैं रहन्छ, किन न्यायको नाममा आफ्नो इज्जत पखाल्नु ?’ एक प्रभावितले भनिन् ‘एकातिर अहिले कानुन लागि लडाईमा धाउँदा धाउँदा दुख पाउनु, अर्कोतिर आफ्नै परिवारको बेइज्जत ।’
पछिल्लो समय मकवानपुरमा लैङ्गिक हिंसाका घटना बाहिरीने क्रम बढेको छ । लैङ्गिक हिंसा सहेर बसेरभन्दा घटनाको उजागर गर्दा न्याय पाइने भन्ने भरोसा बिस्तारै बढेको छ । यद्यपि सबै घटनाहरु अझै बाहिरीने गरेका छैनन् । लैङ्गिक हिंसा प्रभावितलाई परामर्श र उपचारमा समन्वय गर्दै आएको हेटौंडा अस्पतालमा स्थापित एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने विगतको तुलनामा बढेको छ ।
न्यायमा पहुँच साह्रै कम
हिंसात्मक घटनाबाट प्रभावित भएपछि कानुनी उपचारको प्रक्रियामा जानेहरुको संङ्ख्या नगन्य अर्थात धेरै कम छ । सुरुमा घटना बाहिर ल्याउनै नचाहनेको संङ्ख्या अधिक रहेको माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाको भोगाई छ ।
‘सञ्जाललगायत विभिन्न गैससहरुको सहयतामा कानुनी उपचारको क्रममा दर्तासम्म भएका केसहरु पनि अन्तिम अवस्थासम्म न्यायको लागि डटी रहेने गरेको धेरै कम छ’ लामाले भनिन् ।महिला तथा पुरुषले भोगेको हिंसामध्ये ३ प्रतिशत मात्रै कानुनी प्रक्रियामा जाने गरेको अर्यालले जानकारी गराईन् । लैङ्गिक हिंसामा पर्ने अधिकांश दलित तथा न्युन वर्गका महिलाहरु रहेको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । पीडितका मनोबल उठाउन केन्द्रका कर्मचारीले परामर्श पनि गर्ने गरेका छन् ।
बालिकाहरुको केसमा बाल न्यायको लागि अभिभावकलाई नै परामर्श गर्नु परेको सिविन बाल हेल्प लाइन मकवानपुरका प्रमुख झविन्द्र ज्ञावली बताउँछन् । ‘परिवारमा अरु पनि बालबच्चा छन्, यो माथि घटना भै हाल्यो, अरुको इज्जतको लागि पनि यो घटना बाहिर ल्याउन चाहन्नौ भन्ने अभिभावकहरु धेरै हुनुहुन्छ’ ज्ञावलीले भने ।
५ महिनामा १ सय १९ हिंसा
चालु आर्थिक २०७७/०७८ मा १ सय १० वटा हिंसाका घटनाहरु भएका छन् । जसमा महिला १ सय १ जना र पुरुष ९ जना रहेका छन् । हिंसा महिलामाथि मात्रै भएका छैनन्, पुरुषमाथिको हिंसाको उजुरीहरु खुल्ने क्रम सुरु भएको छ । बलात्कारका घटना श्रावणमा ६, भदौमा ३, असोजमा ९, कात्तिकमा ७ र मंसिरमा ८ गरि जम्मा ३३ जना रहेका छन् । यौनजन्य घटना श्रावणमा १, असोजमा १, कात्तिकमा २, मंसिरमा १ गरि जम्मा ५ जना रहेको एकद्धार केन्द्रले जनाइएको छ ।
शारिरिक हिंसा अन्नरगत श्रावण, असोज र कात्तिकमा ४/४, मंसिरमा १७ गरी जम्मा २९ वटा घटना भएका छन् । जबरजस्ती विवाह (बेचविखन) साउन र असोजमा ४/४ वटा, कात्तिकमा १, मंसिरमा २ गरि ११ जना, घरेलु सम्बन्धी घटनामा मंसिरमा मात्र ७ वटा घटना भएको तथ्याङ्क रहेको छ ।
