मकवानपुर । मकवानपुरकाे एक गाउँपालिकाले विद्यालयलाई बस सहयाेग गरेका छ । मकवानपुरकाे पूर्वी भागमा रहेकाे बागमती गाउँपालिकाले देवकी माध्यमिक विद्यालयलाइ बस हस्तान्तरण गरेको हाे ।
गाउँपालिका अध्यक्ष सर्केश घलानले आइतबार विद्यालयका प्रधानाध्यापक चन्द्र बहादुर थापा र विद्यालय व्यवस्थापन समिती अध्यक्ष हस्त बहादुर थिङलाइ बसको साँचो हस्तान्तरण गरेका हुन् । गाउँपालिको शैक्षिक शुधार कार्यक्रम अन्तरगत विनियोजित ३० लाख बजेटबाट स्कुलबस खरिद गरि हस्तान्तरण गरिएको अध्यक्ष घलानले जानकारी दिए ।
साँचो हस्तान्तरण कार्यक्रममा बाेल्दै अध्यक्ष घलानले सरकारी विद्यालयमा शैक्षिक सुधार गर्न गाउँपालिका लागि परेको बताए । ‘शिक्षामा आउने चुनौती सामना गर्न गाउँपालिका सदैब तयार रहेको छ’ घलानले भने ‘सबै बालबालिकालाई शिक्षाको पँहुचमा पुर्याउने लक्ष्य गाउँपालिकाकाे छ ।’ बस हस्तान्तरणले विद्यालयमा विद्यार्थीको उपस्थिती उल्लेख्य बढ्ने तथा शैक्षिक गुणस्तरमा सुधार ल्याउन मद्दत पुग्नेशिक्षा साखा प्रमुख रमेश बिडारीले जानकारी दिए । गाउँपालिकाले एमवीवीएसकाे डाक्टर उत्पादन गर्ने गरि नीती तथा कार्यक्रम ल्याउन लागेकाे बताइएकाे छ ।
विद्यालयकाे बस भएपछी पैदल अध्ययनका लागि विद्यालय आउनु पर्ने बाध्यता हट्ने बताइएकाे छ । शैक्षिक सुधारकाे लागि गाउँपालिकाले महत्वपूर्ण कामको थालनी गरेको अभिभावक बताउँछन् । अब विद्यालयमा टाढा बाट आउने विद्यार्थी पढ्दा थकाई लाग्ने, पढ्न मन नलाग्ने, गृहकार्य गर्न नपाईने जस्ता समस्या समाधान हुने प्रधानाध्यापक चन्द्र बहादुर थापाले विश्वास लिएका छन् । प्रधानाध्यापक थापाले बस सहयोग गरेकोमा गाउँपालिकालाई धन्यवाद समेत दिए । उनका अनुसार देवकी माध्यमिक ५ सय ७५ जना विद्यार्थी अध्ययनरत छन् ।
कार्यक्रमा बागमती गाउँपालिकाका कार्यकारी प्रमुख शुक्रमान राइ, बागमती गाउँपालिकाका ४ नं वडा अध्यक्ष रहर सिं थिङ, बागमती गाउँपालिकाका ५ नं वडा अध्यक्ष बुद्वीमान माझी, लेखा प्रमुख झम्क घलान, शिक्षा साखा प्रमुख रमेश बिडारी लगायतको उपस्थिती रहेको थियो।
१० वर्षीया छाेरीकाे सपनाकाे त्याे स्कुल ….
Tags: No Comments
दैनिक व्यवस्तता पन्छाएर, साँझपख समाचार बनाउने क्रममा थिए । सामाजिक साइड पनि “अन” थियो । स्कृनमा म्यासेज देखियो । म्यासेज थियोः हेटौंडा उपमहानगरपालिका शिक्षा विकास महाशाखाले बाल प्रतिभा पहिचान कार्यक्रमबारे अनलाइन सूचना जारी गरेको बारे ।
सूचना आँखाले सरर्र स्क्यान ग-यो, राम्रोसँग नपढ्दै छोरीलाई सहभागी गराउने हुटहुटी मनमा चल्यो । छोरी चित्र बनाउनमा सामान्य रुचि राख्दछिन् । र, सूचना राम्रोसँग बढे । कक्षा ५ मा पढ्ने छोरीलाई अवसरको बारेमा बताए । प्रतियोगिताको लागि प्राथमिक तहको विद्यार्थीहरुको लागि चित्रकलाको विषय थियो ‘मेरो विद्यालय’ ।
छोरीलाई आफूले पढ्दै गरेको स्कुल भौतिक रुपमा कस्तो छ, त्यसलाई चित्रमा उतार्नुभन्दा तिम्रो कल्पनामा तिमीले पढ्ने स्कुल कस्तो भइदियोस् भन्ने लागेको छ, त्यो बनाउन सल्लाह दिए ।उनी चित्र कोर्नको लागि तत्कालै तयार हुँदै भनिन्ः ‘एउटा बनाएर देखाउँछु, कस्तो लाग्छ हेर्नुस् अनि कलर गरुम्ला ।’
म सञ्चारकर्म नै व्यस्त थिए, यत्ति भने ‘ओके ।’
त्यसपछि उनी पेन्सिल र सेतो कागज लिएर बसिन् चित्र कोर्न ।
मैले आफ्नो कामलाई निरन्तरता दिन थाले । निषेधाज्ञाको समयमा यसो सिर्जनशिल हुने अवसर होस् भन्ने सोचेर मैले यो सल्लाह दिएको थिए ।
१० वर्षीया कलिलो मनस्थितीले आफ्नो स्कुल कस्तो होस् भन्ने सोच्ला ? मैले खासै धेरै चासो राखिन पनि । ध्यान आफ्नै कामतिर ध्यान मोडे । एउटा पिन्सिल र ए थ्री साइजको सेतो पेपर लिएर चित्र कोर्न बसेकी छोरीले करिब ३५ मिनेटमा ‘रफ’ (उनको भाषामा) चित्र तयार गरिन् । मैले ३५ मिनेट अगाडि लेख्न सुरु गरेको समाचार आधा सकेको थिइन, उनले चित्र पुरा गरेर दौडेर देखाउन आइन् । चित्र सर्सर्ती हेरे, जत्ति हे-यो उत्ति एक एक गरेर हेर्न मन लागिरह्यो । उनैलाई उनको चित्र वर्णन गर्न लगाएँः उनी भन्दै गइन् । (चित्र यस्ताे थियाे ।)

मेन गेटः गेटको वालको एकातर्फ छोरोछोरी पढ्न जादै गरेको चित्र, छेउमै लेखिएको थियो ‘नो डिक्रिमिनेशन अन सन एण्ड डटर’ अर्कोतर्फ थियो पठन सामग्रीहरु, गेटमा लेखिएको थियो आफैंले पढ्दै गरेको स्कुलको नामः श्री सिद्धार्थ सेकेण्डरी स्कुल ।
मेन गेटको बाहिरैबाट सूरु भएको दुबे चौरले विद्यालयको प्रार्थना चौरलाई पनि शोभा बढाएको थियो । भित्र प्रवेश गरे लगत्तै बाल उद्यान (साना कक्षमा अध्ययनरत बालबालिकाको लागि), बस पार्की·, सरस्वती मन्दिर, प्रार्थाना गरिरहेका विद्यार्थी र सहजिकरणमा लागेका गुरुहरु, स्टेजमा ठुलो आकारको नेपालको राष्ट्रिय झण्डा, प्रार्थना चौरसँगै खेल्ने मैदान (ठुला कक्षमा अध्ययनरत विद्यार्थीको लागि) लहरै मिलाएर राखिएको गमलामा फक्रिएका पुष्पहरु, गमला नजिकै विद्यालयको अतिरीक्त क्रियाकलापको लागि हल, स्वस्थ्य पिउने पानी सहितको क्यान्टिन, ल्याब, लाइब्रेरी, प्राथमिक उपचार कक्ष, स्टोर रुम, बालमैत्री शौचालय, शौचालयको बाहिर धारा, शितलता प्रदान गर्ने केही ठुला ठुला रुखहरु, उड्दै गरेका पुतलीहरु ….. ।
