मकवानपुर । मकवानपुर जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका वडा ४ लाई शिक्षित वडा बनाउने अभियानमा आफूहरु लागि परेको वडा अध्यक्ष प्रकाश थापाले बताएका छन् । शिक्षामा पीछडीएको यो वडामा हाल प्रमाणपत्र तह उर्तिण जनशत्ति औलामा गन्न सिमित छन् ।
चेपाङ र वनकरीया बस्ति रहेको यो वडामा दलित वस्ति पनि अधिक छ जुन सबैभन्दा ठुलो चुनौती हो । यसैगरी खहरेको कारण आजित स्थानीयको धनसम्पत्ति तटबन्धन मार्फत जोगाउँन वडा अध्यक्ष थापा लागी परेका छन् ।
प्रस्ततु छ वडा अध्यक्ष थापासँग गरिएको कुराकानीको सार:
- निशा गुरुङ
मकवानपुर । बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री शालिकराम जम्कट्टेलले विश्वासको मत लिएको एक साता बितिसक्यो । चैत १० मा दोस्रो पटक विश्वासको मत लिएका जम्कट्टेलले एक साता बितिसक्दा पनि सरकार विस्तार गर्ने छाँटकाँट देखिदैन ।
सरकार विस्तारमा ढिलाइका कारण प्रदेशका मुख्यमन्त्री शालिकराम जम्कट्टेल ८ वटा मन्त्रालयको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका छन् । एक महिनाभन्दा लामो समयदेखि चारवटा मन्त्रालयको जिम्मेवारीमा रहेका मुख्यमन्त्री जम्कट्टेलमाथि गत शुक्रबार थप चारवटा मन्त्रालयको बोझ थपियो । संघीय सरकारको निर्देशन पर्खदा पर्खादै बागमती प्रदेश सरकार विस्तार अलमलमा परेको छ । सत्ता साझेदार दलबीच संघीय सरकार विस्तारमा सहमति नहुँदा त्यसको असर प्रदेश तहमा परेको छ ।
मन्त्रिपरिषद् विस्तारको विषयमा प्रदेशमा प्रतिनिधित्व गर्ने सत्ता साझेदार दलबीच पटकपटक वार्ता भए पनि केन्द्रीय निर्देशनको अभावमा ठोस सहमति हुन सकेन । सरकारको नेतृत्वमा आलोपालो, मन्त्रालय र संसदीय समितिको भागबन्डाको विषयमा दलबीच मतभेद कायमै रहँदा सरकार विस्तार गर्न जम्कट्टेललाई सकस परेको हो । विश्वासको मत लिएको एस साता बिति सक्दा पनि सरकार बिस्तार गर्न किन सकस ? बागमती प्रदेश सरकारले कहिले पुर्णता पाउँछ ? प्रदेश सरकारका प्रवक्ता एवं आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रि गंगानारायण श्रेष्ठसँग गरिएको कुराकानीको सारः
मुख्यमन्त्रीकै नेतृत्वमा ८ वटा मन्त्रालय छ, बागमती प्रदेशमा सरकार बिस्तारको सवाल झन झन् समस्यनातिर गएको हो ?
त्यस्तो समस्या तिर त हैन । सरकारलाई पुर्णता दिन, दलहरुले गृहकार्य गरिराख्नुभएको छ । गृहकार्यमा अहिलेसम्म कुनै निष्कर्श निस्किएको अवस्था छैन । त्यसैले केही ढिला भएको हो यसलाई समस्या र सकस भन्न मिल्दैन ।
मन्त्रालयको भागबण्डा मिलाउन कार्यदल नै कार्यदल नै गठन गरियो तर, कार्यादलको बैठक पटक पटक स्थगित भैरहेको छ, कुन दलको कारणले सहमति हुन नसकेको हो खास ?
खासगरी, संघमा पनि ढीलो गरी मन्त्रिमण्डल बिस्तार भयो । अझै संघको मन्त्रिमण्डलले पुर्णता आइसकेको अवस्था छैन । त्यसको कुनै न कुनै असर बागमती प्रदेश सरकार बिस्तार हुने नै भयो । सायद मलाई लाग्छ केहिदिन भित्रमा यो प्रदेश सरकारले पनि पुर्णता पाउँनेछ ।
तर, नेपाली कांग्रेस, एकिकृत समाजादी पार्टीले आ आफ्नो अडान राख्दै आइरहेका छन्, हाम्रो नेपाली पार्टी पनि सरकार जान पहल गरिरहेको छ,यस्तो अवस्था कसरी मिलाएर लैजानु हुन्छ ?
यो अडानभन्दा पनि उहाँहरुले रारख्नुभएको प्रस्ताव हो । माननीयहरुले त सबै पहिला नै थोरै माग्यो भने झन् थोरै पाईन्छ भन्ने हुन्छ, त्यसले गर्दा अलि बढि उहाँहरुले माग हो । त्यो कुनै अडान होइन । स्वभाविक रुपमा सबै पार्टीहरुले आफ्नो बार्गेनिङ् घटाएर सहमति हुन्छ । त्यहि ढंगले नेपाली कांग्रेस, नेकपा एकिकृत समाजवादी र हाम्रो नेपाली पार्टीका साथीहरुले छलफल गरिरहनुभएको छ ।
मुख्यमन्त्रीलाई दुई पटक बिश्वासको मत दिएको हाम्रो नेपाली पार्टीलाई यसअघि पनि सरकारमा सहभागी गराएन यसपटक सम्भावना कति छ ?
उहाँहरुलाई अघिल्लो पटक सरकारमा सहभागि गराउन सकिएन । तर, यसपालि कोशिस भईरहेको छ । हेरौं के हुन्छ ।
सबै दल आफ्नो अडानबाटपछि हटेनन् भने बागमती प्रदेशमा फेरि मन्त्रालय थप हुन्छ ?
मन्त्रालय थप हुँदैन । हामीले अघिल्लो कार्यकालमा भएको १४ वटा मन्त्रालय घटाएर ११ र त्यसमा राज्यमन्त्री नराख्ने जुन निर्णय भइसकेको छ । यो निर्णय यता उता हुँदैन । अहिले अब ७ वटा मन्त्रालयहरु खाली छन् र ७ वटा संसदीय समितिहरु पनि खाली छन् । सबैलाई मिलाएर लैजान सकिन्छ ।
सरकारले ३ महिना बितिसक्दा पनि संसदीय समिति निर्माण गर्न किन सकेन ?
संसदीय समिति निर्माण गर्ने अन्तिम चरणमा हामी अन्तिममा पुगिराखेका थियौं । तर , सत्ता समिकरण फेरबदल भएपछि समस्या उत्पन्न भयो । परिस्थिती नै भिन्न भयो । हिजो हामीले समितिहरुको बारेमा गृहकार्य गरेर करिब करिब अन्तिम टुंगोमा पुगेका थियौं । फेरि हामीले निर्माणको सुरुवातको गर्नुपर्ने स्थितिमा आइपुगेका छौं । पहिला अब मन्त्रिपरिषद् बिस्तार सम्पन्न गरेर त्यसको केहि समय पछाडि फेरि समितिहरुले पुर्णता पाउँछ ।
माओवादीको नेतृत्वमा बनेको सरकारले बागमती प्रदेशमा खासै विकासको काम गर्न सकेको छैन ? सरकार ढाल्ने, जोगाउने, मन्त्री बनाउने काम मात्रै हो र माओवादीको जनताको काम कहिले गर्ने ?
पहिलो कुरा राजनितीक स्थिरता बिना मुलुकको विकास सम्भव हुन्न भन्ने कुरा नेतादेखि आम मतदाताहरुले बुझ्न जरुरी छ । नेपालमा व्यवस्था भएको जुन निर्वाचन प्रणाली छ, यो निर्वाचन प्रणाली रहुन्जेलसम्म कुनै पनि पार्टीको एक बहुमत आउने सम्भावना असाध्यै कम हुन्छ । जब, बहुमत आउँदैन स्वभाविक रुपमा सरकार गठन गर्नका निम्ति गठबन्धनमा जानुप-यो । गठबन्धन भन्ने बित्तिकै आफ्नो एक निर्णय गर्ने अधिकार कमजोर हुन पुग्छ ।
यसले गर्दा विकास निर्माण, समृद्धिको पाटो ओझेलमा पर्छ । अहिले नेपालमा भइरहेको सबैभन्दा ठुलो समस्या पनि यही हो ।
त्यसले त्यो प्रणालीलाई चिरेर पुर्ण समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली र अहिलेको शासकीय स्वरुपमालाई चिरेर प्रत्यक्ष निर्वाचित कार्यकारी प्रणालीमा जानुपर्छ ।
अर्को विषय अरु प्रदेशको तुलनामा बागमती प्रदेशले राम्रो काम गर्दै आईरहेको छ । तर, पनि यो संघीय राजधानी पनि भएको प्रदेश हुनाका कारणले अरु प्रदेशमा भन्दा बढि अपेशक्षा हुने नै भयो । हामीले जुन ढंगले हेटौंडामा राजधानी राखेका छौं । हेटौंडामा राजधानी रहिरहँदा प्रदेशमा मन्त्री, माननीय, सचिवलगायत कर्मचारीहरु काठमाडौमा केन्द्रित हुने उहाँहरु अधिकाशं उतै बस्ने आईतबार बिहान आउने र शुक्रबार फर्किने जुन ढंगको परिस्थिती छ । यसले पनि विकास निर्माणमा पिकअप लिन समस्या परेको देखिन्छ ।
यो संगसंगै प्रदेश हाम्रो लागि नयाँ संरचना हो । यो नयाँ संरचना नयाँ ढंगले अभ्यास गरिराखेका छौं । त्यहिकारणले गर्दा पनि हामीसँग अनुभवहरु पनि कम छ । नयाँ प्रणालीमा चाहिने कानुनहरुपनि निर्माण भएको छैन ।
विकास निर्माणको काममा पनि प्रदेश सरकारको खास भूमिका प्रभावकारी देखिएन,सबै काम स्थानीय तहले गर्ने हो भनेर पन्छिएको अवस्थामा प्रदेश सरकारको औचित्य र आवश्यकता माथि नै प्रश्न उठिरहेको छ । यसबारे के भन्नुहुन्छ ?