यसैगरी मानसिक सम्बन्धी श्रावणमा १, मंसिरमा ५ गरि जम्मा ६ वटा रहेको छ । अन्यमा श्रावणमा ८, भदौमा २, असोजमा ९, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा ४ गरि जम्मा २४ जना हिंसाको शिकार भएका छन् । जसमध्ये गाउँपालिकाहरुमा श्रावणमा ११, भदौमा ३, असोजमा १५, कात्तिकमा १३ र मंसिरमा १२ गरि जम्मा ५४ वटा घटनाहरु रहेका छन् । नगरपालिकामा साउनमा ११, भदौमा २, असोजमा ११, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा २२ गरि जम्मा ५२ वटा घटना भएका छन् ।
एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रका कर्मचारी अस्मिता आर्यालले बलात्कार, जबरजस्ती विवाह, पितृसत्तात्मक सोच , लैड्डिक विभेद, मनोवैज्ञानिक असर तथा आफन्तलगायतका कारण लैंड्डिक हिंसा हुदै आएको बताईन् । व्यवस्थापन केन्द्रमा ३ वर्ष देखि ९६ वर्ष उमेर समुहका महिला हिंसाको शिकार भएको तथ्याङ्क छ ।

‘छोराकै पर्खाइमा आठौँ पटक गर्भवती भई जाँच गराउन आएकादेखि पहिलोपटक गर्भजाँचमा आएकासम्मले पनि लिङ्ग पहिचानबारे जानकारी खोज्छन् ।’ जिल्ला अस्पतालमा गत वर्ष ५६ र यो वर्षको पहिलो दुई महिनामा १२ जनाले गर्भपतन गराएको तथ्याङ्क छ ।
चौतारा/ सिन्धुपाल्चोकका एक दम्पतीले पहिलो सन्तान छोरी भएपछि दुईपटक लिङ्ग पहिचानपश्चात् गर्भपतन गराए । छोराको पर्खाइमा १६ वर्षको जन्मान्तरमा दोस्रो सन्तान पनि छोरी भयो । डाक्टरले गर्भ परीक्षणमा छोरा रहेको बताएपछि दोस्रो सन्तान जन्माएको ती दम्पतीले बताए ।
चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिकाकी एक महिलालाई दोस्रो सन्तान छोरी हुँदा परिवारले मानसिक हिंसा सुरू गरेपछि सम्बन्धमा दरार सिर्जना भई घटना अदालतसम्म पुगेको छ । अदालतमा सम्बन्ध विच्छेदको मुद्दा विचाराधीन छ ।
बलेफी गाउँपालिकाका एक पुरुषले पहिलो र दोस्रो श्रीमतीबाट आठ छोरी भएपछि छोरा जन्मने आशमा तेस्रो विवाह गरे । उनको दसौँ सन्तानको रूपमा छोराको जन्म भएको बताएका छन् ।
यी घटनाले समाजमा महिला र पुरुष बीचमा जन्मदेखि नै भेदभाव रहेको प्रस्ट देखाउँछ । लैङ्गिक असमानता अन्त्यको अनेकन प्रयत्न हुँदै गर्दा छोरीको जन्मदरमा नै कमी हुनुले लिङ्ग अनुपातमा ठूलो खाडल सिर्जित भएको तथ्याङ्कले पुष्टि गरेको छ । गर्भजाँच र जन्मदरको अवस्था हेर्दा राजधानी र सहरी क्षेत्रसँगको सहज पहुँचले विभेदपूर्ण गर्भपतन हुने गरेको सहज आँकलन गर्न सकिने अधिकारकर्मी तथा समाज कल्याण परिषद्की सदस्य नानीमाया थापा बताउनुहुन्छ ।
थापा भन्नुहुन्छ, ‘असुरक्षित गर्भपतनको समस्या जहाँको त्यहीँ छ । छोराको चाहनामा धेरै छोरीहरूको हत्या गरिएको अनेकन उदाहरण त छन् नै ।’
तथ्याङ्कले देखाउँछ खाडल
राष्ट्रिय जनगणना २०६८ मा पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी छ । तर सोही जनगणनामा १४ वर्षमुनिका बालबालिकाको लिंग अनुपात विश्लेषण गर्दा बालिकाभन्दा बालकको सङ्ख्या बढी छ ।
सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा पछिल्लो तीन वर्ष यता जन्मिएका छोरीको तुलनामा छोराको सङ्ख्या बढी देखिन्छ । जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका अनुसार आर्थिक वर्ष ०७५/०७६ मा ८३५ छोरी जन्मिए भने ८४६ छोरा जन्मिए । त्यस्तै आ.व.०७६/०७७ मा ८६६ छोरी र ९२१ छोरा जन्मिए भने चालु आव ०७७÷०७८ को चार महिनामा ३२९ छोरी र ३८२ छोरा जन्मिएका छन् ।
जिल्लाको सबैभन्दा विकट मानिने जुगल गाउँपालिकामा यो वर्षको चार महिनामा २१ जना छोरी जन्मिँदा ३१ जना छोरा जन्मिएका छन् । त्यस्तै शहरी क्षेत्रको रूपमा मानिने मेलम्ची नगरपालिकामा ५३ छोरी जन्मँदा ८४ छोरा जन्मिएको स्वास्थ्य कार्यालयले जनाएको छ ।
जिल्ला अस्पताल चौतारामा गत आव ०७६/०७७ मा जन्मिएका २०८ शिशुमध्ये ११२ छोरा रहेको अस्पतालले जनाएको छ । ‘पछिल्ला वर्षमा छोरी जन्माउनेभन्दा छोरा जन्माउनेको सङ्ख्या बढी देखिन्छ’, स्वास्थ्य कार्यालयका सूचना अधिकारी कृष्णराज तिवारी भन्नुहुन्छ, ‘पाँच हजार गर्भवतीले गर्भ जाँच गराए पनि सुत्केरी हुन पचास प्रतिशत मात्र आएका छन् ।’
तिवारीका अनुसार मातृ तथा बाल मृत्युदर न्यून हुँदा पनि गर्भ जाँच गराएकामध्ये आधा मात्र सुत्केरी हुन आउनु र छोराको सङ्ख्या बढी हुँदा जन्मदरको समस्या चित्रित गरेको छ ।
गर्भपतनमा वृद्धि
गर्भपतन प्रजनन् अधिकारको विषय हो । हाडनाता करणी, आमा र शिशुको स्वास्थ्य अवस्था असामान्य रहेकोबाहेक अनिच्छित गर्भ १२ हप्तासम्मको पतन गर्न सकिने कानुनी व्यवस्था छ ।
तर भ्रुणको लिंग पहिचान गर्न खोज्ने दम्पती निकै रहेको जिल्ला अस्पतालका डाक्टर अमित प्रजापति बताउनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘छोराकै पर्खाइमा आठौँ पटक गर्भवती भई जाँच गराउन आएकादेखि पहिलोपटक गर्भजाँचमा आएकासम्मले पनि लिङ्ग पहिचानबारे जानकारी खोज्छन् ।’
जिल्ला अस्पतालमा गत वर्ष ५६ र यो वर्षको पहिलो दुई महिनामा १२ जनाले गर्भपतन गराएको तथ्याङ्क छ । त्योभन्दा डरलाग्दो तथ्य त गर्भपतनपछि त्यसबाट सिर्जित समस्या लिएर आउने महिला गतवर्ष २६ र यो वर्षको पहिलो चार महिनामा छ जना छन् । अस्पतालका अनुसार सुरक्षित र असुरक्षित दुवै खाले गर्भपतनपछि भएका समस्या भोगेका बिरामी आउँछन् । विभिन्न समयमा गराइएका गर्भपतनपछिका समस्याको उपचार गराइरहेका बिरामी अझै पनि रहेका र कतिपयले सत्य जानकारी नगराएको पाइएको अस्पतालले जनाएको छ ।
सामाजिक विचलन आउँछ–मनोविद्
धर्मको प्रभावले पनि समाज छोरामुखी हुँदैआएको मनोविद्हरूको भनाइ छ । बौद्धिक र सम्पन्न वर्गले पनि छोरीभन्दा छोराकै आशा बढी गर्ने आम चलन जीवित नै छ । उत्तराधिकारीको रूपमा छोरा नै रोज्ने सामाजिक मान्यतामा सुधार हुन राज्यका कतिपय व्यवस्थामा नै परिवर्तन आउनुपर्ने मनोविद् तथा चौतारा बहुमुखी क्याम्पस प्रमुख नगेन्द्रप्रसाद दंगाल बताउनुहुन्छ ।