खासमा उनी अध्ययनरत स्कुलमा यि मध्ये धेरै भौतिक संरचनाको अभाव नै छ, उनले देखेर यो बनाएकी हैनन् । बस् कल्पनामा यो रहेछ । चित्रको बयान सुनेपछि यो थाहा पाएँ कि, उनको कल्पनामा आफ्नो स्कुल यस्तो भए हुने भन्ने कत्रो चाह रहेछ ।
एउटी १० वर्षीय बालिकाको मनमा आफ्नो कल्पनाको स्कुल यस्तो रहेछ । जहाँ प्राथमिक उपचार कक्षदेखि, ल्याब, लाइब्रेरी, सानाठुला विद्यार्थीको लागि छुट्टाछुट्टै बाल उद्यान, खेल मैदान, अतिरीक्त कार्यक्रम हल, छोराछोरीलाई विभेद नगरौ भन्ने सन्देश वास्तममा नै मर्मस्पर्शी थिए । मैले त्यही चित्रमा र· भर्न भने, उनी चित्रलाई रङ को माध्यमबाट पूर्णता दिन तल्लिन भइन् ।
विद्यालय पोषकमा सहभागी विद्यार्थी र शिक्षकहरु, विद्यालय भवन, बोट विरुवा र फूलहरु, दुबोले ढाकेको खेल मैदान, बाल उद्यान र भलिबल चौर, शौचालय र क्यान्टीन सबैमा रङ भरेपछि झनै आकर्षक र जिवन्त लाग्यो चित्र । प्रतियोगिताको लागि चित्र इमेल गरिदिएँ ।
मनमा कुरा खेलिरहे के यतिमै मेरो जिम्मेवारी सकियो त ? बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको रोजाइ अनुसारको वातावरण र कल्पना अनुसारको अवसरहरु प्रदान गर्ने हो भने कस्तो हुँदोहोला उनीहरुको प्रगतिको चरणहरु । १० वर्षको नानीलाई हालसम्म शिक्षण शिकाइको क्रममा ३ वटा स्कुलहरु फेरिसके, एउटा मन्टेश्वरी र २ वटा स्कुल । यहाँ केही बाध्यता थिए, केही रोजाई । अहिले जहाँ पढीरहेकी छिन् त्यहाँ राम्रोसँग घुलमिल हुनै पाएकी छैनन्, सबै शिक्षक र केही बाहेक अधिक साथीहरु नयाँ हुनुहुन्छ । सबै शिक्षक चिन्दिनन् । स्कुलको भौतिक अवस्था देखेर पहिलो दिन नै छोरीले स्कुल मन नपरेको गुनासो गरेकी थिइन् । निर्माणाधिन भौतिक संरचना र त्यहाँको शैक्षिक अवस्थाबारे बताएर उनलाई ‘कन्भिन्स’ गरेको थिए । आशा छ उनलाई मैले कन्भिन्स गर्ने क्रममा बताए अनुसारको शैक्षिक वातावरण र उनको कल्पना अनुसारको स्कुल बन्नेछ चाँडै त्यो विद्यापीठ ।
वास्तममा चित्रकला अन्तरमनको बह पोख्ने माध्यम पनि हो । मनोसामाजिक पराशर्म गर्ने क्रममा पनि चित्रकलालाई साहारा लिने गरिन्छ । व्यक्ति जो गहिरो पीडाबाट निशब्द भएको हुन्छ उ चित्रकलाको माध्यमबाट बोल्दछ ।
एउटी १० वर्षीया बालिकाको मनमा आफ्नो कल्पनाको स्कुल यस्तो रहेछ । जहाँ प्राथमिक उपचार कक्षदेखि, ल्याब, लाइब्रेरी, सानाठुला विद्यार्थीको लागि छुट्टाछुट्टै बाल उद्यान, खेल मैदान, अतिरीक्त कार्यक्रम हल, छोराछोरीलाई विभेद नगरौ भन्ने सन्देश वास्तममा नै मर्मस्पर्शी थिए ।
मेरो स्मरणमा आए ति बालबालिकाहरुः जो समय समयमा आमसञ्चारमा छापिन्छन् विभिन्न घटनाको पात्र बनेर । कयौ बालबालिकाहरु विद्यालयहमा हुने यौन दुर्व्यवहारको शिकार भएका छन् । कयौ बालबालिकाहरु भय युक्त शिकाइको कारण आजित छन् । नपढेको, गृहकार्य नगरेको, अनुशासन पालना नगरेको बाहानामा धेरै बालबालिकाहरुले शिक्षकबाट हिंसा भोग्नु परेको समाचार बेलाबेलामा आउने गर्दछ । तर किन पढेनन् किन गृहकार्य गरेनन् भन्ने विषयको खोजि शिक्षकहरुबाट पटक्कै भएको देखिन्न । यो वा त्यो बाहानामा गुरुहरुको व्यवहारबाट आजित बालबालिकाको भविष्य कस्तो होला ? गुरुहरुदेखि नै तर्सने बालबालिकाहरुले आफ्नो भविष्य कसरी कोर्न सक्छन्, तिनै डरलाग्दा व्यक्तिहरुको साहारामा ? सिकाइभन्दा बढी भय र त्रासले बास गरेको हुन्छ मनभरी ।

घरभन्दा बढी समय बिताउने स्कुल, अनि आमाबाबाभन्दा बढी विश्वास गर्ने पात्र शिक्षकबाट कुटिदा, हिंसाको शिकार बन्नुपर्दा बालबालिकाहरुको कलिलो मानसपटलमा कति गहिरो असर पर्दोहोला ? ‘शिक्षक’को नाममा ति कलंकहरुले शिक्षणजस्तो अति नै पवित्र पेशामा कालो धब्बा लगाएका छन् । यो चुनौति व्यक्तिको हैन, समग्र राज्यकै हो । भलै यस्ता कलंकहरु सबै क्षेत्रमा भेटिन्छन् प्रायः । महामारीको कारण अहिले धेरै बालबालिकहरु सिकाइको लागि अनलाइनसँग जोडिएका छन् । अनलाईन कक्षमा ज्वाइण्ड भैरहदा सिकाइको क्रममा बालबालिकाहरुले पढ्छन् मात्रै कि सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग पनि गर्दैछन् ? यसको निगरानी शिक्षक र अभिभावकले गर्न सकेका छैनन् । भ्याएका छैनन् । यहाँनेर जुनियर बालबालिकाहरु सिनियार बालबालिकाहरुबाट प्रताडित हुने गरेको घटनाहरु बाहिरीन थालिसकेको छ । यसले भोलिका दिनमा भयाबह रुप लिने नसक्ला भन्ने छैन ।
केही दिनदेखि अर्को घटनाले मन बेचैन बनाइरहेको छ ।
जिल्लाको विभिन्न आश्रय गृहहरुमा बसोबास गर्दै आएका अभिभावक विहीन बालबालिकाहरुको अवस्था अनुगमनको क्रममा केही दिन अगाडि मकवानपुरका अधिवक्ता जगन्नाथ सुवेदीसँग भिजिटमा थिए । हामी एउटा आश्रय गृहमा पुग्यौ । धेरै मध्ये एक बालकमा मेरो आँखा प-यो । मेरो छेउमा आएर बसे, मुसुक्क मुस्कुराए, म पनि हाँसे ।
परिचयको क्रम सुरु भयो । उनले भनेः
‘नमस्कार म ………… (नाम गोप्य राखिएको) । ६ वर्षको भए, ३ वर्षदेखि यहाँ बस्दै आएको छु । घर कहाँ हो थाहा छैन, परिवार भन्नु यही आश्रम हो । यहाँ बसेर पढ्छु, ठुलो भएर कलाकार बन्छु ।’
क्रमशः सबैले आ–आफ्नो परिचय दिए । कार्यक्रम सकिएपछि मैले तिनै बालकलाई सोधेः‘ठुलो भएसी कस्तो कलाकार बन्छौ बाबु ?’
