मकवानपुर । बागमती प्रदेशकाे मन्त्रिपरिषद्ले पूर्णता पाएकाे छ । प्रदेशमा मन्त्रालय घटाउन गठित कार्यदलले मुख्यमन्त्री शालिकराम जम्कट्टेल समक्ष प्रतिवेदन बुझाएको भाेलीपल्ट बुधबार मन्त्रिपरिषद्ले पूर्णता पाएकाे हाे । प्रदेश प्रमुख सचिव मुकुन्दप्रसाद निरौलाको संयोजकत्वमा गठन भएको कार्यदलले मंगलबार मुख्यमन्त्री जम्कट्टेलसमक्ष प्रतिवेदन बुझाएकाे थियाे ।
प्रदेश सरकारको नेतृत्व माओवादी केन्द्र बागमती प्रदेश संसदीय दलका नेता समेत रहेका जम्मकट्टेलले गरिरहेका छन् । उनले गत पुष २६ गते सपथ लिए लगत्तै मन्त्रालयकाे संख्या पुनरावलाेकन गर्न कार्यदल गठन गरेका थिए । मुख्यमन्त्रीमा नियुक्त भएकै दिन जम्कट्टेलले नेकपा एमालेका जगन्नाथ थपलिया र राप्रपाका उद्धव थापालाइ मन्त्रीमा नियुक्ति गरेका थिए तर कार्य विभाजन गरेका थिएनन् । कार्यदलले प्रदेशमा मन्त्रालयकाे संख्या ९ देखि ११ वटा कायम गर्न सिफारिस गरेसँगै बुधवार मुख्यमन्त्री जम्कट्टेलले थप ८ मन्त्री नियुक्त गर्दै सरकारलाई पूर्णता दिएका छन् ।
बागमती प्रदेश सरकारले पूर्णता पाएसँगै मकवानपुर जिल्लाबाट २ जना मन्त्रीमा नियुक्त भएका छन् । मकवानपुरबाट नेकपा एमालेका १ जना र नेकपा माओवादी केन्द्रका १ जना मन्त्रीमा नियुक्त भएका हुन् । मकवानपुर प्रतिनिधि सभा क्षेत्र नम्बर १ को २ बाट निर्वाचित एमालेका एकालाल श्रेष्ठ र सभा क्षेत्र नम्बर २ को १ बाट निर्वाचित नेकपा माओवादी केन्द्रकी कुमारी मुक्तान मन्त्री भएका हुन् । मुक्तान यस अघी प्रदेशकाे सामाजिक विकास मन्त्रीको जिम्मेवारीमा थिइन । यस पटक पनि उनले साेही मन्त्रालयकाे कार्यभार पाएकी छिन् । पहिलो पटक बागमती प्रदेशमा निर्वाचित भएका श्रेष्ठले श्रम तथा राेजगार मन्त्रालयकाे जिम्मेवारी पाएका छन् ।
७ जना पहिलाे प्रवेश मै मन्त्री
नेकपा एमाले, माओवादी केन्द्र र राप्रपाको गबठन्धन तथा अन्य दलकाे समेत समर्थमा गठन भएकाे प्रदेश सरकारमा मुख्यमन्त्रीसहित कुल ११ मन्त्री छन् । जसमध्ये ७ जनाले प्रदेशसभाको पहिलो प्रवेशमै मन्त्री हुने अवसर पाएका छन् ।
गठबन्धन ३ वटै दलबाट पहिलो पटकमै मन्त्री हुने छन् । प्रदेशसभा प्रवेशको पहिलो पटकमै मन्त्री हुनेमा एमालेका एकालाल श्रेष्ठ, जगन्नाथ थपलिया, रामेश्वर श्रेष्ठ रहेका छन् । यसैगरी, राप्रपाका ३ जना मन्त्रीहरू उद्धव थापा, राजु विष्ट र डम्बर तामाङ पनि पहिलो पटकमै मन्त्री भएका हुन् । माओवादी केन्द्रको चुनाव चिह्नबाट चुनाव लडेका बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको नेपाल समाजवादी पार्टीका गंगा नारायण श्रेष्ठ पनि पहिलाे पटक मन्त्री बनेका छन् ।