हामिले त्यसरी बुझनु हुन्न । तीन तहको सरकारको संविधानले विभाजन गरेको क्षेत्रहरु छन् । हाम्रो संविधानमा संघीय सरकारले के गर्ने, प्रदेश सरकारले के गर्ने र स्थानीय सरकारले के गर्ने त्यसको एकल अधिकारको व्यवस्था पनि छ । संघसंगै साझा अधिकारको पनि व्यवस्था छ । एकल अधिकारी अन्तर्गत तीनवटै सरकारले कानुनहरु निर्माण गरेर फटाफट कामहरु अगाडि बढाईरहेको अवस्था छ । साझा अधिकारको विषयमा अहिले कानुनहरु बन्न अलिकति ढिलो भए पनि बन्ने प्रकृयामा छ । त्यसको भएको हुनाले अहिले नै केन्द्रले प्रदेशलाई पनि छैन र प्रदेशले चाँहि स्थानीयलाई छैन भन्ने खालको कुरा होईन ।
प्रदेश सरकारले गर्ने भएको उत्पादन वा भौतिक पुर्वाधार निर्माणको काम र स्थानीय सरकारले जनताको डेलिभरी गर्ने कामहरु मुख्य कामहरु हुन् । त्यसलाई हामीले संस्थागत ढंगले विकास गर्न नसक्दाखेरी त्यो समस्या परेको जस्तो देखिन्छ ।
तपाई बागमती प्रदेश सरकारको आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रीको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ, । तपाईलाई आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालय चलाउँदै गर्दा कानुनी रूपमा के–कस्ता जटिलताहरू देख्नुभयो ?
जटिलताको हिसाबले भन्नु पर्दा एउटा घर बनाउनको लागि तल फाउन्डेसनहरु सबै राखिसेको छ भने माथितिर तलाहरु थप्दै लैजान कुन समस्या हुँदैन । जब फाउन्डेशन नै छैन भनेदेखि राख्नको निम्ति कठिनाई हुन्छ । हाम्रो देशको सन्दर्भमा नेपाली जनताले चिनेको जानेको बुझेको स्थानीय सरकार हो भन्ने पहिलादेखि नै जानेको हो ।
र, संघीय सरकार पनि पहिलादेखि नै जानेको हो । प्रदेश त हामीले २०७२ सालको संविधान जारी भएपछि ७४ बाट अभ्यास शुरु गरेको संरचना प्रदेश हो । त्यसले गर्दा प्रदेशको बारेमा जनताहरु त्यति जानकार छैन । यसको कारण भनेको संरचना नभएर हो । नयाँ संरचना हुनको नाताले यसलाई कानुन निर्माणको हिसाबले, संस्थागतको ढंगले, सञ्चालन गर्ने हिसाबले र समग्रमा भन्नुपर्दा प्रदेशको संरचनको औचित्य र महत्वको बारेमा नै अहिले हामीले धेरै मेहेनत गर्नुपर्ने छ ।
पाँच वर्ष साथीहरुले मेहेनत गरिसक्नुभएको छ । एउटा ढंगको सामन्य जग बसेको छ । तर , अझै पनि कयांै कानुनहरु निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकताहरु छन् । यी कयौं कानुनहरु निर्माण गर्नका लागि यहाँ कानुन मस्यौता समिति छ । मस्यौता समितिले बागमती प्रदेशले कुन कुन कानुनहरु प्राथमिकतामा राखेर निर्माण गर्ने त्यो विषयमा पनि छलफल गरेर हामी मस्यौदाको जगमा पनि छौं । हेर्दा कामहरु भईराखेका छन् । जटिलताहरु पनि कठिनाईहरु पनि छन् । तर , असम्भव भन्ने चाँहि छैन ।
बागमती प्रदेशमा सङ्घीय राजधानी पनि पर्छ, त्यसो हुँदा प्रदेश सरकार सङ्घीय सरकारको छायाँमा प-यो, मन्त्रीहरू पनि सङ्घीय मन्त्रीको छायाँमा परेर काम गर्न सकेनन् भन्ने गुनासा पनि सुन्न पाइन्छ यहाँले पनि यस्तै महसुस गर्नुभयो कि ?
म त्यो कुरा मान्दिन , बागमती प्रदेश मात्रै छायाँमा परेको होईन । हाम्रो देशमा सातवटा प्रदेशहरु पनि छन् । अरु प्रदेशहरुमा संघीय राजधानी भएको प्रदेश छैन । त्यसो हो भने त अरु प्रदेशहरुमा हरेक कुरामा विकास हुनुपथ्र्यो नी त, हाम्रो प्रदेशमा प्रधामन्त्री, मन्त्री भएको कारणले होईन, हाम्रो संविधानमा व्यवस्था भएबमोजिम प्रदेशमा अधिकार दिने कुरामा जुन ढिलाई भएको छ । त्यो ढिलाई भएको कारणले अधिकारको अभावमा, कानुनको अभावमा अहिले कामहरुले गति लिन नसकेको सत्य हो । तर, बागमती प्रदेशमा संघीय राजधानी भएको हुनाले छाँयामा प-यो भन्ने कुरा सत्य होईन ।
प्रहरी प्रशासन आफ्नो हातमा नहुँदा व्यवहारिक रूपमा कत्तिको गाह्रो हुँदो रहेछ ? बनिसकेको प्रहरी ऐन कानुन कार्यान्वायन हुन सकेको छैन किन ?
त्यो कुरा त मैले भनिरहनु पर्ने कुरा हो जस्तो लाग्दैन । तपाईले लगेर कुर्सीमा राख्दिनु हुन्छ । हातखुट्टा पनि बाँधिदहुन्छ भनेपछि त्यो कुर्सीमा बसिरहनको कुरा कति हुन्छ भन्ने कुरा त भनिरहनु पर्ने कुरा भएन । तर, म पुर्णरुपमा आशावादी र बिश्वस्त छु । मैले प्रधामन्त्रीज्युसँग पनि पटक पटक कुरा गरेको छु । नयाँ कार्यभार सम्हाल्नुभएको गृहमन्त्रीज्युसँग पनि मैले कुराकानी गरेको छु । चाँडै नै प्रहरी समायोजनको प्रकृया अगाडि बढाउने र यस्लाई टुंग्याउने कुरा प्रधानमन्त्रीज्युको पनि र नवनियुक्त गृहमन्त्रीज्युको पनि प्रतिबद्धता छ । र, अहिले सबै दलहरुको पनि साझा सरकार बनिराखेको छ । सबै दलहरुको पनि प्रतिवद्धता छ । यसर्थ प्रहरी समायोजन चाँडै नै सम्पन्न हुन्छ । त्यसमा म बिश्वस्त र आशावादी छु ।
विभिन्न जिल्लाका कारागारहरू अनुगमन, निरीक्षण गरिरहनुभएको छ, त्यहाँ हुने समस्याहरू समाधानका लागि के गर्दै हुनुहुन्छ ?
समाधान धेरै छन् । तर , हामीले प्राथमिकता निर्धारण गरेर यहाँबाट काम शुरु गर्ने भन्ने खालको एउटा योजना बनाइराखेका छौं । यसरी हेर्दाखेरी मैले दुईवटा पार्टमा विभाजन गरेर कामहरु अगाडि बढाउन शुरु गरिसकेको छु । एउटा त भौतिक पुर्वाधारहरु थप्दै जाने कुरा , पुर्वाधारको हिसाबले एकदमै समस्यामा रहेका कारागारहरु छन् । त्यहाँ नयाँ भवनहरु बनाउने, त्यसपछाडि अरु पुर्वाधारहरु निर्माण गर्ने कुराहरु छन् ।
अर्को भनेको कारागारमा रहिराखेका कैदीबन्दिहरु हुनुहुन्छ । उहाँहरुलाई कम्तिमा पनि सुधारगृहको कन्सेप्ट अनुसार त्यहाँ गइसके पछाडि थप अपराध गर्न निम्ति उत्प्रेरित नगर्ने वातावरण बनाउने हिसाबले हामिले कारागारमा रहेका कैदीबन्दिहरुको सन्दर्भमा शिप सिकाउने, प्रविधिहरु उपलब्ध गराउने उहाँहरुले उत्पादन गरेका सामानहरुको बजारिकरण गर्ने भनेर नयाँ ढंगबाट अगाडि बढिरहेका छौं ।
व्यंग्य साहित्यमा पिडालु पण्डितको उपनामले चिनिने साहित्यकार बासुदेव गुरागाई साहित्य साधनामा अनवरत लागि परेका छन । नुवाकोट बालकुमारी कमेरेगाउमा जन्मिएर केहि समय मकवानपुर हर्नामाडीमा बसोबास गर्नु भएका गुरागाई हाल काठमाडौ गोङगवुलाई कर्म थलो बनाई आउनु भएको छ । नेपाल सरकारको सहसचिव पदबाट सेवा निवृत्त हुनु भएका गुरागाई दुप्चेश्वर साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान मूल नारा लिएर स्थापित दुप्चेश्वर साहित्य समाज नुवाकोटको विशिष्ट सदस्य तथा संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । पूर्व कर्मचारी समाजका आजीवन सदस्य तथा राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज नुवाकोटका सल्लाहकार रहनुभएका उहाँ दायित्व वाङ्मय प्रतिष्ठान र बुढ्यौली साहित्य समाज हेटौँडाको पनि आजीवन सदस्यका अतिरिक्त शिवपुरी साहित्य समाज, बूढानीलकण्ठ काठमाडौँका वर्तमान कार्य समिति सदस्य हुनुहुन्छ । विगतमा एक कार्यकाल त्रिशूली वाङ्मय प्रतिष्ठानको कार्य समिति सदस्य समेत रहनुभएका उहाँका साहित्यमा प्रकाशित कृतिहरूमा ‘स्वागत’ (फुटकर कविता सङ्ग्रह) २०५३, ‘नेता चिरञ्जीवी भव’ (हास्यव्यङ्ग्य काव्य) २०५९, ‘थोते हाँसो’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०६२, ‘बास उठेका चराहरू’ (फुटकर काव्यिक रचनाहरूको सँगालो) २०६४, ‘मोफसलको मधुरिमा’ (नियात्रा सङ्ग्रह) २०६९, ‘बाजेको सेकुवा’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०७०, ‘अनुमानित निष्कर्ष’ (छोटा कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘समयान्तर’ –कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘नुवाकोटका पशुपति ः दुप्चेश्वर महादेव’ (पर्यटन प्रवद्र्धनात्मक कृति) २०७३, ‘वसन्त वृक्ष’ सहस्र नेपाली हाइकु सङ्ग्रह २०७५, ‘फुमन्तर’ (लघुकथाहरू) २०७६, ‘नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेव ः सङ्क्षिप्त झलक २०७७, ‘रातो गुलाफ’ सुसेली–सङ्ग्रह २०७९, ‘बाबा दुप्चेश्वर’ (भजन–सङ्ग्रह) २०७९ रहेका छन् ।