‘हसाँउने कलाकार बन्छु, सबैलाई हसाउँछु ।’
आहा, कति मिठो उनको बोली । जवाफ सुनेर म मन्द मुस्कुराएँ । भोली–पर्सी हैन उनले अहिले नै हाँसो को बिजारोपण गरे मेरो मनमा । हाँस्य कलाकार बन्ने सपना बोकेका ति ६ वर्षीय बाबुसँग मैले आफ्नो ४ वर्ष लाग्दै गरेको छोरोलाई सम्झे । मेरो छोराको बालापन, उसले गर्ने अनुत्तरीत सयौं प्रश्नहरु, उसको बालहट, उसको चञ्चलता, उसको सानासाना औलाहरुले कोर्ने बाङ्गाटिङ्गा अक्षरहरु, अक्षरसँगको उसको जिज्ञासाहरु, अक्षरसँगको उसको प्रेम, उसको दिमागले झ्वाट्टै टिप्ने राम्रा/नराम्रा सिकाइ/आनिबानीहरु । घुरीरहे मनमा ।
बालापनमा अभिभावक विहीन भएका ति बाबुहरुले के मेरो बाबुले म र उस्को बाबा दिदीबाट जस्तै माया पाएको होला त ? आश्रम सञ्चालकका अनुसार ति बालक सडकमा बेवारिसे भेटिएका थिए ३ वर्ष पहिले, आश्रमले धेरै प्रयास गर्दा हालसम्म घर पत्ता लागेको छैन । उनी र उनीसँगै बस्दै आएका अन्य बाबुहरु र अर्को आश्रममा सामुहिक बस्दै आएका नानीहरुको दैनिकीले धेरै प्रश्नहरु उब्जायो मनमा जुन सबै कुरा यहाँ उल्लेखन गर्न संभव छैन ।
सबैको आ–आफ्नो कल्पनाको संसार ज्युँदो हुँदो हो मेरी छोरीको कल्पनाको स्कुल जस्तै । ति ६ वर्षीय बाबुको हाँस्यकलाकार बन्ने सपना जस्तै, अनि मेरो देश ? मेरो देशको पनि यस्तै कल्पनाको भविष्य होला ? कल्पना पुरा गर्ने आधार होला ? आधारलाई पुर्णता दिने नीति र कार्यक्रमहरु प्रत्येक वर्ष बन्दछन् तर, कार्यान्वयन फितलो बन्ने गरेको कारण लाखाै बाबुनानीकाे कल्पनाकाे संसार वास्तविकलामा फुल्न पाएकाे छैन ।
बालबालिकाहरुलाई उनीहरुको बालापनमा रमाउँदै सिक्दै, खेल्दै बुझ्दै गर्ने अवसर आमाबाबा र असल गुरुहरुलेभन्दा अरु कसले दिन सक्ला ? पछिल्लो समय व्यस्त आमाबुबाको कारण बालबालिकाहरु एक्लिने गरेका छन् । काम र आयआर्जनमा मात्रै ध्यान दिने गर्दा बालबालिकाहरु कहाँ के विषयमा हराइरहेका हुन्छन् भन्ने चासो नै कम दिने गरेको छ । विशेष गरी आमाहरुको व्यस्तताले बालबालिकाहरुको सिकाइ अवसर चुकेको छ । ‘छोरीका स्कुलका गुरुहरुले नानी ज्ञानी छिन्’ भन्दा मात्रै पनी औधि गौरव लाग्छ मलाई, अनि ति आमा बाबाहरु सम्झन्छु जो आफ्ना सन्तानलाई सन्तान भन्न पाइरहेका छैनन् ।
वृद्धा आश्रम र शिवालयहरुमा बाध्यकारी समय बिताइरहेका छन् । अग्रज पुस्तासँग लाहाडिँदै नयाँ कुराको सिकाइ कहाँ संभाव छ अहिलेका बालबालिकाहरुलाई ? हजुरबुबा/हजुरआमाहरुसँग उनीहरुको पालाको वीरताको कथा कहाँ सुन्न पाउँनु हाम्रा नानीबाबुले ? एकातिर आश्रय गृहहरुमा बस्दै आएका ति अभिभावक विहीन बालबालिकाहरुको दैनिकी अर्को तिर उसैगरी परिवार विहीन भएर वृद्धा आश्रममा फिका समय बिताउँदै गरेका वृद्धवृद्धाहरू।
सबैको आ–आफ्नो कल्पनाको संसार ज्युँदो हुँदो हो मेरी छोरीको कल्पनाको स्कुल जस्तै, ति ६ वर्षीय बाबुको हाँस्यकलाकार बन्ने सपना जस्तै, अनि मेरो देश ? मेरो देशको पनि यस्तै कल्पनाको भविष्य होला ? कल्पना पुरा गर्ने आधार होला ? आधारलाई पुर्णता दिने नीति र कार्यक्रमहरु प्रत्येक वर्ष बन्दछन् तर, कार्यान्वयन फितलो बन्ने गरेको कारण लाखाै बाबुनानीकाे कल्पनाकाे संसार वास्तविकलामा फुल्न पाएकाे छैन ।
संविधानमा बालबालिकाः
नेपालको संविधानमा धारा ५१ राज्यको नीति अन्तर्गत बालबालिकाको सर्वोत्तम हितलाई प्राथमिकताको रुपमा लिइएको छ । मौलिक हकभित्र धारा ३९ अन्तर्गत बालबालिकाको हक शीर्षकमा १० वटा उपधारामा बाल बचाउ, बाल संरक्षण, बाल विकास र बाल सहभागिता एवम् बाल अनुकूल न्याय जस्ता विषयहरु समेटी सर्वाङ्गिण विकासको प्रत्याभूति गरिएको छ । बाल अधिकारको दृष्टिकोणबाट नेपालको संविधान उत्कृष्ट देखिएको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघको बाल अधिकार सम्बन्धी महासन्धि, १९८९ लाई सन् १९९० को १४ सेप्टेम्बरमा (भदौ २९, २०४७) अनुमोदन गरेपछि महासन्धिको मूलभूत विषयहरु संविधानहरुमा सम्बोधन हुँदै आएको छ ।
बालबालिका सम्बन्धी ऐन, २०७५ मा बालबालिकाका १३ वटा मूलभूत अधिकारहरु सुनिश्चित गरिएका छन् । यो ऐन बाल अधिकार महासन्धिको मूलभूत सिद्धान्तहरु र प्रावधानहरु अनुकूल रहेको छ ।