‘राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य तथा बुढेसकालको जीवनको सुनिश्चितता गर्ने नीति बनाउँदा मात्र पनि नागरिकले आफ्नो उत्तराधिकारी छोरा नै होस् भन्ने मानसिकतामा कमी हुन्छ ।’ दंगाल भन्नुहुन्छ, ‘नागरिकमा छोराले जीवनको उत्तरार्धमा हेरचाह गर्छ भन्ने मनोविज्ञानलाई परिवर्तन गरी राज्यले सुरक्षा दिन्छ भन्ने आश्वस्त पारे असमान जन्मदरको समस्या निवारण हुन्छ ।’
मनोविद दंगालका अनुसार अनुवांशिक रूपमा प्रति सय छोरामा १०५ छोरी जन्मन्छन् तर चिकित्सकीय प्रविधि (गर्भपतन) ले नै छोरीको तुलनामा छोरा बढी भएको सहज आँकलन गर्न सकिन्छ । बुढेसकालको सहारा मात्र नभई दागबत्ती दिनेदेखि विश्वका कतिपय चामत्कारिक काममा छोरीहरूले अतुलनीय क्षमता प्रस्तुत गरिसक्दा पनि जन्मअघि नै छोरीमाथि विभेद हुनु समाज विकासका लागि अवरोध रहेको सामाजिक शिक्षक सीताराम पराजुली बताउनुहुन्छ ।
दुई सन्तान नै व्यावहारिक
जनसाङ्ख्यिक सन्तुलन कायम गर्न र सुदृढ समाज निर्माणमा नेपाल सरकारले दुई सन्तान अवधारणा अघि सारेको धेरै भइसक्यो । ‘दुई सन्तान ईश्वरका वरदान’ नारा नै कायम ग¥यो, जो सर्वव्यापी पनि छ ।
दुई सन्तान प्राकृतिक, व्यावहारिक र स्वास्थ्य सबै हिसाबले उपयुक्त रहेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन् । ‘छोरा वा छोरी जन्मनु प्राकृतिक विषय हो’, विशेषज्ञ डाक्टर रईसा श्रेष्ठ भन्नुहुन्छ, ‘अनेकन प्रभावले छोरा नै जन्मियोस् भन्ने आशा राखेर स्वास्थ्य जाँचमा नआउने भने होइनन्, कुनै पनि व्यक्ति वा पुस्तामा छोरा मात्र वा छोरी मात्र हुन्छ भन्ने होइन । प्राकृतिक जन्मदर कायम गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।’
अधिकारकर्मी नै विभेदमा
बेचिएर फर्किएका र हिंसामा परी पुनस्र्थापना भएका महिलाहरू समेत महिला भएकै कारण आफू हिंसामा परेको महसुस गर्दै आफ्नो सन्तान छोरा होस् भन्ने चाहन्छन् ।
‘पुनस्र्थापना भएका पीडित महिलाहरू पनि सामाजिक संरचनाकै कारण सशक्त रूपमा परिवर्तनको आवाज बोल्न सक्दैनन्, बरु समाजले जस्तो चाहन्छ त्यस्तै जीवनमा रम्न सिक्छन्’ बेचबिखनमा परेका महिलाहरूको हकहितमा काम गर्दैआएको संस्था शक्ति समूहकी परामर्शदाता हरिकला भट्ट भन्नुहुन्छ ।
सामाजिक संरचनामा आफूलाई अब्बल देखाउन जसरी पनि छोरा जन्माउने प्रयत्नमा लाग्ने र पहिलो सन्तान छोरा जन्मिएपछि दोस्रो सन्तानको चाहना नराख्दा जन्मदरमा कमी देखिए पनि लिङ्ग पहिचानपछि गरिने विभेदपूर्ण गर्भपतन निकै व्याप्त देखिएको छ । पहिलो सन्तान छोरी जन्मिएपछि अधिकांश गर्भवतीले दोस्रो गर्भको लिङ्ग पहिचानमा चाहना राख्ने गरेको जिल्ला अस्पताल चौताराका डाक्टर अमित प्रजापती बताउनुहुन्छ ।
‘गर्भ जाँच गर्न आउनेको तुलनामा प्रसूति गराउन आउनेको सङ्ख्या असाध्यै कमी छ’, प्रजापतीले भन्नुभयो, ‘गर्भपतनको दर बढेको छ तर लिङ्ग पहिचान भए नभएको जानकारी हामीलाई दिँदैनन् ।’