चितवनबाट प्रदेश सभकाे सदस्यमा निर्वाचित थपलिया प्रदेश सरकारकाे अघिल्लो कार्यकालका मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलका राजनीतिक सल्लाहकार थिए । प्रदेश सरकारमा थपलियाले आर्थिक मामिला तथा योजना मन्त्रालयकाे जिम्मेवारी प्राप्त गरेका हुन् । नेकपा माओवादी केन्द्र र नेकपा एमाले बागतीमा आधा–आधा कार्यकाल सरकारको नेतृत्व गर्ने गठबन्धनकाे भागवण्डा अनुसारकाे सहमति कायम रही रहे एमाले संसदीय दलका नेता थपलिया मुख्यमन्त्रीका दाबेदार समेत हुन् ।
पहिलोपटक प्रदेशसभामा आएका एमाले मकवानपुरका अध्यक्षसमेत श्रेष्ठ श्रम, रोजगार तथा यातायातमन्त्री हुँदा ललितपुरका सांसद रामेश्वर श्रेष्ठले स्वास्थ्य मन्त्रालयकाे जिम्मेवारी सम्हालेका छन् । माओवादी केन्द्रको चुनाव चिह्नबाट चुनाव लडेका सिन्धुलीका गंगानारायण श्रेष्ठ आन्तरिक मामिला तथा कानुनमन्त्रीमा नियुक्ति भएका छन् । याे मन्त्रालय प्रदेशमा पाेर्टफाेलियाेमा दोस्रो वरियतामा छ ।
प्रदेश सभाकाे २०७४ सालकाे निर्वाचनबाट राप्रपाबाट २ जना महिला समानुपातिक सांसद निर्वाचित भएका थिए । गत निर्वाचनबाट प्रत्यक्ष र समानुपातिक गरी राप्रपाले १३ जना सांसद जितेकाे छ । राप्रपाकाे सांसद बागमतीमा सरकार गठनका लागि निर्णायक बनेकाे थियाे । सरकारको मुख्यमन्त्रीमै दावी समेत गर्दै अाएकाे राप्रपा संसदीय दलको नेता उद्धव थापा खानेपानी, उर्जा तथा सिँचाईमन्त्रीमा नियुक्ति भएका छन् । थापा काठमाडाैंबाट प्रदेश सभामा निर्वाचित भएका हुन् ।
धादिङ जिल्लाबाट निर्वाचित प्रपाका डम्बर तामाङ पर्यटन, उद्योग तथा सहकारी मन्त्री र काठमाडौं जिल्लाबाट प्रदेशमा सांसद निर्वाचित राप्रपाका राजु विष्ट वन तथा वातावरणमन्त्रीमा नियुक्त भएका छन् ।
३ जना पुनः दोहोरिए
यसैगरी, वर्तमान सरकारमा यस अघीकाे प्रदेश सरकारमा रहेका ३ जना पुनः दोहोरिएका छन् । अघिल्लो कार्यकालमा आन्तरिक मामिला तथा कानुनमन्त्री र आर्थिक मामिला तथा योजनामन्त्रीकाे जिम्मेवारी सम्हाली सकेका जम्मकट्टेल हाल मुख्यमन्त्री छन् । जम्मकट्टेल धादिङबाट निर्वाचित हुन् । माओवादीकै कुमारी मुक्तान पुनः सामाजिक विकास मन्त्रीमा नियुक्त भएकी छिन् ।
२०७४ सालमा गठन भएकाे पहिलाे प्रदेश सरकारमा सामाजिक विकासमन्त्री रहेका युवराज दुलालले भौतिक पूर्वाधार विकासमन्त्रीकाे जिम्मेवारी सम्हाल्दै पुन दाेहाेरिएका हुन् । कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रीमा नियुक्त एमालेका केशवप्रसाद पोखरेल भने यसअघि प्रदेशसभा अन्तर्गतकाे समिति सभापति रहेका थिए ।

- रघुराम पराजुली
विषय प्रवेशः
जडीबुटी जैविक विविधताको एक महत्वपूर्ण पक्ष हो . जसको सदुपयोगबाट आर्थिक विकासमा समेत टेवा पुग्न सक्छ । जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको खेती विस्तार, व्यवसायीकरण र दिगो व्यवस्थापनबाट विपन्न तथा पहुँचहीन नागरिकका लागि आयआर्जनमा समेत सहयोग पु¥याउन सकिन्छ ।
