१.
न घर छ उसको, न बार उसको
छ जताततै हाहाकार उसको
समयको हत्कडी सजिलो छैन तोड्न
जिन्दगीनै कठ्घरामा गिरफ्तार उसको ।
२.
बाँचुन्जेल हारजीतको जुवा बनेर
गहभरी आँशु जम्यो कुवा बनेर
यस्तै रै’छ जिन्दगी मरिलानु के छर,
नभ तिर फैलियो जीवन धुवाँ बनेर ।
३.
छहारी त मै बनौंला मनमा शान्ति छाओस् सधैं
सुनौलो त्यो रश्मीसँगै तनमा कान्ति आओस् सधैं
जहाँ जता गए पनि कोषौ टाढा भए पनि,
प्रेमको प्रतीक ढुकुरले प्रेमिल गीत नै गाओस् सधैं ।
लक्ष्मीपुर,इलाम
मकवानपुर । रोकिएको रकम भुक्तानी माग गर्दै निर्माण व्यवसायीले ज्ञापनपत्र बुझाएका छन् । निर्माण व्यवसायी महासंघ बागमती प्रदेश र निर्माण व्यवसायी संघ मकवानपुरले मंगलबार ज्ञापनपत्र बुझाएका हुन् ।
महासंघ बागमती प्रदेशले मुख्यमन्त्री कार्यालयमार्फत र संघ मकवानपुरले प्रमुख जिल्ला अधिकारीमार्फत प्रधानमन्त्रीलाई ज्ञापनपत्र बुझाएको हुन् । निर्माण व्यवसायीहरु बुझाएकाे ज्ञापनपत्रमा काम गरेपछि पाउँनुपर्ने भुक्तानी रोकिएको भन्दै तत्काल पाउनुपर्ने माग गरिएकाे छ ।
निर्माण व्यवसायीहरुले ज्ञापनपत्र बुझाउँदै सरकारले निर्माण व्यवसायीलाई समयमा कामको भुक्तानी नगर्दा निर्माण उद्योग समस्यामा परेको बताएका छन् ।सरकारले अमूर्त रुपमा म्याद थप गर्न गरेको निर्णय अस्वीकार्य रहेको भन्दै उनीहरुले सबै आयोजनाहरुको एकमुष्ट म्याद थप गर्न पनि माग गरेका छन् । यस्तै पछिल्लो समय निर्माण सामग्रीमा भएको मूल्यवृद्धिलाई संवोधन गर्ने गरी मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने समेत व्यवसायीकाे माग रहेकाे छ ।
मकवानपुर । पूर्व-पश्चिम राजमार्ग अन्तर्गत हेटौंडा उपमहानगरपालिकाभित्रको सडक खण्ड विस्तारका सम्बन्धमा सर्वोच्च अदालतले अल्पकालिन अन्तरिम आदेश जारी गरेकाे छ । हेटौडा १० का विजयलाल जोशीले पेस गरेको रिट निवेदनमाथि सुनुवाई गर्दै सर्वोच्चले सडक विस्तारकाे विषयमा अल्पकालीन अन्तरिम आदेश जारी गरेकाे हाे ।
मुद्दामा न्यायाधीश अनिल कुमार सिन्हाको इजलासले भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयसँग सडक विस्तारको विषयमा १५ दिन भित्र लिखित जवाफ माग गर्दै उक्त आदेश गरेको हो । सर्वोच्चकाे अल्पकालिन अन्तरिम आदेशले निरन्तरता पाए हेटौडाकाे सडक फराकिलाे पार्ने कार्यमा तत्काल अवराेध हुने छ ।