गुरागाईले नेपालको निर्वाचन इतिहास, निर्वाचन आयोग, २०७३,. माटोको ममता (प्रधान सम्पादक) राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज, नुवाकोट, २०७३, नेपालको निर्वाचन इतिहास–२, निर्वाचन आयोग (सङ्कलन तथा लेखनसमेत), २०७८, ‘शिखर सौगात’ (प्रधान सम्पादक) दुप्चेश्वर विशेषाङ्क, दुप्चेश्वर साहित्य समाज, नुवाकोट, २०७८ सम्पादन गरेका छन् । विभिन्न राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकाहरू, साहित्यिक पत्र–पत्रिकाहरू, म्यागेजिन तथा अनलाइन पोर्टलहरूमा सयौँको संख्यामा फुटकर कविता, निबन्ध, कथा, मुक्तक तथा समसामयिक विषयका लेखहरू प्रकाशित छन् । साहित्यका मुख्य विधा बढी लेखन एवं सफलताका हिसाबले क्रमशः कविता, निबन्ध (नियात्रा तथा हास्यव्यङ्ग्य), लघुकथा, सुसेली, हाइकु, कथा, लघुकथा, भजन, गीत स्थान परिचयतात्मक पर्यटन प्रवद्र्धनात्मक कृति लगायत साहित्यका विविध विधामा उत्तिकै सशक्त कलम चलाउनुहुने साहित्यकार बासुदेव गुरागाई विभिन्न समयमा पुरस्कृत तथा सम्मानित भएका छन् ।
विद्यालय तहमा अध्ययन गर्दाकै अवस्थामा वि. सं. २०२९ तिर विद्यालयमा आयोजित कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना पुरस्कार प्राप्त गरेका उहाँले साहित्यिक प्रतिभाको कदर गर्दै सचिव, निर्वाचन आयोग तथा निर्वाचन आयोगको सचिवालय परिवारद्वारा प्रदान गरिएको दोसल्लासहित कदर–पत्र २०६०, निजामती सेवा दिवस, २०६४ का अवसरमा सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयद्वारा आयोजित ‘सुशासन’ गीत प्रतियोगितामा उत्कृष्ट (एक मात्र गीत छनोट भई रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनमा रेकर्ड भएको) भए वापत प्रशंसा–पत्र, विभिन्न वर्षका निजामती सेवा दिवसका अवसरमा आयोजित कविता प्रतियोगितामा नगद पुरस्कारसहित प्रमाणपत्र, हास्यव्यङग्य साहित्यमा पु¥याएको योगदान वापत साहित्य सङ्गम मकवानपुर एवं सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुरद्वारा २०७१ सालमा संयुक्त रूपमा नगद सहित पिँडालु पण्डितका नाममा प्रमाण–पत्रसहित भैरव स्मृति सम्मान, नेपाली वाङ्मय जगत्मा खास गरी नियात्रा, कथा, कविता, हाइकु, समीक्षा र हास्य–व्यङ्ग्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान दिए वापत वि. सं. २०७७ को संसाक अनामणि समीक्षा सम्मान वापत प्रदान गरिएको ‘सम्मान–पत्र’ कपन–बानेश्वर राष्ट्रिय साहित्यिक साप्ताहिक पत्रिकाबाट कबा–नालाङ साहित्य पुरस्कार, २०७८ शिक्षा सेवा पदक, २०६७, गोकर्णेश्वर गगरपालिका काठमाडौँद्वारा वि. सं. २०७८ मा आयोजित बृहत् राष्ट्रिय हास्यव्यङ्ग्य कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना स्थान प्राप्त गरी नगद पुरस्कार तथा प्रमाणपत्र, भीम विराग सङ्गीत, साहित्य, कला प्रतिष्ठान नेपाल हेटौँडाका तर्फबाट नगद पुरस्कार तथा प्रमाणपत्रसहित चिनुकुमारी लामा स्मृति साहित्य पुरस्कार, २०७९ दैवी प्रकोप पीडितोद्धार पदक तथा दीर्घ सेवा पदक लगायत विभिन्न सम्मान पुरस्कारबाट सम्मानित व्यंग्यकार एवम् साहित्यकार बासुदेव गुरागाई पिडालु पण्डितसँग सहीखबरका लागि आरपी गुरागाईले गरेको साहित्यिक कुराकानीः–
- सहीखबरमा तपाईंलाई हार्दिक स्वागत छ ।
मलाई सम्झना गरी साहित्यिक कुराकानीका लागि निम्त्याउनु भएकोमा सर्वप्रथम त प्रश्नकर्ता तपाईं स्वयं र सहीखबरलाई हृदयतः धन्यवाद दिन्छु ।
- अचेल केमा व्यस्त हुनुहुन्छ ?
व्यस्तता आफैंमा सिर्जना हुने विषय होइन । यो त जुन विषयवस्तुमा संलग्न हुँदा आफूलाई मानसिक सन्तुष्टि मिल्छ र सकारात्मक सक्रियता बढ्छ त्यस्ता कुरामा आपूmलाई आफैंले व्यस्त गराउने हो । लामो समयदेखि मेरो रुचिको विषय साहित्य । उमेर हदका कारण नेपाल सरकारको सेवाबाट निवृत्त भएपछि म नेपाली साहित्यलाई सानोतिनो सहयोग पुगिहाल्छ कि भनेर त्यसैको श्रीवृद्धिमा आफूलाई संलग्न गराइराखेको छु । यस क्रममा विभिन्न साहित्यिक गतिविधिमा सहभागिता जनाउने र लेखन तथा प्रकाशनको कामलाई पनि निरन्तरता दिइरहेको छु । यस किसिमको व्यक्तिगत विषयभन्दा अलिक अगाडि बढेर म ‘दुप्चेश्वरः साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान’ मूल नारा रहेको दुप्चेश्वर साहित्य समाजको काममा पनि समाजको अध्यक्ष समेतका नाताले सक्रिय रूपमा खटिइरहेको छु । उसो त फुर्सदका समयमा घरधन्दाका काममा श्रीमतीजीलाई सघाउन पनि म कञ्जुस्याइँ गरिरहेको छैन । जे जसो गरे पनि अहिलेसम्म समग्रमा सकारात्मक ढङ्गले मेरो समय व्यतीत भइरहेछ । खुसी छु ।

- साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
वि. सं. २०२८ सालको सुरुतिर, जतिखेर म काठमाडौँमा कक्षा आठमा पढ्थेँ, चामलको अभावमा भान्छा रोकिने स्थिति आउनै लाग्दा आत्तिएर सवाई छन्दमा जानीनजानी छ सातवटा चतुष्पदी श्लोक रचना गरेँ र दाजुलाई देखाएँ । रचना निकै मार्मिक थियो । उहाँ सकारात्मक हुनु भयो । त्यो कविता चिठीका रूपमा त्यतिखेरको हाम्रो घर नुवाकोट पठाएँ । त्यो चिठी पुगेको भोलिपल्टै घरबाट चामल आइपुग्यो । मेरो पहिलो रचना सायद त्यही थियो । अब म बेलाबेलामा यस्ता अक्षरसँग खेल्न थालेँ । अर्को वर्ष कक्षा नौमा पढ्दै गर्दा विद्यालयमा भएको कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना स्थान प्राप्त गरेँ र केही कपी तथा सिसाकलम पुरस्कार पाएँ । त्यसपछि मेरो लेखन जेजस्तो भए पनि रोकिएन । तर, प्रकाशनका हिसाबले भने मेरो पहिलो कविता ‘स्वागत’ वि. सं. २०४४ सालमा मात्र कर्मचारी मिलन केन्द्र मुस्ताङले प्रकाशनमा ल्याएको ‘मुस्ताङ सन्देश’ नामक स्मारिकामा प्रकाशित भयो ।
- साहित्य लेखनमा कस्को प्रेरणाले लाग्नु भएको हो ?
ठुलो प्राज्ञिक उपलब्धि हासिल गर्न नसके पनि पुरानो समाजमा पढेलेखेको शिक्षित र धार्मिक परिवार हाम्रो । पढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थ्यो । पढाउनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थ्यो । स्वस्थानी, श्रीमद् देवी भागवत, श्रीमद् भागवत गीता, दुर्गाकवच, प्रह्लादभक्ति कथा, भानुभक्त रामायणजस्ता थुपै्र धार्मिक पुस्तक थिए घरमा । आफ्नो रुचि र आवश्यकता अनुसार कसैले के पढ्थे, कसैले के । कोही मुखाग्र रामायण वाचन गर्थे कोही गीता । कोही देवी भागवतका श्लोक सुनाउँथे कोही प्रह्लादभक्ति कथाका । पढ्न नजान्नेहरू पनि सुनेकै भरमा मुखाग्र श्लोक वाचन गर्थे । सार कुरो, – अक्षरप्रति अगाध स्नेहभाव र लगाव थियो सबैमा । यही पृष्ठभूमिमै म कता कता थाहै नपाईकन साहित्य लेखनतिर लागेँजस्तो लाग्छ । उसो त जेठो दाजु रामप्रसाद पनि यदाकदा कविता र विभिन्न लेखहरू लेख्ने गर्नुहुन्थ्यो । त्यसले पनि मेरो लेखनलाई अझ अगाडि बढ्न प्रेरित ग¥यो भन्ने बुझाइ मेरो छ । यसका अतिरिक्त विभिन्न पत्रपत्रिकामा पढ्न पाइने साहित्यिक सामग्रीले पनि मलाई यसतर्फ लाग्न कुत्कुत्याएको थियो ।
- साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
साहित्य सामाजिक घटना परिघटनाको प्रतिविम्ब हो । जहाँ दुःखका कुरा पनि हुन्छन्, सुखका कुरा पनि हुन्छन् । पे्रम र मिलनका कुरा पनि हुन्छन्, मनमुटाव र बिछोडका कुरा पनि हुन्छन् । साहित्यमा यो विषय ग्राह्य हुने र यो नहुने भन्ने हुन्न । समाजभित्रका समग्र विषयवस्तुको प्रतिविम्बन साहित्यमा उत्रिएको हुन्छ । तर, अभिव्यक्तिको माध्यम भने विविध हुन सक्छ ।
- साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
विधागत हिसाबमा कविता, कथा, निबन्ध, हास्यव्यङ्ग्य, भजन, गीत, सुसेली, नियात्रा, धर्मसंस्कृति, स्थान परिचयलगायतका विविध विधा र क्षेत्रमा जानीनजानी कलम चलाएको छु । केही मुक्तक पनि छन् तर ती पुस्तकाकार रूपमा आउन बाँकी छन् । माथिका जुनसुकै विधा र क्षेत्रमा कलम चलाए पनि मेरो लेखनीको मूल पहिचान भनूँ वा वैशिष्ट्यता भनेको हास्यव्यङ्ग्य नै हो ।

- साहित्यलाई अनुउत्पादक क्षेत्र भन्छन् नि रु तपाईको विचारमा के हो ?
साहित्य अनुत्पादक र उत्पादक दुवै हो मेरा विचारमा । अनुत्पादक यस अर्थमा कि साहित्यमा लागेर आर्थिक रूपमा समुन्नति हासिल गरेका मानिसको सङ्ख्या निकै न्यून छ भने मानसिक रूपमा सन्तुष्टिसहित बौद्धिक उपलब्धि हासिल गरेका तर आर्थिक हैसियत उकास्न नसकेकाको सङ्ख्या अत्यधिक छ । यसर्थ, जीवनको अन्तिम सत्य आर्थिक पक्ष मात्र हैन भनेर सोच्ने हो भने साहित्य जस्तो उर्वर क्षेत्र अरू छैन । यसरी निष्कर्ष निकाल्दा साहित्यलाई अनुत्पादक क्षेत्र भन्नेहरूको जमातमा म मिसिन चाहन्न ।
- तपाईंले पुस्तकहरू प्रकाशन गर्दै आउनु भएको छरु साहित्यिक पुस्तक प्रकाशनमा कतिको अफ्ट्यारो र चुनौती छ ?