२०६८ सालको जनगणना अनुसार १८, १६ र १४ वर्षमुनिका बालबालिका क्रमशः ४१.८४, ३७.३७, ३२.३५ प्रतिशत रहेको छ । यिनिहरुको सर्वाङ्गिण हितको सवाल पुर्णतः सम्बोधन भएको छ त ? विल्कुलै छैन । केन्द्रीय तथ्या· विभागबाट सम्पादन गरिएको नेपाल बहुक्षेत्रीय कल्स्टर सर्वेक्षण, २०७१ (सन् २०१४) अनुसार ५ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका ३७.४ प्रतिशत बालबालिका बालश्रममा संलग्न रहेको पाइएको छ । नेपाल श्रमशक्ति सर्भेक्षण २०७४/०७५ (सन् २०१७/०१८) अनुसार १७ वर्षमुनिका करिब २ लाख ८६ हजार बालबालिका आर्थिक लाभको कार्यमा संलग्न भएको देखाएको छ । उनीहरुको हितको विकासको सवाल कहाँ छ ?
पहलको सुरुवात
नेपाल सरकारले सडक बालबालिका संरक्षण तथा व्यवस्थापन मार्गदर्शन, २०७२ जारी गरी आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ देखि काठमाण्डौं उपत्यकामा “बालबालिका सडकमा बस्नु पर्दैन, सडकमा बस्न हुँदैन” भन्ने कार्यक्रम जारी राखेको छ । केन्द्रीय तथ्या· विभागको पपुलेसन मोनोग्राफ, सन् २०१४, भाग २ (सामाजिक जनसांख्यिकी) अनुसार १० देखि १८ वर्ष उमेर समूहका बालबालिकामध्ये २६.३ प्रतिशतको विवाह हुने गरेको छ । बागमती प्रदेशमा पनि २९ प्रतिशत बालबालिकाहरुको गैरकानुनी विवाह हुने गरेको छ ।
अभिभावकले बालबालिकाहरुको लागि समय दिने, बालबालिकाहरुको सवाल सुनिदिने र सम्बोधन गर्ने परम्पराको थालनी गर्नुपर्छ । शिक्षक /विद्यालयहरुले बालबालिकाहरुको मनोभावनालाई बुझेर सिकाइमा उत्प्रेरित गर्ने, प्रतिभा प्रस्फुटनको लागि उपर्युक्त प्लेट फर्म तयार गर्ने गर्नुपर्छ । विद्यालयहरु तथा सिकाइ केन्द्रहरुलाई स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय तहको सरकारहरुले लगानी गर्नको लागि मन साँघुरो गर्नुहुन्न ।
आर्थिक वर्ष २०७५/०७६ मा सामुदायिक विद्यालयको गुणस्तर अभिवृद्धिका लागि माध्यमिक विद्यालयहरु छनौट गरी नमुना विद्यालयका रुपमा विकास गर्न थालेको छ जसमा हालसम्म यस्तो विद्यालयको संख्या ३२२ पुगेको छ । प्रदेश सरकारले एक विद्यालय एक नर्सको कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ । यो अत्यन्त प्रभावकारी पनि देखिएको छ । बागमती प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०७८/०७९ को बजेट मार्फत कोभिड–१९ बाट आमाबाबु गुमाएका बालबालिकाका लागि मासिक ३ हजार भत्ताको व्यवस्था गरेको छ । यसबाहेक अन्य कारणबाट आमाबाबु गुमाएका बालबालिकाका लागि मासिक २ हजार शैक्षिक तथा सामाजिक सुरक्षा भत्ताको व्यवस्था गरेको छ ।
अझै पनि बालबालिकाहरुलागि बालमैत्री सिकाइ, जीवनपयोगी शिक्षामा धेरै काम गर्न बाँकी छ । बाल विवाह, बालश्रम तथा विभिन्न धार्मिक प्रथाहरु जसले बाल विकामा प्रत्यक्ष बाधा सिर्जना गरेको छ । यि बाधा अड्चनहरु फुकाउँदै जानु छ ।
अबको आवश्यकता
बालबालिकालाई काँचो माटोसँग तुनला गर्ने चलन छ । उनीहरु बाल्यबस्थामा कहीँ कतै नराम्रो संगतमा लागिहाले पनि मायालु स्वाभाव, प्रेमिल व्यवहारले पुर्णतः सुधार गर्न सकिन्छ । उनीहरुको कल्पना सही छ वा गलत जर्जमेन्ट गर्ने र सही कल्पनालाई साकार बनाउन अभिभावक शिक्षकहरुले उत्प्रेरणा दिने हो भने उनीहरुको भविष्य उनीहरु आफैंले उज्यालो बनाउन सक्दछन् । बालबालिकाको भविष्य उज्यालो बन्नु भनेको भोलीको देशको भविष्य उज्यालो हुनु हो । यसको लागि सही समयमा उचित वातावरण दिने भनेको अभिभावक, शिक्षक र राज्यले नै हो ।
आज बालबालिकामाथि गरिएको लगानीले भोली करोडौ गुणा उच्च प्रतिफल दिनेछ । यो वातावरणको तयारी अभिभाव, शिक्षक र सरकारले नै गर्ने हो । बालबालिकाहरुको निश्चल मनमा निस्वार्थ उब्जेको कल्पना र भावनाहरुलाई साकार रुप दिनमा सरकारले आजै लगानी गर्नुपर्छ ।
यसको लागि त्यस्तो ठुलो योगदान नै पनि आवश्यक छैन, अभिभावकले बालबालिकाहरुको लागि समय दिने, बालबालिकाहरुको सवाल सुनिदिने र सम्बोधन गर्ने परम्पराको थालनी गर्नुपर्छ । शिक्षक/विद्यालयहरुले बालबालिकाहरुको मनोभावनालाई बुझेर सिकाइमा उत्प्रेरित गर्ने, प्रतिभा प्रस्फुटनको लागि उपर्युक्त प्लेट फर्म तयार गर्ने गर्नुपर्छ । विद्यालयहरु तथा सिकाइ केन्द्रहरुलाई स्थानीय, प्रदेश तथा संघीय तहको सरकारहरुले लगानी गर्नको लागि मन साँघुरो गर्नुहुन्न ।

डा.तुलसी आचार्य
अल्बर्ट आईन्स्टाईन भन्छन्, हामी जुन सोचाइले समस्याको निर्माण गर्छौं त्यहीसोचाइले त्यो समस्याको समाधान गर्न सक्दैनौं। समस्याको समाधान गर्न परम्परागत सोचभन्दा बाहिर निस्किनुपर्छ। आईन्स्टाईनको विचारमा जतिपनि ठूला ठूला वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, सर्जकहरू छन् ती सबै जिज्ञासु, कल्पनाशील भएर भएका हुन्। विज्ञानको विकास पनि उनीहरूकै कारण सम्भव भएको हो। के हाम्रो देशको शिक्षाले आईन्स्टाईनले भनेजस्तो फरक सोचाइको निर्माण गर्न सक्ला?शिक्षा राष्ट्रको मेरुदण्ड हो। त्यो बलियो भयो भने राज्य बलियो हुन्छ।