‘यसमा के कसो भएको हो ? निवेदकको माग बमोजिम उत्प्रेषणको आदेश किन जारी हुन नपर्ने हो ? आदेश जारी हुनु नपर्ने भए सो को आधार र कारण सहित बाटोको म्याद बाहेक सूचना म्याद पाएका मितिले १५ (पन्ध्र) दिनभित्र प्रत्यर्थी नं. १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९ ले महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय मार्फत र प्रत्यर्थी नं. १० ले आफै वा आफ्नो कानुन बमोजिम प्रतिनिधिमार्फत लिखित जवाफ पेस गर्नू भनी प्रस्तुत आदेश र रिट निवेदनको एक एक प्रति नक्कल समेत साथै राखी विपक्षीहरूका नाममा सूचना म्याद जारी गरी म्यादभित्र लिखित जवाफ परे वा अवधि व्यतीत भएपछि नियमानुसार पेस गर्नुहोला,’ अदालतको आदेशमा उल्लेख गरिएको छ ।
निवेदकले अन्तरिम आदेश माग गरेकाे सम्बन्धमा निवेदनमा उल्लेखित सडक विस्तारमा पर्ने घर जग्गाका सम्बन्धमा यस अदालतबाट ०७३-WO-०६९७ र ०७३-WO- ०९१२ समेतमा जारी भएको परमादेश अनुरुपका कार्यसम्पन्न नभएको भनी रिट निवेदनमा उल्लेख भएको अवस्था हुँदा सो सम्बन्धमा भए गरेका सम्पुर्ण कार्य सम्बन्धी सक्कल वा प्रमाणित प्रतिलिपि लिई मिति २०८०।४।१६ को पेशी तोकी प्रस्तुत निवेदनलाई यसै प्रकृतीको ०८०-WO-०००८ साथै राखी पेश गर्नुहोला ।
आदेशमा भनिएकाे छ । मिति २०८०।४।४ मा निवेदकका हक स्वामित्व भित्रको घर जग्गाहरुमा हस्तक्षेप गर्ने वा भत्काउने कुनै कार्य नगर्नु, यथास्थितिमा राख्नु भनी अल्पकालीन अन्तरिम आदेश जारी भएकोले सोही अनुरुप प्रस्तुत निवेदकहरुका हकमा समेत गर्ने गरी सर्वोच्च अदालत नियमावली, २०७४ को नियम ४९ बमोजिम अल्पकालिन अन्तरिम आदेश सर्वोच्चले जारी गरेकाे छ ।
भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयलाई विपक्षी बनाइ पेश गरेको मुद्दामा निवेदक जोशीको तर्फबाट वरिष्ठ अधिवक्ता युवराज भण्डारीले बहस गरेका थिए । सर्वोच्चकाे अल्पकालिन अन्तरिम आदेश भएकाेले यसले निरन्तरता पाउने वा खारेज हुने छलफलमा बाेलाएकाे समय पछिकाे आदेशले निर्धारण गर्ने छ ।
विगत १ दशक अघिबाट हेटौडामा पर्ने राजमार्ग फराकिलाे पार्ने कार्यले चर्चा पाइरहेकाे छ । गत असार १० गते डिभिजन सडक कार्यालय मकवानपुरले हेटौडा १५ काे राताेमाटेदेखि राप्तिपुलसम्मकाे सडक दायाँवायाँ फराकिलाे पार्न ३५ दिने सूचना जारी गरे पछि सडक विस्तारले पुनः चर्चा पाएकाे थियाे । सूचना अनुसारकाे म्याद साउन १५ गते सकिने र १६ गतेबाट २५ गज फराकिलो पार्ने तयारी सम्बन्धित निकायले गरिरहेका थिए ।