हो, अहिलेसम्म विभिन्न विधा र क्षेत्रका साना ठुला गरी मेरा चौध थान पुस्तक प्रकाशित छन् । आधा दर्जन जतिको सङ्ख्याका पुस्तकका पाण्डुलिपिहरू अन्तिम रूप पाएर पनि तिनले अझै प्रकाशनको रहर पूरा गर्न सकिरहेका छैनन् । नढाँटी भन्नुपर्दा ती पुस्तकहरू अब मनकारी प्रकाशकको पर्खाइमा छन् । यसरी अरूको पर्खाइमा बस्नुपर्ने बाध्यता नै पुस्तक प्रकाशनका क्रममा आइपर्ने विभिन्न अप्ठ्यारा र चुनौतीकै कारणले हो । लेखन र छपाइ जति सजिलो छ, त्यत्तिकै अप्ठ्यारो छ बजार व्यवस्थापनको काम । अहिलेको समयमा साहित्य अध्ययनका लागि एकातिर मानिसहरूसँग समयको अभाव छ भने अर्कातिर साहित्य अध्ययन र अन्य मनोरञ्जनका लागि विविध वैकल्पिक साधन र माध्यम सरल तरिकाले उपलब्ध छन् । त्यसले पनि किताबी साहित्य अध्ययनमा मानिसको रुचि क्रमशः घट्दै गइरहेको छ । जहाँ पठनसंस्कृतिमा ह्रास आउन थाल्छ त्यहाँ पुस्तक प्रकाशन, वितरण र यसको अन्य व्यवस्थापन निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । जति व्याख्या गरे पनि अक्षरको साधनामा लागेकाहरू अपवाद बाहेक सबैले यस परिस्थितिको सामना गरिरहेका छन् ।
- तपाईं विभिन्न साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा पनि आबद्ध हुनुहुन्छ । यसलाई कसरी ब्यबस्थापन गर्नुहुन्छ ? आत्मसन्तुष्टि मिल्छ की मिल्दैन ?
कि रहर गर्नु हुँदैन, कि समयको व्यवस्थापन रहरकर्ता स्वयंले मिलाउन सक्नुपर्छ । सबै साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा असार साउनको जस्तो चटारोका काम हुँदैनन् । बुझेका विषयमा कामको मेलो सक्न र समय व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ । यसका लागि कति खट्ने भन्ने कुरो महत्वपूर्ण हो । खानपान र स्वास्थ्यले साथ दिन्छ भने जति सक्रिय भयो जिन्दगी त्यत्तिकै हरियो हुन्छ । सुत्तैmन । त्यसबाट आत्मसन्तुष्टि पनि पर्याप्त मिल्छ । तर, अर्थोपार्जनवादमा लागेकाहरूका लागि भने यो समस्याकै विषय बन्छ जस्तो लाग्छ । व्यक्तिगत कुरा गर्नुहुन्छ भने म आफू लागेको क्षेत्रमा पूरापूर सन्तुष्ट छु र सक्रियतापूर्वक लागिरहेकै पनि छु, र भ्याइरहेकै पनि छु ।
- साहित्यको आडमा राजनीति गर्नेहरूलाई के भन्नुहुन्छ ?
यस्तो अवस्था सर्वथा अवसरवाद हो । न तिनले शुद्ध मनले राजनीति गरेका हुन्छन्, न साहित्य सेवा । यस्ता झुन्डहरू जता अवसर पाइन्छ त्यतै झुम्मिन्छन् । न यिनमा कुनै साँचो नैतिकता हुन्छ, न कुनै सेवामुखी लगाव नै । यसरी प्राप्त अवसरमा तिनका मनले अल्पकालीन आनन्द त लेलान् तर साँचो मानसिक सन्तुष्टि तिनलाई पनि हुन्न । तसर्थ, यस्ता झुन्डका विषयमा कुरा गरेर समय खेर फाल्नु त्यति उपयुक्त जस्तो मलाई लाग्दैन ।
- मानव जीवनमा साहित्यको भूमिका कस्तो रहन्छ ?
जसरी राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा पे्रस जगत्लाई लिइन्छ, त्यसरी नै मानव जीवनको चौथो आवश्यकताको रूपमा साहित्यलाई लिइनु उपयुक्त हुन्छ । मानव जीवनमा गाँस, बास, कपासपछिको चौथो आवश्यकता साहित्य हो, जसले मानवलाई सुख, शान्ति र सन्तुष्टि सबै दिन्छ । यसरी हेर्दा सुखी मानव जीवनका लागि साहित्य अपरिहार्य विषय हो । मानव जीवनमा साहित्यको अहं भूमिका रहन्छ ।
- अहिलेको नेपाली साहित्यलाई कसरी नियालिरहनुभएको छ ?
म यसलाई सकारात्मक रूपमा लिन्छु । नेपाली साहित्यमा पछिल्लो समय सिर्जनाको बाढी नै छ । कुनै न कुनै रूपमा यसले नेपाली साहित्य भण्डारलाई धनीै बनाएकै मान्नुपर्छ । यदि यहाँको प्रश्न गुणात्मक पक्षसँग जोडिएको हो भने त्यसमा पनि पर्याप्त आशावादी हुने ठाउँ छ । असन्तोष मान्नुपर्ने अवस्था म देख्दिन । पाकोपनको प्राप्ति बिस्तारै हुँदै जान्छ, आत्तिनु पर्ने अवस्था छैन ।
- अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली भाषा–साहित्यको स्थान कहाँनेर देख्नुहुन्छ ?
परभूमिमा बसेपछि मातृभूमिको माया अझै बढी लाग्छ । त्यो माया भनेको मातृभूमिको भेषभुषा, भाषा साहित्यप्रतिको मोह, धर्म संस्कृतिको जगेर्ना आदि जस्ता विषयमा अभिव्यक्त हुन्छन् । जसरी एउटी चेली पचासौँ वर्ष पराईघरमा बसिरहँदा पनि माइती घरको झिना मसिना सबै कुराको चर्चा गरिरहन्छिन्, त्यस्तै स्थिति अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रहेबसेका नेपालीभाषीहरूले आफ्नो भाषा, साहित्य र संस्कृतिप्रति दर्शाएको म पाउँछु । विभिन्न सामाजिक सञ्जालले पनि यसमा अहं भूमिका खेलेका छन् । यसले भौगोलिक रूपमा टाढा भए पनि मानसिक रूपमा सबैलाई नजिक तुल्याएको छ । तसर्थ, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली भाषा साहित्यको स्थान तुलनात्मक रूपमा गर्व गर्न लायक नै म देख्छु । तर एउटा कुरा नेपाली भाषाका साहित्यलाई विश्वका अन्य कतिपय भाषामा अनुवाद गर्ने क्रम भने सम्बन्धित भाषाको भाषिक क्षमता भएका महानुभावहरूबाट हुनु/गर्नु जरुरी देखिन्छ । यसो हुन सक्यो भने विश्वका कुनै पनि भाषीले नेपाली साहित्यको स्वाद लिन सक्ने छन् र नेपाली भाषा साहित्यले विश्वमा आप्mनो प्रभाव जमाउँदै जान सक्ने छ ।
- स्रष्टा, सिर्जना र सर्जकलाई प्रदान गरिने सम्मानरपुरस्कारप्रति तपाईंको धारणा के छ ?
जुन कुराको अपेक्षा गरिदैन त्यस्ता कुरामा मानिसको चासो रहन्न । त्यसैले म पनि यो सम्मान/पुरस्कारजस्ता विषयमा त्यतिविधि चासो राख्दिन । बजार हल्लाको कुरा गर्ने हो भने कतिपयले आफ्नै लगानीमा पुरस्कृत हुने गरेका छन् भन्ने पनि सुनिन्छ, यथार्थ के हो थाहा छैन । राष्ट्रिय स्तरका पुरस्कार भने निजामती पुरस्कार तथा पदक/तक्मा जस्तै गरी वितरण हुन्छन्/गरिन्छन् भन्ने हल्लाले पनि बजारमा ठाउँ पाएको छ । तर, नजिकबाट नबुझेका यस्ता कुरामा अनुमानका भरमा कसैलाई ठेस पुग्ने गरी खासै केही नबोलूँ जस्तो लाग्छ मलाई । कृपया, यसलाई अन्यथा नलिनु होला ।
- साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाजप्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाज अरूको होइन आफ्नै हो । म, तपाईं र उहाँहरूको समग्र रूप समाज हो । साहित्यिक स्रष्टाहरूले आफू बसेको समाजप्रति अन्याय गर्न हुन्न । समाजमा देखिएको, समाजले चाहेको र समाजको हितका लागि आवश्यक कुरामा राजनीतिक वा अन्य कुनै पूर्वाग्रह मनमा नराखी साहित्यकारहरू प्रस्तुत हुन सक्नुपर्छ । क्षणिक स्वार्थ वा लाभहानीका विषयमा अल्झिएर साहित्यकारहरू अघि बढ्ने हो भने त्यो स्थिति समाजको समग्र विकासका लागि प्रत्युत्पादक बन्न सक्छ । यसबाट साहित्यकारहरू सर्वथा जोगिनुपर्छ । समाजप्रतिको दायित्वबोध उनीहरूमा भएन भने त्यो पनि राजनीतिक क्षेत्रजस्तै सधैँ अस्तव्यस्त भइरहन्छ र स्थिरता प्राप्त गर्न सक्दैनन् । यस स्थितिले नेपाली भाषाको उन्नयन र थप विकासमा ढिलाइ हुन्छ । यसर्थ, आफ्नो समाजिक हैसियतलाई पनि सदासर्वदा ख्यालमा राखेर सबै साहित्यकार यसतर्फ चनाखो हुनुपर्छ ।
- समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ जस्तो लाग्छ ?