शिक्षित व्यक्तिहरू भएको समाज चेतनशील हुन्छ। त्यो देशको राजनीति पनि राम्रो हुन्छ। त्यो राज्यमा छुवाछुत र विभेद न्यून हुन्छ। तर हाम्रोमा शिक्षा के हो, सिकाइ कस्तो हुनुपर्छ र शिक्षा के प्रयोजनका लागि अपरिहार्य छ? भन्ने बारेमा न छलफल चल्छ, न त्यसका बारेमा गहन ज्ञान भएका मानिस नेतृत्ववर्गमा छन्। कक्षामा गएर पढाउनेदेखि कोर्ष बनाउने, परीक्षा लिने, विद्यार्थीले पाउने प्राप्तांकसम्मको गतिविधि हेर्दा नेपालको शिक्षा स्तरमा व्यापक सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ।मूलतः नेपालको शिक्षा प्रणालीमा भोलि विद्यार्थीले प्रमाणपत्र पाएपछि के गर्छ, उसको देश र समाज निर्माणमा के भूमिका रहन्छ? कतिसम्म चेतनशील रसक्षम हुनसक्छ? आफूले पढेको क्षेत्रमा कति निपुण हुनसक्छ भन्ने कुरा नै प्रष्ट छैन। यो सबै छर्लंग थाहा नभईकन विद्यार्थीले पढाइ सिध्याइसकेको हुन्छ।
विद्यार्थीकेन्द्रित शिक्षाको आवश्यकता
नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने केही अपवादबाहेक विद्यालयमा पढाइने तरिका शिक्षक केन्द्रित छ। एउटा ‘नोटबुक’ बनाएर त्यसैको आधारमा विद्यार्थीलाई पढाइन्छ र शिक्षकका कुरा मात्र सही भन्ने भ्रम सृजना गरिन्छ। शिक्षकले भनेका कुरा मात्र सही र आफूले भनेका कुरामा कम सत्य भन्ने लाग्न थाल्छ विद्यार्थीलाई। त्यही भएर ऊ शिक्षककै नोटलाई आफ्नो ज्ञान ठान्न थाल्छ, जसको कारण विद्यार्थीको वैचारिक तथा सृजनशीलतामा ह्रास आउँछ। ऊ सुक्ष्म भएर शिक्षकसँग प्रतिप्रश्न गर्न सक्दैन। यदि गरिहालेशिक्षकले आफूलाई असुरक्षित महसुश गर्न सक्छ र भन्न सक्छ,‘मलाई चुनौती दिने?’ त्यो डरले विद्यार्थीको जिज्ञासुपन र उत्सुकता मर्छ। जहाँ प्रश्नहरू गर्न दिइँदैन वा गरिँदैन त्यहाँ उत्तरहरूको खोजी हँुदैन वा गरिँदैन।
यसैगरी कक्षाकोठामा अन्तरक्रिया कम गराइन्छ। विद्यार्थीका धारणाहरू राख्न र खण्डन गर्न अनिवार्य गरिँदैन। विद्यार्थीका आवाजलाई उल्टै कक्षाकोठाभित्र दबाइन्छ जसकारण उनीहरूको सृजनशीलता र वैज्ञानिकता मर्छ। ‘अथोरिटी’लाई प्रश्न गर्न सक्ने सामथ्र्यको विकास गराइँदैन। बन्द बाकस बाहिर गएर सोच्न सक्ने मानसिकताको विकास गराइँदैन। अनि कसरी सोच्न सकिन्छ त्यस्तो शिक्षा प्रत्युत्पादक हुन्छ भनेर ?अनि सिर्जनशील कल्पनाशिलताको विकास गर्न सकिन्छ भनेर?विकसित देशहरूको कक्षाकोठाभित्र शिक्षाको अभ्यास हेर्ने हो भने शिक्षकले मध्यस्तकर्ताको मात्र भूमिका खेलेको हुन्छ। सम्पूर्ण काम विद्यार्थी आफैंले गरिरहेको हुन्छ– शीर्षक छान्नेदेखि, त्यसका बारेमा बोल्ने, खण्डन गर्ने र त्यसको निष्कर्षमा पुग्नेसम्म।
न शिक्षकले म सम्पूर्ण कुरा जान्दछु भनेर घमण्ड गर्छ। न विद्यार्थीले नै शिक्षकबाट सम्पूर्ण कुराको अपेक्षा गर्छ। सिकाइ र बुझाइ पारस्परिक हुन्छ।एकदिन कक्षाकोठामा अंग्रेजी व्याकरणको प्रसंग चल्दैथियो। शिक्षकले प्रयोग गरेको ‘कोलन चिन्ह’का (:) बारेमाविद्यार्थीले प्रश्न उठाउँदै भनिन्, ‘त्यहाँ कोलन होइन, सेमीकोलनको (;)प्रयोग हुन्छ।’ उनले व्याकरणको पुस्तक खोल्दै सप्रमाण देखाइन्। त्यसलाई शिक्षकले ससम्मान लिए र भने ‘धन्यवाद, मैले पनि यो सिकें।’ के त्यो सहजता, त्यो बुझाइ नेपाली शिक्षक तथा विद्यार्थीबीच हुन सक्ला ? कक्षा कोठाभित्रको सिकाइविद्यार्थीकेन्द्रित हुनुपर्छन कि शिक्षककेन्द्रित।कक्षाकोठाभित्र विद्यार्थीसँग उनीहरूको सृजनशीलता र उत्सुकतालाई उजागर गर्न सक्ने छलफल र बहस हुनु जरुरी छ। जसका कारण उनीहरूको मष्तिस्क फराकिलो हुन्छ। सोचाइमा वैज्ञानिकता हुन्छ। आत्मबल र निडरपनको विकास हुन्छ। यसले समाज र राष्ट्रप्रति उनीहरूलाई जिम्मेवार बनाउँछ।
जीवन र जगत्का विभिन्न आयामका लागि ढोका खुल्ला हुन्छ। एकै ठाउँमा पुग्ने सयौं बाटाखुल्छन्। एउटै बाटोबाट सयौं ठाउँहरू पुग्न सकिन्छ र संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण बदलिन्छ। नयाँ चेतनाको विकास हुन्छ। विश्वका नामुद शिक्षाविद्हरूले कल्पनाशिलतालाई अति नै जोड दिएको पाइन्छ। चाहे त्यो अनुसन्धानमा होस् वा लेखाइमा। जब हरेक व्यक्तिको हरेक विचारलाई सम्मान गर्न सक्ने शिक्षा प्रणालीको विकास हुन सक्दैन तबसम्म समाज र राष्ट्रको विकास हुन सक्दैन।