लोकतन्त्रमा राजनीतिज्ञहरू खुला शासन पद्धतिको बहस गर्छन् । तर कर्मचारीतन्त्र बन्द प्रणालीमा हुर्केको पद्धति हो । यसैले खुला राजनीतिक विश्लेषकहरू कर्मचारीतन्त्रलाई अनुत्तरदायी, सुस्त, अलोकतान्त्रिक र अक्षम संस्थाको रूपमा आलोचना गर्छन् । शासनका नायकहरू आफूलाई तिलस्मी र जादुगर देखाउँदै अनायकी शैलीमा कर्मचारीतन्त्रको खिल्ली उडाउँदै नागरिकसामु अग्रगामी भएको दिग्भ्रमित पार्छन् । त्यसैले हल्का र सतही रूपमा राज्यका कानुनी संस्थालाई राजनैतिक दर्शनको आवरणमा तेजोबोध गरेका छन् र आफूलाई रूपान्तरणकारी देखाएका छन ।
तर कर्मचारीतन्त्र व्यक्ति होइन, राज्य स्थापित संस्था हो । शासकीय मूल्यको चरित्र हो । नागरिकको आशा र भरोसाको विन्दु हो । राज्यरूपी संरचनाको जरा हो । राज्यका अङ्गभित्र नशा नशामा भिजेको रक्तसञ्चार हो । कर्मचारीतन्त्र पार्टीका क्लब र भातृसंगठन होइन । तर उल्टो यस संस्थालाई तलबी झुन्ड मानिएको छ। भ्रष्टाचारको अखडा ठानिएको छ। नीला कोटेको भाष्य विनिर्माण गरिएको छ।
अमेरिकी वैज्ञानिक हर्बर्ट साइमनले विकासोन्मुख देशहरूको शासकीय चित्रण गर्दै भनेका छन‑” एकातिर न्यून तलबमा राज्यले कर्मचारीको सीप र बौद्धिकतालाई कज्याएको छ भने अर्कोतिर प्रशासन चलाउने जिम्मेवार अधिकारीहरूले राज्य सञ्चालनको पर्याप्त ज्ञान नलिँदा नागरिकले कुशासनको दुष्चक्र भोगेका छन । त्यहाँ सुशासनको आवरणमा कुशासन छ ।” राजनीति राज्यकै इच्छा (विल) जाहेर गर्ने वर्ग हो । यसको चेतना र ज्ञान बुद्धले भनझैं ज्ञान परिमितिजस्तै व्यापक हुनुपर्छ । कर्मचारी त सहयोगी हात र आत्मा हुन । तर व्यवहारमा राजनीतिज्ञ कर्मचारीको इष्यालु र बिखालु वर्ग भएर उदाएको छन । यो बुझ्न जरुरी छ कि जब राजनीतिले राष्ट्रमा लय र थिति पक्रन सक्दैन तब कर्मचारीले पनि लोकतन्त्र, सुशासन र विकासका एजेन्डाको कुशल वितरण गर्न सक्दैन । अनि नागरिकको राज्य प्रदत्त सुरक्षा र सेवा प्राप्त गर्ने सार्वभौम अधिकार ध्वस्त हुन्छ । त्यसैले रिग्सले भनेका छन् कि राजनीति र कर्मचारीमा हस्तक्षेपकारी ग्रन्थि( इन्टरफेस कम्प्लेक्स)ले काम गरिरहेको छ ।
विश्वको अभ्यास हेर्दा कर्मचारीतन्त्रलाई हरेक मुलुकले राष्ट्रिय मेरुदण्डको रूपमा लिएका छन् । भारतको संविधानले कर्मचारीतन्त्रलाई राज्यको चौथो बाहु (फोर्थ आम्स) मानेको छ । बेलायतको उपनिवेशबाट भारत स्वतन्त्रता भएपछि बल्लभभाइ पट्टेलले भनेका थिए‑” कर्मचारी संविधानको एक प्राणी हो, निजी कर्पोरेट होइन । यो संस्था राज्यको आत्मा बन्नपर्छ ।” स्वतन्त्र भारतको राष्ट्र निर्माणको खाकामा कर्मचारीको समर्पण र प्रतिबद्धता पूर्ण थियो । साथै, हालै भारतीय प्रधानमन्त्री शासक मोदीले दोस्रो कार्यकालको शपथ समारोहमा कर्मचारीलाई मेक इन इन्डियाका