सबैले भन्ने गरेका शब्द नै सापटी लिएर भन्नुपर्दा साहित्य समाजको ऐना हो । समाजको समग्र रूप साहित्यमा झल्किन्छ । हामीले मुलुकभित्र विभिन्न कालखण्डमा सिर्जना भएका साहित्यिक सामग्रीलाई समग्र अध्ययन गर्ने हो भने प्रस्ट रूपमा यसको झल्को पाउँछौँ । यसर्थ, नङ र मासुको सम्बन्ध जस्तो छ, समाज र साहित्यको सम्बन्ध पनि त्यस्तै हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । यस्तो सम्बन्धको अभावमा न समाजले गति लिन सक्छ, न साहित्यले । यसर्थ यी दुईको सम्बन्ध अपरिहार्य छ ।
- साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
छोटकरीमा आत्मसन्तुष्टि । समाजले नराम्रा ठानेका लतबाट सर्वथा उन्मुक्ति । तीन चार वर्षका उमेरदेखि सम्पर्कमा आएका अक्षरसँगको चिनाजानी र मित्रतामा निरन्तरता । देखेसुनेका र भोगेका विषयमा निर्धक्क अभिव्यक्ति । समाजका सत्पात्रहरूसँग सम्पर्क र भलाकुसारी । साङ्केतिक रूपमा यति भनेपछि यसभन्दा बढी व्याख्या गरिरहनु पर्ला जस्तो लाग्दैन ।
- पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
साहित्यका किताबी पाठक सर्लक्कै घटेका छन् भन्ने म ठान्छु । विभिन्न कोणबाट यस्तो स्थिति मैले प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गरेको छु । त्यसमाथि किनेर पढ्ने सङ्ख्या त अझै न्यून । संसार चिन्ने, जान्ने पर्याप्त विकल्पहरू उपलब्ध भएकाले पनि यो स्थिति आइलागेको भन्ने जस्ता मत राख्नेहरू पनि यहाँ पर्याप्त पाइन्छन् । यस्ता मतमा विमति जनाउनु पर्छ जस्तो मलाई पनि लाग्दैन । अनि, पाइला पाइलाका राजनीतिक आशा र भरोसाका गफले पनि मानिसहरू त्यस्तै गफमा रुमलिन र रमाउन थालेका पनि देखिन्छन् । भरखर जुँगाका रेखी बसेकादेखि कालो जुँगा बाँकी नभएकासम्म सबैका सबै राजनीतिक गफ गर्ने भएपछि विनालगानीमा धेरैको आकर्षण त्यसतर्फ बढेको देखिन्छ । यी र यस्तै समग्र कारणले पठन संस्कृतिमा ह्रास आएको कुरालाई नकार्न सकिन्न ।

- पछिल्लो समय बुढयौली साहित्यबाट साहित्यिक गतिविधी हुने गरेका छन् । यसलाई कसरी लिनु भएको छ ?
जुन कुरा अति आवश्यक थियो त्यो कुरा गर्न थालिएको छ । सरोकारवालाहरूलाई धन्यवाद छ । यो असाध्यै सकारात्मक कुरा हो । यसमा साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको मात्र सहयोग र सद्भाव नभएर स्थानीयदेखि सङ्घीय सरकारसम्मको पनि पर्याप्त सहयोग जरुरी छ । सरकारबाट हुने यस्ता सहयोग सामाजिक सुरक्षा भत्ताभन्दा पनि बढी प्रभवकारी हुन्छन् भन्ने म ठान्छु । वर्तमानमा बुढ्यौली साहित्य समाजको आजीवन सदस्य समेत रहेको बौद्धिक रूपमा म जस्तो निम्छरो व्यक्ति पनि निकट भविष्यमै बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित केही विषयलाई विम्ब बनाएर पुस्तकाकार रूपमा एउटा कृति प्रकाशनमा ल्याउने जमर्को गर्दै छु । यस जमर्कोमा मैले केही साथीहरूबाट सहयोगको अपेक्षा पनि गरिरहेको छु । यसमा बुढाहरूको मात्र चासोको विषय रहन्न । वर्तमानका बुढाभन्दा भविष्यका बुढाले बढी ख्याल गर्नुपर्ने विषय र प्रस्तुति रहने छन् यसमा । तर एउटा सत्य कुरा के हो भने यसबाट बुढाहरूले सकारात्मक लाभचाहिँ लिनैपर्छ ।
- अरु कुनै विधामा पुस्तक प्रकाशनको तयारी गरिरहनु भएको छ कि ?
माथिल्लो जिज्ञासामा उल्लेख गरिएको बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित साहित्य बाहेक मसँग विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशनमा आइसकेका केही दर्जन हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध छन् । तिनलाई एकीकृत गरेर पुस्तकाकार रूपमा ल्याउनै पर्ने अवस्था छ । समाजपरक, व्यङ्ग्यपरक र अन्य गरी झन्डै दुई सयको सङ्ख्यामा लघुकथाहरू (केही दर्जन विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित समेत भइसकेका) छन् । तिनलाई पनि लुकाएर राख्न म चाहन्न । उसो त केही सयको सङ्ख्यामा मुक्तक छन्, कविता छन्, सुसेली छन्, बालकथा छन् । एक थान सामाजिक उपन्यास पनि प्रकाशनको पर्खाइमा छ । यिनलाई पनि मैले लुकाएर राखेँ भने भविष्यमा मलाई यिनको सराप लाग्छ । त्यसतर्फ म सहज उपायको खोजीमा छु ।
अन्त्यमा केही…..?
हजारौँ शब्द ओकलेर म दुई शब्द यहीँ टुङ्ग्याउँछु भन्ने भाषण जस्तो मेरा भनाइ प्रायः सबै माथि आइसके । खासै अरू भन्नुपर्ने कुरा केही छैन । तथापि थप एउटा कुराचाहिँ वार्ताको टुङ्ग्याउनी अघि भन्नैपर्छ । त्यो के भने, – ‘साहित्य सिर्जना कुनै पनि वाद र पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठ्नुपर्छ । गुटउपगुटको स्थिति साहित्य र साहित्यकारका लागि शोभा दिने विषय होइन । यसतर्पm पनि प्रबुद्ध साहित्यकारहरूले समयमै ध्यान दिनु जरुरी छ । कुनै पद, सम्मान वा अरू केही पाउँला भनेर कोही अघि पढ्छ भने त्यस्तो अवस्था अन्ततोगत्वा कसैको पनि हितमा हुँदैन ।’
र, छुटाउन नहुने अर्को कुरो, – ‘साहित्यिक भलाकुसारीको यो सुखमय सुनौलो अवसर जुटाइदिएकोमा सहीखबरलाई हृदयतः धन्यवाद ।’
बागमती प्रदेशको सत्ता समीकरणमा राप्रपा निर्णायक शक्तिको रूपमा देखिएको छ। प्रदेशमा सरकार गठनका लागि आफू निर्णायक बनेपछि प्रदेश संरचना खारेजीको माग गर्दै आएको राप्रपाले मुख्यमन्त्रीमा दाबी गरेको छ।
प्रदेश संरचना खारेजीको विषयलाई चुनावी मुद्दा समेत बनाएको राप्रपाले बागमती प्रदेशको सत्ताको चावी आफ्नो पोल्टामा आएसँगै मुख्यमन्त्रीमा दाबी गरेको हो। केन्द्रमा एमालेको नेतृत्वमा नयाँ गठबन्धन बनेसँगै बागमती प्रदेशमा सत्ताको चावी राप्रपाको पोल्टामा पुगेको छ।
प्रदेशमा सरकार गठन गर्न आफू निर्णायक भएकाले पनि सरकारको नेतृत्वमा आफूहरूको दाबी स्वाभाविक रहेको राप्रपा बागमती प्रदेशका संसदीय दलका नेता उद्धव थापा बताउँछन्। १३ जना प्रदेशसभा सदस्य रहेको राप्रपाको हैसियत देखाउनका लागि सरकारको नेतृत्व गर्न आवश्यक रहेको थापाको भनाइ छ।
उनले प्रदेश सरकारको नेतृत्व गर्दै यसबाट जनतालाई सुशासन दिने र पाँच वर्षमा संघीयता खारेज गर्ने दावी गरे।
प्रस्तुत छ, यसै सेरोफेरोमा केन्द्रित रहेर राप्रपा बागमती प्रदेशका संसदीय दलका नेता उद्धव थापासँग श्रीजना नेपालले गरेको कुराकानी :
बागमती प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा तपाईंहरूले दाबी गर्नुभएको हो ?
परिस्थितिजन्य कुरालाई कसैले रोक्न सक्दो रहेनछ। अहिले केन्द्रदेखि प्रदेशसम्म हेर्दा त्यसै खालको परिस्थिति सिर्जना भएको छ। राप्रपा पनि सक्षम छ, यसले देश र जनताको पक्षमा काम गर्न सक्छ। राप्रपाले पनि अलग पहिचान सहित जनताको सरोकारसँग सम्बन्ध राख्दै जनताको मर्म बुझ्न सक्छ र सेवा दिन सक्छ भन्ने उदाहरण दिन बागमती प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा हाम्रो दावी रहेको हो।
हिजोको दिनमा त्यही संसद्मा प्रदेश संरचना खारेजीको माग गर्नुभयो। त्यही नाराले चुनाव जित्नुभयो। अहिले प्रदेश सरकारको नेतृत्वमा दाबी गर्न सुहाउँछ ?
राप्रपाको अलग दृष्टिकोणबारे अब नेपाली जनतालाई बुझाइराख्न आवश्यक भए जस्तो लाग्दैन। राजसंस्था, हिन्दु राष्ट्र र संघीयता खारेजीका ३ वटा मुद्दामा हामी अरू पार्टीभन्दा फरक छौँ। तैपनि यिनीहरूले यो कुरा उठाएको मात्रै हो। यिनीहरू यहाँ आउनै सक्दैनन्, राप्रपाको हैसियतै छैन‚ त्यसैले विरोध मात्रै गरेको हो भन्ने खालका कुराको जवाफ दिन हामीले प्रदेश सरकारमा दाबी गरेका हौँ। हामी यस्तो गर्न सक्छौँ भनेर आफ्नो हैसियत देखाउन प्रदेश सरकारमा जान चाहन्छौँ।
हामी सुशासन भनेको के हो ? भ्रष्टाचारमुक्त बनेर सत्ता सञ्चालन कसरी गर्ने भनेर देखाउने र त्यहीँभित्रै बसेर संघीयता खारेज गर्ने काम गर्छौं। यही कुरा उठाउँदै हामी संसद्सम्म आइपुगेका छौँ, अब सरकारसम्म पुग्छौँ। प्रदेश सरकारमा रहेर हामी पाँच वर्षभित्र प्रदेश संरचना खारेज गरेर देखाउँछौँ। अहिले आमनागरिकले प्रदेश संरचना काम छैन भन्ने अवस्था राप्रपाले नै सिर्जना गरेको हो।
प्रदेशले पहिलो कार्यकालमा राम्रो काम गर्न नसकेको भएर यसको औचित्यमाथि प्रश्न उठेको हो। तपाईंहरू प्रदेश सरकारमा गएरै पाँच वर्षमै संरचना नै खारेज गर्छु भन्नुहुन्छ। भनेपछि प्रदेशमा गएर अझ नराम्रो काम गर्छौं, प्रदेशलाई अझ कमजोर पार्छौं भन्न खोज्नु भएको हो ?
त्यस्तो होइन। हामी जतिन्जेल काम गर्छौं, राम्रो गर्छौं। प्रदेश सरकारबाट हामी राप्रपाको उपस्थितिलाई राम्रो देखाउँछौँ। हामीले सञ्चालन गरेको सरकार कस्तो हुन्छ भनेर देखाउँछौँ। भ्रष्टाचारीलाई कारबाही गर्ने काम पनि हामी गर्छौं। नीति नियमअनुसार काम गर्दै प्रदेश आवश्यक छैन भनेर खारेजीको मार्गमा पनि जान्छौँ। त्यसैले प्रदेश सरकारबाट राप्रपा कस्तो हो भनेर देखाउँदै यसलाई खारेज गर्छौं।
प्रदेशमा सुशासन कायम गर्छौं, राम्रो काम गर्छौं भन्नुहुन्छ। प्रदेशले राम्रो काम गर्न सक्ने भए खारेज चाहिँ किन?