बागमती प्रदेशको राजधानी र भौगोलिक विविधताले भरिपूर्ण मकवानपुर जिल्ला वानस्पतिक विविधतामा पनि धनी रहेको छ । जहाँ जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको सही व्यवस्थापनबाट मनग्य लाभ लिने सम्भावना रहेको छ । जडीबुटी÷गैरकाष्ठ वन पैदावार नै किन < सही ज्ञानको अभावमा हाम्रा बहुमूल्य जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पति यसै खेर गइरहेका छन् । औषधी तथा विभिन्न उत्पादनको रूपमा तिनै स्रोतका उत्पादन आयात गर्न ठूलो धनराशी बाहिर पठाइरहेका छौं ।
बिरुवाका पात, काण्ड, जरा, फूल, फल, बोक्रा, बिउ, खोटो, चोप, तेल आदि भाग गैरकाष्ठ वनपैदावारका रूपमा बिक्रीवितरण हुने गर्दछन् । गाँस, बास तथा कपासजस्ता आधारभूत आवश्यकता पनि गैरकाष्ठ वन पैदावारमा नै आधारित रहेका छन् । खाना, डालेघाँस, औषधी, मसला, रंगरोगन, सौन्दर्य, निर्माण सामग्री तथा अन्य प्रयोजनका लागि कच्चा पदार्थ गैरकाष्ठ वन पैदावारबाट नै प्राप्त हुन्छन् । तसर्थ, यी बहुमूल्य निधिको वैज्ञानिक अध्ययन, अनुसन्धान, खोजी एवं विश्लेषण गरी दिगो विकासमा सघाउने गरी ठोस कार्यक्रम तर्जुमा गरी प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जुट्नु आवश्यक छ, जसबाट नेपाललाई समृद्धिको दिशामा डो¥याउन मद्दत पुग्नेछ .
वन, वनस्पति र जडीबुटीः
नेपालमा ११८ प्रकारका पारिस्थितिकीय प्रणाली, ३५ प्रकारका वन र ७५ प्रकारका वनस्पति समुदाय उपलब्ध छन् । वनको मौज्दातको हिसाबले नेपालमा पाइने मुख्य प्रजातिमा साल, खस्रु, खोटे सल्ला, गुराँस, साज, ठिंग्रे सल्ला, गोब्रे सल्ला, उत्तीस, चिलाउनेलगायतका वनस्पति प्रजाति पाइन्छन् । नेपालमा करिब २००० प्रजातिका विभिन्न वनस्पति गैरकाष्ठ वन पैदावारको रूपमा पहिचान भएका छन् ।
व्यापारमा जाने ७० प्रतिशत वनस्पतिका प्रजाति जङ्गली अवस्थामा सङ्कलन गर्ने गरिएको छ । कूल निर्यात हुने वनस्पतिमध्ये ९० प्रतिशत भन्दा बढी बिना प्रशोधन कच्चा पदार्थको रूपमा विभिन्न देशमा निर्यात हुने गरेको छ । नेपालमा करिब १२ हजार वनस्पति पहिचान भएका छन् । करिब ३० हजारभन्दा बढी समूहमा आधारित वन समूह क्रियाशील रहेका छन् । करिब २० हजार वनमा आधारित उद्योग रहेका छन् भने करिब २ हजार वनस्पति जडीबुटीजन्य रहेका छन् । प्राथमिकता प्राप्त जडीबुटी नेपालको आर्थिक विकास र खेती प्रविधि अनुसन्धानका लागि वनस्पति विभागले विभिन्न जडिबुटीलाई प्राथमिकतामा राखेको छ ।