खम्बाको भएको र यस राष्ट्रिय विकासको खाकामा प्राण भर्न आव्हान गरेका थिए । । यसका साथै भारतीय कर्मचारीको तथ्यमा आधारित डिप्लोमेसी विश्वभर अब्बल मानिन्छ। जापानमा राजनैतिक तरलताका कारण सरकार हेरफेर भइरहन्छ । तर प्रशासन एक इन्च हल्लिँदैन। युद्ध र भूकम्पपछि गरेको विकास निर्माण र प्रविधिमा जापानी कर्मचारीको कार्यशैली विश्वमै प्रशंसित रहेको छ।
राजनीति स्वशासनमा र आत्मानुशानमा छ। कर्मचारीको क्षेत्राधिकारमा प्रवेश गर्दैन । कर्मचारीले राजनीतिको दर्शनमा बहस गर्दैन । सहमत र असहमत नीति निर्माणको बेला माथापच्चिसी हुन्छ। राष्ट्रिय एजेन्डालाई कर्तव्यको रूपमा शिरोधार्य गर्दै कार्यान्वयन गर्ने र उपलब्धिको हिसाबकिताब राजनीतिलाई सुनाउने गर्छ। छिमेकी मुलुक बङ्गलादेशको राजनीतिले पनि सही गन्तव्य लिएको देखिँदैन । तर विश्व व्यापारको लाभलाई राष्ट्रिय लाभमा जोड्न खेलेको त्यहाँको कर्मचारीको भूमिका त बेजोड छ । चीनमा त कर्मचारी र राजनीति पानी र रङ भएको छ। अन्तर घुलन छ । पृथक् होइन; एकाकार भएका छन् ।प्रतिबद्ध कर्मचारी खोजेको छ। राजनैतिक नेतृत्वले राष्ट्रिय लक्ष्य ल्याएर दिन्छ; कर्मचारीले कार्यान्वयन खाका बनाउने गर्छन्। स्रोतको जोहो राजनीतिले गर्ने र कर्मचारीको क्षमतामा ध्यान दिइन्छ ।
कर्मचारीलाई प्रश्न गरेर हतोत्साहित गरिँदैन । राजनीतिले उत्तर मात्र खोज्ने हुन्छ। सो अनुसार वातावरण दिइन्छ । गाली गलौज र अपमान गरिँदैन । बरु संस्थालाई रिइन्जियनिरियङ, पुनर्निर्माण वा सुधार गरिन्छ । बाहिर भद्दा मजाकको विषय बनाइँदैन । नागरिकका लागि कर्मचारी र राजनीतिक परिपूरक हुन्। फरक होइनन् । विश्वास र वैधता पाएका वर्ग हुन् । भुटानमा नागरिकका खुसीका सूचक राजनीति र कर्मचारी बनेका छन् । सन १९५९ मा सिङ्गापुरमा ली क्वान युले कर्मचारीलाई पारदर्शी चुस्त र जिम्मेवार बनाई हवाई, जल व्यापार तथा पर्यटनको खाका कर्मचारीलाई दिए र अहोरात्र खटेर कर्मचारीले सिङ्गापुरलाई आर्थिक क्षेत्रमा एशियन टाइगर बनाए । सन १९९० मा महाथीर मोहम्मदले ३० वर्षे भिजन २०२० ल्याई र शक्ति र सत्ता जनताको सेवाका लागि भन्ने घोषणा गरे । सुशासनमा त आफ्नै काकालाई मृत्युदण्ड नै दिई कठोर रूपमा उभिए । त्यसैले कर्मचारीतन्त्र पार्टी जस्तो खण्ड खण्ड (पार्ट) मा चिरा लाग्ने विषय होइन । यो राज्यको पूर्ण (होल) मुलुक नै मानी आफ्नो कार्यक्षेत्र (कन्स्टिच्यूएन्सी) मानेर काम गर्दछन्। वास्तवमा कर्मचारीतन्त्र संरचना, पद्धति र प्रवृत्तिको समिश्रण हो ।