प्रदेशबाट हामीले हाम्रो काम गर्ने तरिका देखाउने चाहिँ हो तर प्रदेशलाई खारेज गर्ने नै हो। प्रदेश संरचना यही पाँच वर्षभित्रै खारेज हुन्छ। राप्रपाले मुलुकमा संघीयता खारेज गरेरै छोड्छ।
यो त रूखको टुप्पोमा बसेर हामी फेद काट्छौँ भन्या जस्तो भएन ?
राजनीति र यो रूखको टुप्पोको कुरा मिल्दैन। सरल अंकगणितमा २ र २ जोड्दा ४ हुन्छ तर राजनीतिमा कहिलेकाहीँ २ र २ जोड्दा ५ पनि हुन्छ कहिलेकाहीँ २ र २ जोड्दा ३ पनि हुन्छ। त्यसैले यो राजनीतिक कुरा हो। त्यही अनुसार बुझेर हामीले प्रदेश खारेजीको कुरा गरेको हो।
प्रदेश सरकारमा दाबी गर्ने नै हो भने कि प्रदेश संरचना स्विकार्नुस् कि सत्ताको लोभ नगर्नुस्, हुँदैन?
यो विषयमा हामी पार्टी अध्यक्ष राजेन्द्र लिङदेनसँग छलफलमा छौँ। हामी पार्टीको निर्देशन मान्छौँ। अहिले तपाईंहरू त्यहाँ जाने कुरा छैन, अहिले सरकार बनाउन नसके नसकोस् तपाईंहरू बाहिरै बस्नुस् भन्ने आदेश आयो भने हामी सत्ता बाहिर बस्छौँ। होइन त्यहाँको स्रोत र साधन चाहिँ अर्कोले चलाउने, त्यसको शक्तिको प्रयोग चाहिँ अर्कोले गर्ने हामी चाहिँ खाली मुकदर्शक बन्ने मात्रै नगरौँ।
संसद्मा आफ्नै राम्रो उपस्थिति हुँदा अगाडि बढेर जनतालाई राप्रपाले के गर्न सक्छ भनेर देखाउने अवसरलाई उपयोग गर्दै प्रदेशलाई खारेज गर्नेतर्फ जानु भन्ने खालको कुरा पार्टीमा बनेको छ। अब अरू पार्टीको साथीहरूले हामीलाई त्यही खालको महसुस गर्छन् भने हामी उहाँहरूसँग वार्तामा बस्छौँ। उहाँहरूले हाम्रो उपस्थितिलाई महसुस गर्नुहुँदैन भने हामी सरकारमा जाँदैनौँ।
मुख्यमन्त्री नपाए प्रदेशमा सरकार गठन गर्न समर्थन गर्दैनौँ भन्न खोज्नु भएको हो ?
हामी सत्तामा नजान पनि सक्छौँ। त्यो कारण मात्रै होइन अरू कारणले पनि हामी सत्तामा नजान पनि सक्छौँ। हाम्रो उपस्थिति दलहरूले महसुस गरे भने हाम्रो समर्थन रहन्छ नत्र हामी बाहिरै बस्छौँ।
प्रदेश संरचना खारेजीको माग गर्ने तपाईंहरूले प्रदेश सरकारमा गएर कुशल काम गर्नुहुन्छ भनेर कसरी विश्वास गर्ने ?
यो कुरा हामीले चुनाव जाँदाखेरी भनेका थियौँ। भ्रष्टाचार गर्नु भनेको आमाको रगत खानुसरह हो। अहिले यो मुलुकको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेकै भ्रष्टाचार हो। यसलाई नियन्त्रण गर्नु नै सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो। हामी बेइमानी गर्दैनौँ। सबभन्दा ठूलो कुरा भनेकै हामी भ्रष्टाचार गर्दैनौँ। हामी बेथिति र अनियमिततालाई खोतलेर राम्रोसँग काम गर्छौं। thahakhabar.com बाट
‘कहिलेकाहिँ त थपक्क बसेर केही नगरी लेखीरहुँ जस्तो हुन्छ ’
Tags: No Comments
साहित्यले मानिसलाई सत्कर्ममा लाग्न प्रेरित गर्दछ ।
प्रीति आत्रेय ज्ञवाली हाल प्रवासमा रहेर साहित्यसँगै ज्याेतिष फलादेशकाे माध्यमबाट समाज सेवा क्रियाशील नारी हस्ताक्षर हुन । बुबा साहितत्यकार प्रा.डा.विष्णुराज आत्रेय लाटोसाथीको प्रेरणाले साहित्य लेखनमा कलम चलाउन थालेकाे बताउनु हुने ज्ञवाली नेपाली भाषाका अतिरिक्त संस्कृत, हिन्दी तथा अंग्रेजी भाषा तथा साहित्यमा समेत राम्राे दख्खल राख्नु हुन्छ । नेपालबाट प्रकाशित नारी पत्रिकाकाे विगत २० वर्षदेखि राशि स्तम्भकारकाे रुपमा समेत चिनिनु हुने ज्ञवालीले नेपालकै पहिलो नारी राशिफल लेखिका हुनुहुन्छ । नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै भाषामा राशिफल लेख्ने नेपालकी प्रथम नारीको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्नुभएको ज्ञवालीले केही समय The Kathmandu Post पत्रिकामा नियमित एवं साप्ताहिक रूपमा अंग्रेजी भाषमा समेत राशिफल लेख्ने काम गर्नु भएकाे थियाे ।
आर्या आत्रेय र कीर्तिशेष प्रा.डा. विष्णुराज आत्रेयका पाँच सन्ततिमध्ये तृतीय सन्तान, कान्छी छाेरीकाे रूपमा जन्म भएकाे हाे । गजलमा सिकारु नै भएकाे बताउँनु हुने उहाँ मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु आदी कविताकै रुप हुन् भन्नु हुन्छ । नेपाली, संस्कृत र अङ्ग्रेजी साइनो कविता लेख्ने ज्ञवाली प्रथम नारी संस्कृत साइनोकारको रूपमा आफूलाई उभ्याउनुभएको छ । साथै उहाँ संस्कृत साइनो अभियन्ता समेत हुनुहुन्छ । ज्ञवालीका साहित्य गद्य विधामा “अनुभूतिको इन्द्रेनी” नामक कविता सङ्ग्रह २०७९ भर्खरै प्रकाशित भएको छ । उहाँकाे रचनामा गीतहरू “आफ्नो त मन छ माइतीघरतिरै (तीज गीत २०७५) ” र “तिमी मेरो पूजा (प्रणय गीत २०७७)” युट्युबमार्फत प्रसारित समेत भएका छन् । बिबिसि, साहित्यपोस्ट, हिमालय टाइम्स, कान्तिपुर, नेपाल समाचारपत्र, नेपालनाम्चा, सहीखबर, संसारन्यूज, वैजयन्ती साहित्यिक पत्रिका, हाम्रो पुरुषार्थ, नारी, कल्पतरु, दायित्व आदि विभिन्न पत्र पत्रिका तथा अनलाइनहरूमा विभिन्न समसामयिक विषयसित सम्बन्धित लेख रचनाहरू प्रकाशित भएका र हुँदै गरेका छन् ।
संस्कृतमा कुराकानी गर्ने परिवारकी सदस्य प्रीतिले आफ्नै बुवाको सानिध्यमा प्राथमिक तहको शिक्षा हासिल गर्नुभएको थियो । माध्यमिक शिक्षाको पूर्वमध्यमा भारतको गोरखपुर र पद्मकन्या विद्याश्रम, डिल्लीबजारबाट एसएलसी उत्तीर्ण गर्नुभएकी उहाँले उत्तरमध्यमा, शास्त्री र आचार्य, वाल्मीकि विद्यापीठ, प्रदर्शनीमार्ग काठमाडाैंबाट उत्तीर्ण गर्नुभएकाे छ । फलितज्योतिषमा आचार्य (स्नातकोत्तर), अंग्रेजी साहित्यमा शास्त्री (स्नातक) गर्नु भएकी उहाँ नेपालबाट अंग्रेजीमा नियमित एवं साप्ताहिक राशिफल लेख्ने प्रथम नेपाली नारी स्तम्भकारको रुपमा पनि आफूलाई स्थापित गर्नुभएकाे छ । कविता, प्रतियोगिता तथा ज्योतिष सम्मेलनमा पदक तथा उपाधी समेत प्राप्त गर्नु भएकी ज्ञवाली विश्व हिन्दु युवा संघबाट अभिनन्दित सक़मेत हुनु भएको छ । हाल कम्बोडियामा बसेर समेत नेपाल तथा नेपाली साहित्य कला क्षेत्रको श्रीवृद्धिमा निरन्तर साधनारत ज्ञवालीसँग सहीखबरका लागि आरपी गुरागाईँ ले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः
- साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
ठ्याक्कै यही दिन नै लेखेँ भनेर मलाई सम्झना छैन । अहिले जस्तै सम्झना हुन्छ भनेर प्रायः कविताको पुछारमा लेखिएजस्तै त्यतिबेला मिति लेख्नुपर्छ भत्रे हेक्का भएन र अहिले जस्तो सञ्जाल पनि थिएन । केटाकेटी बेला भएर होला, संकलन पनि भएनछ । पहिले पनि लेखेँ कि थाहा भएन, जुन कविता लेखेको सम्झिन्छु त्यतिबेला बहुदल आइसकेको थियो शायद २०४७/४८ सालदेखि होला ।
- साहित्य लेखनमा कस्को प्रेरणाले लाग्नु भएको हो र?