पाठ्यक्रममा परिणामबारे अस्पष्टता
नेपालमा बनाइएका बढीभन्दा बढी पाठ्यक्रमहरूमा उद्देश्य र उपलब्ध परिणामहरू ठोस छैनन्। हरेक पाठ्यक्रमको तयारी पढाइने विषयहरूका लागि धेरै महŒवपूर्ण हुन्छ। त्यो पाठ्यक्रम केका लागि, कुन प्रयोजनका लागि, त्यो विषय पढिसकेपछि विद्यार्थीले लिन सक्ने सीप तथा ज्ञान के हो? प्रष्ट हुनुपर्छ। अमेरिकाको पाठ्यक्रमको कुरा गर्ने हो भने त्यहाँ सबै कुरा खुलाएर लेखिएको हुन्छ। जस्तो कतिदिनमा पढाएर सकिने, पाठ्यक्रमको उद्देश्य, उपलब्ध परिणाम, विद्यार्थीको जिम्मेवारी, पढ्नुपर्ने पाठ्य सामग्रीहरू, गर्नुपर्ने गृहकार्यहरू र कक्षा नीति। यदि यी सबै कुरा नगरे पाउने सजाय जस्तो प्राप्तांक घट्ने खुलाइएको हुन्छ। कक्षाको पहिलो दिन त त्यही पाठ्यक्रम बुझाउन मात्रै लाग्छ।
यो प्रविधिको युग हो। प्रविधिको प्रयोगले शिक्षाको सिकाइ र बुझाइमा आमुल परिवर्तन ल्याएको छ।प्रविधिका विभिन्न प्रयोगले शिक्षालाई गुणस्तर बनाएको छ।
विद्यार्थीले त्यो राम्ररी बुझेपछि मात्रै कोर्ष अगाडि बढ्छ। कतिपय कक्षामा शिक्षकले विद्यार्थीलाई ‘मैले यो पाठ्यक्रम बुझें’ भनेर हस्ताक्षर समेत गर्न लगाउँछन्। ठोस उद्देश्य र उपलब्ध परिणामको आधारमा शिक्षाको उत्पादनशीलतालाई नाप्न सकिन्छ। विद्यार्थीले पनि भोलि यो विषय पढिसकेपछि म के गर्न सक्छु भन्ने थाहा पाउँछ। पाठयक्रम तयार पार्नु सजिलो कुरा होइन। यसमा अनुसन्धानको खाँचो छ जस्तो कस्तो पाठ्यक्रम तयार गरे विद्यार्थीले भोलि आफूलाई समाजमा स्थापित गर्न सक्छ? जागिर खान सक्छ?भविष्य बनाउन सक्छ? आदि।
सिकाइमा प्रविधिको प्रयोगको अभाव
यो प्रविधिको युग हो। संसारको कुनै कुनामा बसेर पनि गर्नुपर्ने कामहरू गरिरहेका हुन्छन् मानिसले। अहिले आएर प्रविधिको प्रयोग कक्षाकोठामा पनि अपरिहार्यझैं भएको छ। प्रविधिको प्रयोगले शिक्षाको सिकाइ र बुझाइमा आमुल परिवर्तन ल्याएको छ।प्रविधिका विभिन्न प्रयोगले शिक्षालाई गुणस्तर बनाएको छ। कक्षामा प्रयोग गरिने ‘पावर प्वाइन्ट प्रिजेन्टेसन’, ’युट्यूब भिडियो’को प्रयोगसँगै विद्यार्थीलाई नै ब्लग खोल्न लगाएर त्यसैमा अनलाइन छलफल गर्न लगाउनेदेखि विभिन्न एपहरू जस्तो जुम, वेबिनार, टिम मिटिङको प्रयोग गरेर सिकाइलाई प्रभावकारी बनाइएको छ। कोर्षबुकहरू पनि विभिन्न अनलाइन माध्यमबाट उपलब्ध गराइन्छ।
ज्ञानको दायरा अब एउटा पुस्तकमा मात्र सीमित छैन जसलाई काखी च्यापेर विद्यार्थी सधैं हिँडिरहोस्। प्रविधिको युगमा इन्टरनेटभरि छ्याप्छ्याप्ती पाइन्छ। विचार र ज्ञानको सागर त्यसको प्रयोग गर्ने बानीको विकास अपरिहार्य छ। जसको कारण भोलि विद्यार्थी प्रविधिसँग पनि उत्तिकै जानकार हुनसकोस्। तर नेपालमा प्रविधिको प्रयोग धेरै न्यून छ। सबैजनाको प्रविधिसँग पहुँच छैन। यस्ता प्रविधिहरूको विकास पहिल्यै भइदिएको भए देशमा कहिलेकाँही आउने प्राकृतिक महामारीबीचमा अनलाइन नै बसेर कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्थ्यो। जुन कोभिड महामारीले महसुस गरायो। तर अनलाइन कक्षाको पहुँच सहरिया क्षेत्रका केही सम्रान्त तथा मध्यमवर्गीय परिवारलाई मात्र छ।अमेरिकीशिक्षाविद् डेभिड वार्लिक भन्छन्, ‘हरेक कक्षाकोठामा, विद्यार्थी तथा शिक्षकका हात–हातमा प्रविधिको प्रयोग अनिवार्य छ किनभने यो हाम्रो समयको कपी र कलम हो र यो एउटा लेन्स हो जसका माध्यमबाट हामी आफू बाँचेको संसारको अनुभव गर्न सक्छौं।’
परीक्षा लिइने तरिकामा समस्या
धनी देशहरूमा कसरी परीक्षालाई वैज्ञानिक बनाउन सकिन्छ भनेर सोचिन्छ तर हाम्रो देशमा उसो भएको पाइँदैन। वर्षभरी पढेको कुराको मापन प्रश्नपत्रमार्फत केही प्रश्नहरू सोधेर गरिन्छ जसको आधारमा त्यो विद्यार्थीको क्षमताको मापन गरिन्छ। जुन एकदमै परम्परागत र अवैज्ञानिक छ। त्यस्तो परीक्षा प्रणालीबाट न विद्यार्थीको सृजनशीलताको मापन गर्न सकिन्छ न त्यहाँबाट कुनै व्यावहारिक ज्ञान नै प्राप्त हुन्छ। त्यस्तो उत्पादनले देश र समाजका लागि के गर्न सक्छ ? यद्यपि आजभोलि केही विद्यालयमा सिकाइको वैज्ञानिक अभ्यास भने गर्न थालिएको छ तर देशव्यापी हुन सकेको छैन।