लोकतन्त्रको मूल कमजोरी भीडतन्त्रको शासन हो । त्यसैले नेपालमा राजनेताको शासन होइन, भीडतन्त्रको शासन रहेको छ । यस भीडतन्त्रीय अभ्यासभित्र कर्मचारीतन्त्र असाध्यै दबाब र तनावमा छ । चौतर्फी घेराबन्दीमा परेको छ । नेपालको राजनीति अति लोकप्रियतावाद ( एक्सट्रिम पपुलिजम) बाट हाबी छ । अब्राहम लिङ्कन भनझै एउटा कुशल शासकलाई देशको भविष्यको चिन्ता हुन्छ तर कुटिल राजनीतिज्ञलाई आगामी चुवावको । लामो समयदेखि नेपालले यही नियति भोगेको छ । मिडियाले कर्मचारीलाई लुटेरा र अपराधीझैँ खेदेका छन । सामाजिक अभियान्ताको आवरणमा कर्मचारीलाई हातपात गर्दै हिँडेका छन् । स्थानीय तहमा रजौटेहरूले कर्मचारीलाई हाजिरी गर्न नदिएर सेटिङ स्टेट लागू गरेका छन । यही विषमतालाई चित्रण गरी प्रशासनविद् अल्फोड एडलरले हिट्लरको नाजी प्रशासनमा यहुदीले आत्महत्या गरेझैँ प्रियतावादी राजनीतिका अघि कर्मचारीले एक दिन आत्महत्या गर्नुपर्ने अवस्थाको पूर्वानुमान गरेका छन । अर्का प्रशासनविद् ओल्सनले डायनिसोर जस्तै अस्तित्वको दोसाँधमा सङ्घर्षरत प्राणीको रूपमा कर्मचारीतन्त्रलाई लिएका छन् ।
लोकतन्त्रवादी भन्ने राजनीतिज्ञ कर्मचारीलाई उल्टै वर्गीय दास एवं रैतीजस्तो व्यवहार गर्छन् । कर्मचारीको पेशा र विज्ञताको उपहास गरी सरकार सञ्चालनमा सल्लाहकार (क्रोनिज) हाबी छन । राज्यका उपल्ला नीति र निर्णयमा भारदारी (किचन क्याबिनेट) प्रथा कायमै छ । साथमा स्वघोषित बुद्धिजीवी (थिङक टेङ्क) का नाममा बिचौलियाको रजगज छ । कर्मचारीतन्त्रको पद क्रम (चेन अफ कमाण्ड) भत्केको छ । तिनै राजनैतिक ठालु (ई लाइट) स्वार्थको एजेन्डामा सामेल नहुने कर्मचारी तर्साउने, थर्काउने,मनोबल गिराउने प्रशस्त उदाहरण छन । प्रशासनिक नेतृत्वहरू मनोबल हारेका सिपाही भएर राष्ट्रको अभियानमा लुरुलुरु पिग्लक्षु बनेका छन् । यहाँनेर कर्मचारी मात्र कमजोर होइन,राष्ट्र नै तरल भएको छ । जनमानस होस् या अन्तराष्ट्रिय क्षेत्रमा दुवैको छवि धुमिल भएको छ । तसर्थ, विड्रो विल्सनले यी दुवै वर्ग टाढा भए राज्य ध्वस्त हुने र नजिक भए नागरिकको सार्वभौम न लुटिने तर्क गरी सिमाङ्कन तोकिदिएका छन । तर पनि राजनीति र प्रशासनको क्षेत्राधिकार दोसाँध (बफर रोल) मा भएकोले नियन्त्रण र सन्तुलन गुमेका छन् ।
कर्मचारीको आत्मसम्मान गिराएर राजनीतिज्ञले समृद्धि र सुशासनको पगरी खोज्दैछन् । राजनीतिको छायामा जुम्सो बनेको छ यो संस्था । न यस संस्थाले दिएको मार्गदर्शन राजनीतिलाई पाच्य हुन सक्छ न आफ्नो पेशागतको साख उचो पारी राष्ट्रको मेरुदण्ड बन्न सक्छ । चौतर्फी प्रहार र लाञ्छनाबाट आक्रान्त छ । बरु उल्टै राजनीतिको स्वार्थ सिद्धको साधन र नागरिकका बिकाऊ वस्तु बनेको आरोप छ। केही कर्मचारीका कारण समग्र संस्था बदनामी भएको छ।