सरकारले महिलाको समान सहभागिता, अवसरको नीति बनाए पनि सुरक्षा र नीति कार्यान्वयनको पाटोमा अझै ध्यान जान सकेको छैन । लिंग पहिचान गरी गरिने गर्भपतन यस्तै अवस्थामा रहे अबको २० वर्षमा छोरा र छोरीको असमान जनसाङ्ख्यिक अवस्थाले सामाजिक असमानतापछि उत्पन्न हुने अनेकन समस्या बढ्ने निश्चित रहेको विश्लेषकहरु बताउँछन् । (गाेरखापत्रबाट)
मकवानपुर । मानव बेचबिखन पीडित प्रभावितहरुको उद्वार स्वदेश फिर्ती पुनर्स्थापना बारे समन्वय बैठक हेटौंडामा भएको छ ।
बैठकमा सहभागीहरुले कामको सिलसिला भोग्दै आएको चुनौतीबारे छलफल गरिएको थियो । एटविनको आयोजनामा भएको कार्यक्रम स्वदेश फिर्तीपछि प्रभावितको व्यवस्थापनमा चुनौती रहेको बताएका थिए । कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) को समयमा स्वदेश फिर्ता ल्याईएका सबैजसो महिलाको बच्चा साथमा रहेको, बालबालिकाको पहिचानको समस्या भएको बारे एटविनको महासचिव बालकुमारी दर्लामीले बताइन् ।
मानव बेचबिखन, बलात्कार जस्ता घटनाबाट प्रभावितहरुलाई उद्वारको क्रममा अधिकारकर्मीहरु आफै पनि समस्यामा पर्नु परेको मान अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचबिखन बिरुद्धको सन्जाल मकवानपुरको सह संयोजक माया लामाले बताइन् । आन्तरिक बेचबिखनको समस्या सबैभन्दा चुनौतीको रुपमा रहेको उनले बताइन् । उद्वार तथा फिर्तीपछी ल्याईएका प्रभावितहरुलाई संरक्षणमा समस्या भएको उनले बताइन् । सन्जाल भित्र काउन्सिलर, अधिवक्तालगायत सबैको उपस्थिति भएकोले काम गर्न सहज भएपनि न्यायको पाटोमा कठिनाइ भोग्नु परेको उनले बताइन् । न्यायको क्रममा मुद्दा दर्ता गर्नै नसकिने, दर्ता भए पनि होस्टाइल हुने जस्ता समस्या भएको उनले बताइन् ।
फिर्तीपछि समाजमा पुनर्स्थापना हुन असहज हुने गरेको , सन्तानको पहिचान नभएको, क्षेतिपुर्तीको प्रक्रिया झन्झटिलो भएको उनले बताइन् । प्रभावितको अभिभावकले घटना बाहिर ल्याउँदा परिवारको अन्य सदस्यको इज्जतमा समस्या हुने भन्दै पिडकलाई कानुनी दायरामा ल्याउन नचाहने गरेको लामाले बताइन् ।
विद्यालयको ड्रप आउट बढेको र उनीहरु पीडित प्रभावित हुनसक्ने अवस्थामा रहेको सहभागीले बताए । कार्यक्रममा बेचविखनबाट प्रभावित भएर फर्केकाहरुलाई समाजमा सम्मानपुर्वक पुनस्थापना गराउने बारे विद्यालय स्तरको पाठ्यक्रममा पनि समाबेश गराउनु पर्ने जस्ता सवाल उठाईएको थियो ।
कार्यक्रममा एटविनको अध्यक्ष नातीसरा राईले राज्यबाट जिम्मेवारीपुर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने बताइन् । कार्यक्रम मकवानपुरमा रहेर मानव बेचबिखन बिरुद्व तथा पीडित प्रभावितको पक्षमा कार्यरत संघसंस्थाहरु प्रमुख प्रतिनिधिहरुको सहभागिता रहेको थियो । प्लान नेपालको आर्थिक सहयोगमा मानव बेचबिखन विरुद्व सक्रिय संस्थाहरुको सन्जाल एटविन समन्वय बैठक गरेको हो । बैठकबाट प्राप्त सुझावलाई संकलन गरि नीति निर्माण तहमा सरकारलाई प्रदान गरिने बताइएको छ ।