मेरा आदरणीय बुवा प्रा.डा.विष्णुराज आत्रेय लाटोसाथीको प्रेरणाले मैले साहित्य लेखनमा हात हालेकी हुँ । बुवा आफैं पनि साहित्यकार हुनुभएको हुँदा आफ्ना छोराछोरीले पनि लेखन कार्यमा अग्रसर गराउन निकै प्रयास गर्नुहुन्थ्यो । विभित्र कार्यक्रम, सभा, समारोहमा म बुवाको हात समाउँदै बुवासित जान्थेँ र उत्सुकतावश बुवासित सोध्ने गर्दथेँ । यसरी बुवाकै प्रेरणा र मार्गदर्शनले मैले लेखन कर्ममा हात हालेँ । प्रतियोगितामा सहभागी हुँदा, पुरस्कृत हुँदा र उपहार पाउँदा पनि मनमा उत्साह बढ्थ्यो र भए जति सबै कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन पाए पनि हुन्थ्यो भत्रे मनमा लाग्दथ्यो ।
- साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
म साहित्यका विभित्र विधामा कलम चलाउँछु । प्रारम्भमा मैले लेखनको शुरुवात गद्य कविता र लेखहरूबाटै गरेँ । म नेपाली अंग्रेजी संस्कृत हिन्दी चारै भाषामा कविता लेख्छु । गीत, मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु, गजल आदि विभित्र विधामा पनि कलम चलाउँछु । साहित्यको लघु विधा साइनोमा पनि नेपाली संस्कृत अंग्रेजी गरी तीन भाषामा साइनो लेख्छु । साइनो विधामा मलाई संस्कृत साइनोको अभियन्ता भन्नुहुन्छ धेरै जना । पछिल्ला दिनहरूमा म प्रायः छन्द कवितामा कलम चलाउँदै छु । समय मिलेसम्म सबै विधालाई समय दिन खोज्छु । प्रायः कविता, साइनो, मुक्तक, टुक्कामा मेरो कलम चल्छ । बेलाबेलामा ज्योतिष एवं समसामयिक कुरामा लेखहरू पनि लेख्छु । गजल, रम्बास र हाइकु विधामा त्यति समय दिन पाएकी छैन । यस बाहेकका बाँकी अरू विधातिर मेरो मन गएन । अहिलेसम्म आफूलाई यतिमै सीमित गराएकी छु ।
- साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
मेरो बुझाइमा साहित्य भनेको समाजको दर्पण अर्थात् ऐना हो । साहित्यले समाजलाई ऐना देखाउने काम गर्छ । समाजलाई सही दिशातर्फ लाग्न प्रेरणा दिने काम गर्दछ । साहित्यले मार्गदर्शन गर्छ । साहित्यले नकारात्मकताबाट सकारात्मकतातर्फ जान उन्मुख गर्छ । साहित्यले मानिसलाई सत्कर्ममा लाग्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यले सन्देश दिने काम गर्दछ साथै एकजूट भएर विषम परिस्थितिबाट बाहिर निस्किने निकास दिने मार्ग देखाउँछ ।
उदाहरणका लागि धरणीधर कोइलाराको ‘जाग जाग अब जागन जाग’ कविता, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक’ आदि कविताका अंशबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । व्यक्तिमा साहित्यको कति महत्व छ भत्रे कुरालाई लिएर संस्कृतमा यौटा नीतिश्लोक छ जसमा, साहित्य,सङ्गीत र कला नभएको मानिस सीङ्ग र पुच्छर नभएको पशु सरह हुन्छ भनेर भनिएको छ ‘साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः साक्षत्पशुःपुच्छविषाणहीनः ।’
- साहित्य लेखन बाहेक अरु कुन पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ रु साहित्य लेखनमा समय कसरी मिलाउनु हुन्छ ?
म नारी पत्रिकामा २० वर्षदेखि राशि स्तम्भकारको रूपमा राशिफल लेख्दै आइरहेकी छु । केही समय मैले The Kathmandu Post पत्रिकामा नियमित एवं साप्ताहिक रूपमा अंग्रेजी भाषमा राशिफल लेख्ने काम गरेँ । जसबाट म नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा नेपालकी प्रथम नारी राशिफल लेखिकाकी रूपमा चिनिएँ । अरू विभित्र स्थानबाट पनि आग्रह आएका छन्। यहाँले भनेजस्तै समय मिलाउन सकिएन । मेरो फलित ज्योतिष विषय भएको हुँदा मैले धेरैजनाको अनौपचारिक फलादेश गर्दै आइरहेकीछु । ज्योतिष भनेको शास्त्र हो यसलाई मैले कहिल्यै पनि पेशाको रूपमा लिइन । म हाल प्रवासमा भएकोले मैले सञ्जाल एवं प्रविधिको सहयोगमार्फत इच्छुक एवं जिज्ञासु व्यक्तिहरूको फलादेश गर्दै आइरहेकी छु । एक प्रकारले यसलाई मैले समाजसेवाको रूपमा लिएकी छु । समय त एकदम मिलाउनुपर्छ । मलाई फोन र म्यासेजहरू आइरहन्छन् मेरो यति हेर्दिनुपर्यो र यति बुझिदिनुपर्यो भनेर । समय अनुकूल प्राथमिकतालाई ध्यानमा राखेर मैले सुझाव दिने गरेकी छु । अनौपचारिक रूपमा समाजसेवा गर्छु भन्नुपर्यो ।
जहाँसम्म साहित्य लेखनमा समय मिलाउने भन्ने कुरा छ, समय त मिलाउनै पर्छ । कस्तो खालको लेख रचना हो, त्यस अनुसार पनि भर पर्छ । कतिपय लेखनकालागि समय मिलाउनै पर्छ छुट्याउनु पर्छ । कहिलेकाहिँ सानातिना फुटकर रचनाहरू त बाटोमा हिँड्दा हिँड्दै, खाना बनाउँद बनाउँदै, चिया पकाउँदै गर्दा पनि फुर्छन् । एक पटक त चिया बसालेँ र मनमा कुरा फुर्यो मनमनै कविता गुन्न थालेँ । यति मग्न भइछु कि चिया उम्लिएर आधा चिया त ग्याँसमा पोखियो । कहिलेकाहिँ त थपक्क बसेर केही नगरी लेखीरहुँ जस्तो हुन्छ । कहिलेकाहिँ त व्यक्तिलाई बिहानै साँझै कति खाना खानु पर्ने होला । खानु नपर्ने भए त म कति लेख्थेँ हुँला जस्तो लाग्छ । त्यो भावलाई मैले भुजङ्गप्रयात छन्दमा यसरी गुन्गुनाएँः
बसाल्दै चिया लौ म ता सोच्न थालें
र बाँकी छ बेला भनी गुत्र थालें ।
ल जा भल्किहाल्यो चिया ता चुलोमा
उडे भाव सारा चिया उम्लिँदामा ।
भावनामा बगेर पनि हुँदैन । हामीले सबै कुराको लागि उत्तिकै समय दिनुपर्छ र कामको प्राथमिकता हेरेर समयको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । साहित्यमा समय मिलाउनुका साथसाथै साधना गर्नु पनि उत्तिकै जरूरी हुन्छ ।
- आफूलाई कुन विधाको स्रष्टा भनिन रुचाउनु हुन्छ रु किन ?
रुचाउने नरुचाउने भन्ने त्यस्तो केही छैन । त्यो त पाठकहरूमा भर पर्ने कुरा हो । मैले आफैं म यस्तो भनेर भन्नु भन्दा पनि मेरा लेखकीय पाठकहरूले भन्ने कुरा हो । विषयगत रूपले हेर्ने हो भने म एक राशिफल स्तम्भकार र साहित्यतर्फ कवि । मलाई म लेखक हुँ भनेर भन्नुपर्छ जस्तो लाग्दैन । यो यो भनेर विधागत रूपमा छुट्याएर भन्दा एक विधाले अर्को विधाको अपमान गरेजस्तो लाग्छ । मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु आदि कविताकै रूप हुन् र गजलमा म सिकारु नै छु ।
- साहित्यका कुनै पुस्तक प्रकाशित गर्नु भएको छ ?
हजुर । साहित्यमा गद्य विधामा “अनुभूतिको इन्द्रेनी” नामक मेरो आफ्नै गद्य कविता सङ्ग्रह २०७९ प्रकाशित भएको छ । त्यस्तै मैले रचना गरेका २ गीतहरू “आफ्नो त मन छ माइतीघरतिरै (तीज गीत २०७५) ” र “तिमी मेरो पूजा (प्रणय गीत २०७७)” युट्युबमार्फत सार्वजनिक भएका छन् ।
- नेपाली साहित्य लेखन र अध्ययनमा वर्तमान अवस्था कस्तो पाउनु हुन्छ ?
वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा हेर्ने हो भने साहित्यको क्षेत्र अहिले फराकिलो हुँदै गइरहेको छ । हिजोआज आख्यान तर्फ लेखकहरूको सक्रियता बढ्दो छ । त्यस्तै अहिले छन्द कविता लेख्ने सर्जकहरूमा बढोत्तरी भएको छ । पठन संस्कृतिको विकास हुँदैछ । नयाँ नयाँ विधाहरू साहित्यको उपविधाको रूपमा आएका छन् । प्रविधि र सञ्जालले गर्दा पनि साहित्यको विस्तार हुँदै गएको छ । कहिले भौतिक त कहिले परोक्ष रूपमा साहित्यानुरागीहरूले सामाजिक सञ्जालको सहायताले सहभागी हुने कार्यक्रम सुन्न मिल्ने जस्ता सहज वातावरणको विकास भएको छ । सञ्जालले केही सकारात्मक पाटोको विकास त गरेकै छ त्यो राम्रो कुरा हो तर कतै कतै भने सञ्जालमा साहित्यलाई लिएर ईष्या, अपमान तुच्छ शब्दको प्रयोग गर्ने, आवेशमा आएर लेख्ने गरिएको पनि पाइएको छ । कतिपयले त विचारै नगरीकन लहैलहैमा जथाभावी रूपमा लेखेको पनि पाइन्छ । कतिपयले त ताइँ न तुईँ का कुरा लेखी अनावश्यक विवादको स्थिति पनि सिर्जना गरेका हुन्छन् । केहीले भने लेख्नकै लागि भनेर, आफू पछि परिन्छ कि भनेर पनि संजालमा प्रतिस्पर्धाको रूपमा लेख्ने गरेका पाइन्छन् जुन राम्रो होइन । साहित्य भनेको साधना पनि हो विना साधनाको लेखन साहित्य हुँदैन ।
- साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाज प्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाज कस्तो अवस्थामा थियो, कस्तो अवस्थामा छ, कतातिर जाँदैछ र गइरहेको छ भन्ने कुरालाई बुझ्दै र बुझाउँदै अब उप्रान्त के कस्तो गर्नु राम्रो होला त ! कसरी र के गर्दा समाजको हित होला त ! भन्ने कुराको आगाज गर्नु, चेतना प्रवाह गर्नु र दिशानिर्देश गर्नु नै साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाजप्रतिको दायित्व हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ । साहित्यिक श्रष्टाले एकाङ्गी वा व्यक्तिगत भएर हैन कि समग्र परिवार, समाज र देशको हितबारे विचार र विवेचना गर्दै सबैको साझा हुनसक्ने खालको, देश विदेशमा छरिएर रहेका समस्त जनको विश्वबन्धुत्व बढाउने खालको सिर्जना गर्नुपर्छ जस्तो मलाई लाग्छ ।
- समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ ?