अन्योल छ, राजनीति र कर्मचारी परिपूरक हुन् कि प्रतिस्पर्धी हुन् । नागरिकको सेवामा सहयात्री कि सहयोद्धा हुन्। कमाउने सेटिङमा दुवै मिलेको र काममा टकराव भएकै आरोप छ ।
कर्मचारीतन्त्रमा पनि वेवरले भनेझैँ कर्मचारीतन्त्रले राज्य सङ्गठनभित्रका सूचना, अधिकार र शक्ति, स्रोत साधन तथा सुविधाको शासकीय दम्भ छ । प्रक्रियामूलक र विधिको पालना गर्ने हुँदा कार्यसम्पादनमा ढिलासुस्ती (रेडटेपिज्म) को कमजोरी छ । सरकारप्रति मात्र उत्तरदायी हुने हुँदा जनचासोहरू ओझेल परेका छन् ।
नेपालमा राजनीतिज्ञले चुनाव जित्नु नै सर्वज्ञ मानेको छ । जनताले मत मार्फत विश्वास दिएका हुन् । तर विद्वता र ज्ञान नागरिकले दिएका छैनन् । राजनीतिले क्षमता तिखार्नुपर्छ। विद्वताविनाका नीति निर्माण त घैँटोविना पानी भर्नु सरह हो । त्यसैले संसदमा सांसदमा नीति बहस जोकरजस्ता भएका छन् । संसद तमासाको थलो भएको छ। विधि निर्माता निर्लज्ज गालिगौलजमा उत्रेका छन् । राज्यका गम्भीर र दीर्घकालीन विषय ओझेलमा छन । बेतुकका स्टन्ट हाबी छन्। राज्य स्याल हुइयाँकै बहसमा छ ।
वेवरले भनेका छन कि कर्मचारीतन्त्रले राजनीतिलाई सघाउनुपर्छ । तर यसको अर्थ यसले राजनीतिले थापेको पासोमा फस्नु पर्छ भन्ने होइन । राजनीतिको रजगजको रमिते हुनुपर्छ भन्ने छैन । कानुनभित्र रहेर सहयोग गर्ने हो । सबै व्यवहार सह्य हुदैनन् । कर्मचारीतन्त्र मान्छेको समूह हो । त्यहाँ मानवीय इन्टिजलजेन्स छ र मानव भएका नाताले त्यस वर्गसँग भावना र संवेदना रहेको छ। ज्ञान र क्षमताको प्रचुरता छ । तसर्थ कर्मचारी प्रशासनिक मान्छे ( एड्रिमिस्ट्रेसन म्यान) मात्र हुँदैन ।
नेपालमा कर्मचारीतन्त्र निर्माण गर्नु दशकौँ युगको लगानी छ। यदुनाथ खनालले भनेका छन् कि हामीले कर्मचारीतन्त्र बनाएको होइन केवल राष्ट्रको खम्बा बनाएको हो। त्रिभुवनले २००९ पश्चात् भारतीय प्रशासनविद् ल्याएर पनि नेपाली कर्मचारीको क्षमता बढाउने काम गरे । उनले कर्मचारीमाथि होइन, राज्य प्रणालीमा लगानी गरे । संस्थागत मात्र गरेनन्। राष्ट्र बलियो बनाउने सूत्र नै कर्मचारी थियो । प्रशासनका जग बसाउन टङ्क प्रसाद आचार्यले २०१३ सालमा कानुनी व्यवस्था गरी नीति र ऐन लागू गरे । पञ्चायतकालमा महेन्द्रले काबिल प्रशासक तयार पारे । त्यस बखतको प्रशासन राजनीतिको