विद्यार्थीको ज्ञानको मापन उसले मानिससँग गर्ने व्यवहार कक्षामा रहँदा उसको सहभागिता र उसले गर्ने छलफलको विषयवस्तुप्रतिको दखल, समयप्रति उसको सजगता, उसले गरेको बाह्य खोज तथा अनुसन्धान, विषयवस्तुप्रतिको चाख, अन्य कुराको दक्षता, विद्यार्थीको मानवीयपन यी सबै कुरासँग हुनुपर्छ। सम्झिन्छु, अमेरिकी प्रोफेसरले ‘रिकमेन्डेसन लेटर’ लेखिँदिदा मेरो पढाइको क्षमताभन्दा पनि मेरो ‘सेन्स अफ ह्युमर’, मानवीयपन र इमान्दारिता आदिलाई जोड दिएकी थिइन्। विद्यालयको काम भनेको विद्यार्थीलाई उक्त विषयका प्रश्न–उत्तर दिन सक्ने मात्र बनाउनु होइन, त्यस विषयमा क्षमतावान् बनाउनु मात्र होइन, एउटा सभ्य, सहनशील र सिर्जनशील नागरिक पनि बनाउनु हो।
अनुसन्धानात्मक लेखनको स्तरियताको अभाव
नेपालमा अनुसन्धानात्मक लेखनको पाटो हेर्ने हो भने त झन् बिजोग नै छ। अझै पनि स्नातकोत्तर स्तरका शोधपत्रको कुरा गर्ने हो भने कि अर्काको चोरेर कि कसैलाई लेख्न लगाएर तयार पारिन्छ। उनीहरूलाई थाहा छैन कि शोधपत्र कसरी लेख्ने ? यसका प्राविधिक पक्षहरू के के हुन् ? यसको कारण एउटै छ कि अनुसन्धानात्मक लेखनको अभ्यास कहिल्यै भएको हुँदैन। त्यो एकैचोटि स्नातकोत्तर तहमा पुगेपछि थेसिस लेख्ने बेला गरिन्छ। अमेरिकाका विद्यालयतिर हेर्ने हो भने स्नातक तह, अझ भनौंविद्यालय तहबाटै तर्क लेख्न, त्यसको वैकल्पिक तर्कबारे सोच्न, अनुसन्धान गर्न, बाहिरबाट ल्याइएका स्रोतहरूको पृष्ठभित्र प्रयोग गर्न, अनुच्छेदहरू मिलाएर लेख्न तथा सन्दर्भसूचीको सही प्रयोग गर्न सिकाइन्छ।
सँगै अनुसन्धानात्मक लेखनको बनोट, संगठन र निष्कर्ष लेख्न सिकाइन्छ। कसैको विचारलाई नखुलाई लेखेको खण्डमा त्योबौद्धिक चोरी हुन सक्छ र त्यो कति घातक हुन्छ भन्ने सिकाइन्छ। नेपालको शिक्षामाअनुसन्धानको धेरै महत्व छ। अनुसन्धानले नखुलेका र नदेखिएका पाटाहरूको उजागर गर्छ, समस्या पत्ता लगाउँछ र त्यसको समाधानको खोजी गर्छ। नीतिनिर्माणमा टेवा पुर्याउँछ। व्यक्तिलाई जिम्मेवार, जवाफदेही र उत्तरदायी बनाउँछ।
वर्षेनीविद्यालयको मूल्यांकनमा अभाव
अमेरिकाको शिक्षा प्रणालीको कुरा गर्ने हो भने हरेक वर्ष शिक्षकहरूको र उनीहरूले गरेको कामको मूल्यांकन गरिन्छ। शिक्षक आफूले गरेका कामहरूको मूल्यांकन गर्छ। वर्षभरि के काम भयो, कतिवटा शोधपत्र लेखियो, कतिवटा विषय पढाइयो, कतिवटा कोर्ष बनाइयो, के प्रकाशन गरियो, स्वयंसेवक काम कति गरियो आदि।हरेक सेमेस्टरको अन्त्यमा विद्यार्थीले पनि शिक्षकको मूल्यांकन गर्छन्। शिक्षकले कस्तो पढाए, विद्यार्थीप्रति कति जवाफदेही र जिम्मेवार भए, कति बुझाउन सके आदि। कतिपय विद्यालयमा शिक्षकले आफूले पढाएको विषयमा विद्यार्थीको प्रगति कस्तो रह्यो, उद्देश्यहरू पूरा हुनसक्यो कि सकेन भन्ने मूल्यांकन हुन्छ।जसले अर्को वर्ष कसरी पढाउने र के उद्देश्य राख्ने भन्ने कुराको निर्धारण गर्दछ। तर त्यस्तो अभ्यास नेपाली विद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा भएको पाइँदैन।
राज्यको दायित्वः शिक्षामा पहुँच
माथिका यावत कुरालाई सम्बोधन गर्न राज्य सक्रिय भएर लाग्नुपर्छ। शिक्षामा सबैको पहुँच हुनुपर्छ। राज्यले बजेट मात्र छुट्याउने नभएर, शिक्षा नीति कस्तो हुनुपर्छ र शिक्षानीतिलाई व्यावहारिक, सीपमूलक र वैज्ञानिक बनाउन कस्तो नीति ल्याउनुपर्छ भन्ने बारेमा छलफल हुनुपर्छ। छलफल गरेर समाज र राष्ट्रको उन्नति हुने किसिमको शिक्षा नीति तथा प्रणाली बनाइनुपर्छ। अनिमात्र हामीले अल्बर्ट आईन्स्टाईनले भनेजस्तो फरक सोचको निर्माण गर्न सक्छौं। जसले समस्याको समाधान गर्न सक्छ। समस्याको समाधान गर्न परम्परागत सोचभन्दा बाहिर निस्किन सक्नुपर्छ।
– लेखक साउथ जर्जिया स्टेट कलेज अमेरिकामा अध्यापन गर्छन्। annapurnapost.com
मकवानपुर । मकवानपुरको हेटौंडामा रहेकाे नेम ईन्टिच्युटले एसईई दिएर बसेका विद्यार्थीहरुलाई अनलाईन मार्फत निःशुल्क ब्रिज कोर्ष गराउने भएको छ । ईन्टिच्युटका संचालक किशोर अर्यालले एसईई दिएर बसेका विद्यार्थीहरुलाई निःशुल्क ब्रिज कोर्ष गराउने तयारी गरेको बताए ।
आइतबार हेटौंडामा पत्रकार सम्मेलन गर्दै ईन्टिच्युटले कोरोना संक्रमण जोखिमको कारण घरमै बसेका विद्यार्थीलाइ सहयाेगकाे उदेश्यले सामाजिक उत्तरदायित्व बहन अन्तर्गत अनलाईन मार्फत निःशुल्क ब्रिज कोर्ष गराउने तयारी गरेकाे जनाएकाे छ । संचालक अर्यालका अनुसार देशभरका विद्यार्थीलाइ निःशुल्क ब्रिज कोर्ष गराइने छ । एसईई दिएका विद्यार्थीलाई विज्ञानको ब्रिज कोेर्ष,व्यवस्थापन संकायको ब्रिज कोर्षको अनलाइन कक्षा निशुल्क संचालन गर्ने उनले बताए ।