मेरो विचारमा समाज र साहित्य दुवै एकार्काप्रति आश्रित छन् । समाज नभए साहित्यको के काम ? विना साहित्य समाजको के काम ? समाजरूपी बगैँचालाई तह लगाउन, शोभायमान बनाउन एक दक्ष मालीको रूपमा साहित्यले काम गरेको हुन्छ ।
- साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
केही पाउँछु वा पाइएला भनेर मैले लेखन कार्य गरेको होइन । मैले लेखेको कुराले बरु कसैलाई सहयोग पुग्ला कि भनेर म लेख्ने गर्छु । तपाइँले लेखेको मलाई मिल्यो भन्दा, तपाईँले लेखेको कस्तो घत पर्यो भन्दा मनमा सन्तोष लाग्छ । कतिपयले त मलाई म्यासेज गरेरै तपाइँले लेखेको पढ्दा मलाई मेरै लागि लेखेको रहेछ भन्ने सुन्दा आत्म सन्तुष्टि मिल्छ । तपाइँको रचना पढेर राम्रो लागेर मैसेज गरेको, तपाइँको रचनाहरू पढ्न मन लागेर फ्रेन्ड रिक्वेस्ट पठाएको, कसैले रचना राम्रो लागेर फलो गरेको जस्ता कुराहरू पढ्दा र थाहा पाउँदा रमाइलो लाग्छ । कतिपयले त मैले सञ्जालबाट तपाइँले लेख्नुहुन्छ भन्ने थाहा पाएँ, फलानो पुस्तक/सङ्ग्रहका लागि रचना पठाइदिनुस् भन्ने जस्ता आग्रह म्यासेजमा आउँदा रमाइलो लाग्छ । मैले साहित्य लेखनबाट पाठक कमाएँ जस्तो लाग्छ ।
- पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
पहिले पहिले साहित्य पढ्न साहित्यिक पुस्तक र साहित्यिक पत्रपत्रिकाहरू किन्नै पर्ने अवस्था थियो । अहिले इन्टरनेटको माध्यमबाट औँला चलाएकै भरमा अनुकूल समयमा आफूलाई चाहिएको सामग्री सञ्जालमा पढ्न र सुन्न पनि पाइन्छ । कतिपयले त सञ्जालबाटै प्रशिक्षण लिँदै र सिक्दै पनि गरेका छन् । कतिपयले सञ्जालमा समूह बनाएर समूहमा रचना पठाएर मिले/नमिलेको शुद्ध्याएर अनि बल्ल सञ्जालमा पोस्टिने गरेका छन् । यसो गर्दा लेखन स्तरीय हुने नै भो र लेखकलाई पनि अझ लेख्ने प्रोत्साहन बढ्दै जान्छ । यस्तो हिसाबले हेर्दा पछिल्ला समय पाठकका साथै लेखकहरू झनै बढेको जस्तो लागेको छ ।
- प्रवासमा रहेर साहित्य सिर्जना गर्नुको साथै साहित्यिक कार्यक्रममा संलग्नता जनाउन कतिको सहज छ ?
साहित्य सिर्जना गर्नकोलागि स्वदेश र विदेश भन्ने कुराले कुनै फरक पर्दैन जस्तो लाग्छ । साहित्यको कुनै परिधि हुँदैन । यो जहाँबाट पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ । लगन, धैर्य र साधना भने हुनैपर्छ । यी कुरा भएनन् भने स्वदेशमै भए पनि श्रृजना गर्न गाह्रो हुन्छ । तर साहित्यिक कार्यक्रममा संलग्न हुन र सहभागिता जनाउनकोलागि भने प्रवासी हुँदा धेरै फरक पर्ने रहेछ । कुनै कुनै कार्यक्रमहरूमा जूममार्फत सहभागिता जनाइने भए तापनि आफूलाई मन लागेका, बोलाइएका सबै कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाउन नसकिने रहेछ । जसले गर्दा कतिपय अवस्थामा पछि पनि परिने र पारिने रहेछ । प्रवासी भनेर त्यति चासो नदिने, प्रवासमा हुँदा भेट्नुपर्छ भन्ने, अनि मौका मिलेको बेला विभित्र बहाना पार्ने साहित्यकारहरूको फेला पनि परियो । साहित्यकारहरूसित प्रत्यक्ष भेटघाट गरेर आ–आफ्ना विचार आदान–प्रदान गर्न पाउँदाको अनुभूति बेग्लै हुन्छ । कतिपय बेला समय र नेटका कारण चाहेको बेला कुराकानी गर्न पनि सकिँदैन । आफूलाई चाहिएका साहित्यिक पुस्तकहरू चाहिएका बेलामा उपलब्ध हुन्न, कुर्नुपर्ने हुन्छ । कसैकसैले भने प्रवासमा रहेर पनि साहित्य सिर्जना गरेको भनेर खोजी खोजी सम्पर्क गर्ने र कार्यक्रममा सरिक हुन मैसेज गर्ने कसैले फेरि कसैले अमुक् पत्रिकाकोलागि रचना पठाउनु पर्यो भनेर आह्वान गर्ने पनि हुनुहुन्छ ।
- हाल कुन विधामा कलम चलाउँदै हुनुहुन्छ ?
अनुकूल समय मिलेको बेलामा कलम चलाउँछु । फुटकर रचनाहरू लेख्दालेख्दै कहिले कुन त कहिले कुन विधामा आफैं कलम सर्छ । यो विधा र त्यो विधा भत्रे हुँदैन । हाल छन्द विधामा लेखन कार्य गर्ने प्रयास गर्दैछु ।
- कुनै पुस्तक प्रकाशित गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ कि ?
तत्कालै निकाल्ने योजना त छैन । केही लेखनहरूले पुस्तकको आकार लिन खोज्दै छन् । कुनै सम्पादन गर्नुपर्ने छन् । समयानुसार सबै कुरा मिल्दै गयो र तयार भयो भने प्रकाशित गर्ने हो । हेरौँ, लेखनलाई कत्तिको समय दिन सकिन्छ र त्यस्तै समयले पनि कत्तिको साथ दिन्छ ।

- साहित्य लेखनमा नारीशक्तिको सक्रियता कत्तिको छ जस्तो लाग्छ ?
हिजोआज नारीहरूको साहित्यमा रुचि बढ्दो छ । धेरै नारी सर्जकहरूको पुस्तकहरू बजारमा आइरहेका छन् । गद्य कविता, उपन्यास, अनुसन्धान, आख्यान, मुक्तक, साइनो, शीत, हाइकु, रम्बास, टुक्का, सुसेली, कोपिला, झर लगायत विभित्र पुराना एवं नयाँ विधाहरूमा नारी सक्रियता बढेको पाइन्छ । छन्द कवितामा पनि नारीहरूको सक्रियता बढिरहेको छ । केही वर्ष यता नारीका छन्द विधामा विविध खालका पुस्तकहरू पनि आइरहेका छन् । पोहोर साल डा. अलका आत्रेय चूडालको दोश्रो खण्ड काव्य (शोक काव्य) “निनाद वल्लरी” र भर्खरै सीता भट्टराईको दोश्रो महाकाव्य “धराकर्षण” सार्वजनिक भएबाट पनि अरू विधामा जस्तै छन्द विधामा पनि नारीशक्तिको पकड बलियो छ भत्रे कुरा स्वतः सिद्ध हुन्छ ।
- स्रष्टा र सिर्जनालाई प्रदान गरिने सम्मान पुरस्कारमा तपाईको धारणा के छ ?
कुनै पनि स्रष्टा वा सिर्जना आफैमा राम्रो वा नराम्रो भन्ने हुँदैन । कुनै एक पाठकलाई राम्रो लाग्ने सिर्जना कुनै अर्को पाठकलाई नराम्रो लाग्न पनि सक्छ । कुनै व्यक्ति विशेष वा कसैको मनोनयनले नभई समग्र रूपमा हेर्दा स्रष्टाले सिर्जित सिर्जनाले समाजमा कस्तो भूमिका खेल्यो ? कत्तिको प्रभावकारी रह्यो र हुनेछ ? समाजप्रति कतिको उत्तरदायी छ ? भत्रे कुरालाई आधार मानेर सम्मान र पुरस्कार दिइनुपर्छ जस्तो लाग्छ । पुरस्कार पाएका र पुरस्कारका निम्ति मनोनयनमा चयन भएका रचना राम्रा अरू नराम्रा भत्रे पनि हैनन् । कुनै पुरस्कार वा सम्मानले स्रष्टा र सिर्जनालाई वर्गीकरण गर्नु राम्रो हुँदैन र गर्नु पनि हुँदैन । कालजयी रचनाहरूको भने उचित सम्मान गर्नुपर्छ । लेखन, अनुभव, शैली, विचारको तादात्म्यता, भाव सम्प्रेषण, पाठकलाई बोधगम्य रचनाहरू असल पाठकहरूले स्वतः ठम्याइ हाल्छन् ।
- अन्त्यमा, तपाइँलाई केही भत्रु छ कि ?
हजुर । साहित्य लेखनमा रुचि राख्ने र लेख्न खोज्ने धेरै जना देखेको छु । धेरै जनाले राम्रो—राम्रो रचना सञ्जालमा राखिएको पाइन्छ तर त्यति ध्यान दिइएको पाइँदैन । आआफ्नो गुट र समुदायको रचनालाई वाहवाही गर्ने अरुका राम्रा रचनालाई पनि सामान्य ठानेर तिरस्कार गर्ने, होच्याउने प्रवृत्ति पनि भेटिन्छ । छन्द कविले गद्य कविलाई हेप्ने प्रवृत्ति पनि देखियो, जुन हुनु हुँदैन जस्तो लाग्छ । राम्रै रचना भए पनि विविध कारणले पुस्तक निकाल्न नसकेका वा नभ्याएका स्रष्टालाई पुस्तक निकालेका स्रष्टाले व्यङ्ग्यात्मक छेड हात्रे, आफ्नो सिर्जनालाई मात्रै राम्रो ठान्ने अरूको तुच्छ ठान्ने, प्रोत्साहन गर्नुको साटो निरुत्साहित गर्नेजस्तो प्रवृत्ति सञ्जालमा निकै भेटिन्छन् । स्रष्टा भनेको निष्पक्ष हुनुपर्छ । आफूले जसरी संघर्ष र साधना गरेर जुन ठाउँमा पुगियो त्यस्तै अरूलाई पनि हुन्छ भनेर सोच्नुपर्छ । सकेको सल्लाह सुझाव दिनुपर्छ जस्तो लाग्छ । सबैले सबैको मान गरौँ । सबैको भावना बुझ्ने प्रयास गरौँ ।
अन्त्यमा, एक साहित्यानुरागीले अर्को साहित्यानुरागीको मर्म बुझौँ भन्दै सबै पाठकहरूलाई मुखैमा आउन लागेको चाड तिहारको हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दै यौटा तिहार विशेष मुक्तक प्रस्तुत गर्दछुः
टाढा भएर तिहारमा अहिले आउन सकिएन त के भो
सप्तरङ्गी टीका निधारमा सजाउन सकिएन त के भो
दिदी–भाईको माया हाम्रो अनमोल र सदाबहार छ सधैँ,
फूल-मसला-रोटीका परिकारमा रमाउन सकिएन त के भो ?
अन्त्यमा, मलाई आफ्ना विचारहरू राख्ने मौका प्रदान गर्नुभएकोमा यहाँलाई एवं सहीखबर डटकम अनलाइन परिवारलाई हार्दिक शुभकामनासहित आभार व्यक्त गर्दछु । धन्यवाद । नमस्कार । सबैको जय होस् ।