कठपुतली थियो। तर त्यसभित्र विज्ञता थियो । विकास प्रशासनको राष्ट्रिय जग वीरेन्द्रको पालामा बन्यो । वि. सं. २०४७ मा राजनीतिज्ञबाट कर्मचारीलाई पञ्चायती व्यवस्था पल्टाउन आव्हान गरियो । फलस्वरूप कर्मचारी आन्दोलनमा सहभागी भए । व्यवस्था पल्टेपछि कर्मचारीमाथि नै उल्टै राजनीतिकरणको दोषारोपणका शृङ्खला सुरु भयो । पूरै राजनीतिज्ञ कर्मचारीजस्ता र कर्मचारी नेता भएर निस्किए । तर सेवा प्रवाह शिथिल भए ।
नेपालका कर्मचारीले द्वन्द्वकालमा झोलामा सेवा बोकेर नागरिकको घरदैलोमा सेवा दिएको लेखाजोखा छैन । कोरोना कहरमा आफू मरेर स्वास्थ्यकर्मीले इटालीको जस्तो मासडेथबाट नागरिकलाई बचाएका दृश्यको गणना भएन । विपद् र भूकम्प पुनर्निर्माणमा नेपालको प्राविधिकले निजी आवास निर्माणमा गरेको योगदानको मूल्याङ्कन रहेन । राजनैतिक अस्थिरता र सङ्क्रमणमा राज्यको धरोहर थाम्ने सेवाको उपहास मात्र भएको छ । मुलुकमा कर्मचारीका लागि मात्र होइन कि नागरिकका लागि गरिखाने वातावरण (वर्किङ क्लामेट) धरासायी भएको छ । नत्र वार्षिक ८ लाख नागरिकले वैदेशिक रोजगारीका लागि देश छोड्नुपर्ने थिएन ।
नेपालका राजनीतिज्ञले संसदमा कर्मचारीतन्त्रको आकार र कार्यसम्पादनको बारेमा कोहोलो हालेका छन । कर्मचारीलाई बाँच्न नपुग्ने तलब सुविधा खोसेर जनप्रतिनिधिलाई तलब भत्ता र सांसद कोष बाँड्दै राज्य दोहनमा वैधानिकता सृजना गरेका छन् । उल्टै कर्मचारी र जनसङ्ख्याको अनुपातमा सेवा विस्तार गर्न छाडेर कर्मचारी कटौतीका प्रस्ताव गरेका छन् । भुटान सरकारले उचित आकार, संरचना, क्षमता र कर्मचारी व्यवस्थापनमा निपुणता देखाएको छ र त्यहाँ २६ हजार कर्मचारी रहेकोमा कर्मचारी र सेवाग्राहीको अनुपात १: १०० रहेको छ । छिमेकी मुलुक भारतमा १ करोड कर्मचारी रहेकोमा कर्मचारी र सेवाग्राहीको अनुपात १: १२८, कर्मचारी र सेवाग्राहीको अनुपात १: १३४ रहेको छ । इजरायल र अमेरिकामा डाक्टर र वैज्ञानिक आफ्नो पेशा छाडेर निजामती सेवामा जान्छन् । त्यहाँका नागरिकले राष्ट्र सेवक बन्न पाएकोमा गर्व गर्छन् ।तर नेपालमा जनप्रतिनिधिलाई तलबी र सुविधा बढाएर कर्मचारीको सेवा खोस्न उद्धत छन । कर्मचारीको क्षमता विकासमा लगानी भएको पाइँदैन । अनि लगानी विनाको प्रतिफल मात्र खोजिएको छ ।