अर्यालका अनुसार एक विद्यार्थीलाई १५ हजार खर्च हुने ब्रिज कोर्ष निः शुल्क संचालन गर्न लागिएको हो । इमान्दार र लगनशील विद्यार्थी ब्रिज कोर्षमा उपस्थित गराउनकाे लागि ५ सय रजिष्टर शुल्क तोकिएको छ । उक्त शुल्कले कक्षा संचालन अवधिभर शिक्षकका लागि इन्टरनेट जडान गरिदिने र अन्तिममा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यार्थीको लागि पुरस्कारको समेत व्यवस्था गरिएको संचालक अर्यालले जानकारी दिए ।
ब्रिज कोर्ष लिन चाहाने देशभरका विद्यार्थीले आउँदो असार २५ गते भित्र र्फम भर्न सक्ने र समयमै फर्म भरेका विद्यार्थीहरुलाई इमेल मार्फत जुम आइडी र पासवर्ड जानकारी दिईने बताइएकाे छ । कोर्ष असार २७ गतेदेखि दैनिक बिहानकाे समयमा ३ देखि ४ घण्टाको रहनेछ ।
सरकारले कोरोनाविरुद्ध खोप लगाउन शिक्षकलाई प्राथमिकतामा नराखेको भन्दै अधिकांश विद्यालयका शिक्षकले कक्षा कोठामा भौतिक उपस्थितिसहित पठनपाठन नगर्ने नगराउने बताएका छन् । अहिले देशभर झन्डै ४ लाख शिक्षक–कर्मचारी छन् । तीमध्ये अधिकांशले खोप लगाउन पाएका छैनन् । खोप लगाउने प्राथमिकतामा समेत शिक्षक–कर्मचारी छैनन् ।
शिक्षामन्त्री कृष्णगोपाल श्रेष्ठ स्वास्थ्यमन्त्रीसमेत भए पनि खोप अभियानमा आफूलाई प्राथमिकतामा नराखेको शिक्षकको गुनासो छ ।
नेपालमा पहिलोपटक ८ माघ २०७७ मा भारत सरकारमार्फत १० लाख मात्रा कोभिसिल्ड खोप भित्रिएको थियो । खोप अभियान सुरु भएको १ सय ५८ दिन बितिसक्दा पनि शिक्षकलाई खोप लगाउन सरकारले कुनै ठोस जवाफ दिएको छैन । १ असारबाट शैक्षिकसत्र सुरु भएको छ । सरकारले जारी गरेको निषेधाज्ञासमेत खुकुलो हुँदै गएको छ । तर, यो बेलामा शिक्षकलाई खोप लगाएको भए भौतिक उपस्थितिसहित पठनपाठन गराउने विकल्पबारे सोच्न सकिन्थ्यो ।
अहिले अधिकांश विद्यालयका शिक्षकले खोप लगाउन नपाउँदा हामीलाई खोप कहिले ? भन्दै सरकारसमक्ष प्रश्न तेस्र्याएका छन् । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले तयार पारेको कोभिड १९ खोपका लागि लक्षित समूहको प्राथमिकीकरणमा पनि शिक्षकलाई समेटिएको छैन ।
नेपाल शिक्षक महासंघका महासचिव लक्ष्मीकिशोर सुवेदीले खोप लगाउन सरकारले शिक्षकलाई प्राथमिकतामा नराखेको बताए । उनले भने, हामी विद्यार्थीसँग प्रत्यक्ष जोडिने व्यक्ति हौं । सरकारलाई पटकपटक खोप दिलाउन लिखित र मौखिक आग्रह गरे पनि सरकार गम्भीर देखिँदैन ।’ सरकारले खोप उपलब्ध नगराउँदासम्म कक्षाकोठामा भौतिक उपस्थितिसहित पठनपाठन गराउन नसकिने भन्दै यो अवस्थामा वैकल्पिक विधिबाट मात्रै पठनपाठन गराइने बताए ।
काठमाडौं त्रिपुरेश्वरस्थित विश्व निकेतन माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक हेरम्बराज कँडेलले शिक्षकहरूलाई कोरोनाविरुद्ध खोपको प्राथमिकतामा राखिनुपर्ने बताए । उनले भने, ‘शिक्षकहरूलाई खोप लगाउनबाट सरकारले बेवास्ता गरेको छ । शिक्षकहरू अभिभावक, विद्यार्थीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहिरहनुपर्नेहुन्छ । त्यसैले पनि शिक्षकलाई खोपको पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हो ।’
सरकारले २ करोड १७ लाख ५६ हजार ७ सय ६३ जना नागरिकलाई खोप लगाउने लक्ष्य लिएको छ । केही दिनमै सरकारले खरिद गरेको १० लाख डोज भेरोसिल खोप चीनबाट नेपाल भित्रिँदै छ । तर, सो खोप लगाउने सूचीमा पनि शिक्षक प्राथमिकतामा छैनन् । स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार हालसम्म २५ लाख ७७ हजार ९ सय ६५ जनाले खोपको पहिलो मात्रा लगाएका छन् । यस्तै, ७ लाख ४९ हजार १ सय ३६ जनाले खोपको पहिलो र दोस्रो मात्रा लगाएका छन् ।
शिक्षक रामराज बस्नेतले सरकारले खोप अभियानमा शिक्षकलाई बेवास्ता गरेको बताए ।
यस्तै, त्रिभुवन विश्वविद्यालयले स्नातक तहको परीक्षाको समयतालिका सार्वजनिक भएको छ । तर, त्रिविका शिक्षक कर्मचारीले पनि खोप लगाउन पाएका छैनन् । केही शिक्षकहरूले खोप उपलब्ध नगराए दबाब निर्माण गरेर संघर्ष गर्ने बताएका छन् ।
स्वास्थ्य मन्त्रालयले तयार पारेको कोभिड–१९ खोपका लागि लक्षित समूहको पहिलो प्राथमिकीकरण सूचीमा स्वास्थ्यकर्मी, सार्वजनिक सफाइकर्मी, नेपाल सरकार बैंक तथा संस्थानका कर्मचारी, कैदीबन्दी रहेका छन् । यस्तै, खोप लगाउने दोस्रो प्राथमिकताको सूचीमा ५५ वर्ष र माथिका नागरिक, ४० देखि ५४ वर्षका दीर्घ रोगी रहेका छन् । राजधानी दैनिकमा प्रशान्त वलीले लेखेकाे समाचार साभार गरिएकाे