विड्रो विल्सनले राजनीतिले विधि निर्माण, जनताको प्रतिनिधित्व र प्रशासनमाथिको निगरानीमा तीन काम गर्नुपर्ने सुझाएका छन् । अर्का विद्वान डेमिङले राजनीतिको आड होइन कि व्यावसायिक स्वायत्तता हुन् कर्मचारीलाई आग्रह गरेका छन् । त्यसैले नेपालमा राजनीतिज्ञसँग राज्य परिवर्तनको गहन र दीर्घकालीन खाका पाइँदैन । रुमानी भावले देश कायापलट हुँदैन । मूल्यमा आधारित होइन तथ्यमा आधारित नीतिले सामरिक अर्थ राख्दछ । समृद्धिका र सुशासनका गन्तव्य सजिलै प्राप्त हुँदैन । त्यहाँ जनशक्ति, लगानी र स्रोत चाहिन्छ । राष्ट्र निर्माणका सूचक र आधारको ज्ञान त्यसै प्राप्त हुँदैनन्, अध्ययन र अनुसन्धान चाहिन्छ । नागरिकको इमोसनमा खेल्ने र व्यक्तिगत कमाउमा कर्मचारीलाई बलिको बोको बनाउन राजनीति संस्कारले कुशासन जन्माएको छ । व्यवस्था परिवर्तनको लाभको अंश मात्र मात्र खाइरहने सोच बदलिन जरुरी छ ।
कर्मचारीहरूलाई कार्यकारीले मिसनरी प्रयोगको मतियार बनाउने स्थिति भयावह छ । साथै, ब्लाक बक्सभित्र गरिएका लाभका अमुक निर्णयको साक्षी बसेका आधारमा कर्मचारीको हुर्मत लिँदा राज्य नै तरल भएको छ । निर्णयकर्ता हतोत्साहित भई नागरिक अनिर्णयको बन्दी हुने स्थिति जन्माइएको छ । राजनीति चर्चा र परिचर्चा मात्र कमाइरहने र जस लिने होडबाजी छ । समस्याको चीरहरण( प्रोबलम सुटर ) हुन सकेको छैन । प्रशासनले राजनीतिको आडमा हुर्किए पनि मूल्य मान्यता टाँक्सिएका छन । राज्य दोहनको मिलीभगत भएको आरोपमा निर्दोष र इमान्दार कर्मचारी डामिएका छन । अभिभावकत्व मरेको टुहुरो भएको छ कर्मचारीतन्त्रभित्र । भ्रष्टाचारमा पनि राजनीतिलाई उन्मुक्ति दिएर कर्मचारीलाई पटक पटक कलङ्कित बनाइएको छ ।
सरकार र नागरिकलाई एउटै स्थानमा जोड्ने राजनीति र कर्मचारी हुन् । तर अल्विन टोफलर भनेझैँ राजनीति मत र धन बढाउनेतिर उद्धत छ । कर्मचारीतन्त्र पनि नियम र कानुनमै अल्झेर (रुल मेनिया) गोल हान्न बिर्सेको खेलाडीझैँ भएको छ । कर्मचारी नागरिकको आँखामा बिकाऊ साधन बनेको छ। सार्वभौम जनताको सम्मान गर्ने जनमुखी शासन व्यवस्था समयको माग हो । यसका लागि कर्मचारी नागरिकको सेवक बन्नुपर्छ । राजनीतिज्ञको मतियारबाट मुक्त हुने गरी प्रतिवादको सामर्थ्य राख्नुपर्छ । प्रशासन डटकमबाट
भट्टराई नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।
दिपक पनेरु
आँधीवेरी हुरी जस्तै चल्न सिकें मैले ।
चिताको राख सरी नै जल्न सिकें मैले ।
रम्छु अचेल बाढी पहिरो झरी वर्षासँग,
सागरको छालसित बहल्न सिकें मैले ।
प्रेममा निराश भयो मन जहिलेदेखि,
तब खुशीहरु सित छल्न सिकें मैले ।
समयले दुर्भाग्यको रंग देखाए पछि,
मनको रहरहरु बदल्न सिकें मैले ।
यात्रा थियोे अनिश्चित सफर गर्नैपर्ने,
ठोकर खाँदै आज संभल्न सिकें मैले ।
सागरनाथ, सर्लाही