जसमा खेती प्रविधि अनुसन्धान कार्यका लागि प्राथमिकतामा रहेका जडीबुटी पाँचऔले, जटामसी, कुट्की, पिपला, सर्पगन्धा, चिराइतो, लौठ सल्ला, गुर्जो, गुच्ची च्याउ, यार्सागुम्वा, सतुवा, काकोली, कालो मुसली र नेपालको आर्थिक विकासका लागि प्राथमिकता प्राप्त जडीबुटी अतीस, अमला, ओखर, कुट्की, गुच्ची च्याउ, गुर्जो, चिराइतो, जङ्गली सयपत्री, जटामसी, झ्याउ, टिमुर, तेजपात, धसिंग्रे, नीम, पदमचाल, पाषणभेद, पाँचऔले, पिपला, विष, बोझो, भ्याकुर, मजिठो, यार्सागुम्बा, रिठ्ठा, लघुपत्र, लौठसल्ला, सुगन्धवाल, सुगन्धकोकिला, सतावरी, सर्पगन्धा, सतुवा, काकोली, कालो मुसली रहेका छन् ।
जडीबुटीसम्बन्धी नीतिगत प्रावधान संविधानको धारा ५१ (छ) मा जनसाधारणमा वातावरणीय स्वच्छतासम्बन्धी चेतना बढाई औद्योगिक एवं भौतिक विकासबाट वातावरणमा पर्नसक्ने जोखिमलाई न्यूनीकरण गर्दै वन, वन्यजन्तु, पक्षी, वनस्पति तथा जैविक विविधताको संरक्षण, सम्बर्द्धन र दिगो उपयोग गर्ने, वातावरणीय सन्तुलनका लागि आवश्यक भू–भागमा वन क्षेत्र कायम राख्ने जस्ता प्रावधानको व्यवस्था गरेको छ । वन नीति, २०७५ मा उपलब्ध वन वनस्पति तथा जैविक विविधताको पूर्ण क्षमतामा सदुपयोग गर्न नसक्नु प्रमुख चुनौती उल्लेख गरिएको छ ।
नेपाल दुर्लभ वन्यजन्तु र वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार महासन्धि (साइटिस) को पक्ष राष्ट्र पनि रहेको छ । वनस्पतिको लागि वनस्पति विभाग वैज्ञानिक निकाय हो । वनस्पति विभागले १३ वटा जडीबुटी खेती तथा अनुसन्धानका लागि र ३३ वटा जडीबुटी नेपालको आर्थिक विकासका लागि प्राथमिकतामा राखेको छ । वनस्पति विभागअन्तर्गत रहेका ११ वटा वनस्पति उद्यानमा समेत महत्वपूर्ण वनस्पतिको स्वस्थानीय (In-situ Conseravtion) तथा परस्थानीय (Exsitu Conseravtion) संरक्षण भइरहेका छन् ।
यसका अलावा महत्वपूर्ण जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको खेती प्रविधि विकासका कार्य पनि सञ्चालनमा रहेका छन् । उपयोगी भागका आधारमा व्यापारमा रहेका गैरकाष्ठ वन सर्पगन्धा ज्ञठ डिभिजन वन कार्यालय राप्ती, मनहरी, मकवानपुरको प्रकाशन वातावरण शिक्षा (विद्यालयका नानीबाबुमा समर्पित) पैदावारलाई वर्गीकरण गरिएको छ । जरा तथा गानो जातिमा ७४ प्रजाति, बोक्रा जातिमा ३३ प्रजाति, पात÷डाँठ जातिमा ४६ प्रजाति, फूल र भूवा जातिमा १८ प्रजाति, फल र बीउ जातिमा ९० प्रजाति, पूरै विरुवा जातिमा ४७ प्रजाति, गम, रेजिन र लोहावान जातिमा १० प्रजाति गरी कूल ३१८ प्रजातिका गैरकाष्ठ वन पैदावारको व्यवस्था वन नियमावली २०७९ (अनुसूची ७) ले गरेको छ ।
जडीबुटीको व्यवसायिक खेती विस्तार कार्यविधि निर्देशिका, २०७७ अनुसार जडीबुटी खेतीका लागि छनौट गरिएका प्रजातिमा बाग्मती प्रदेशमा धसिङ्गरे, सुनपाती, सतुवा, लौठसल्ला, चिराइतो पर्दछन् । मकवानपुरमा जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको अवस्था हावापानीको हिसाबले मकवानपुर जिल्ला उष्णदेखि समशितोष्ण हावापानीमा विभाजित रहेको छ । जहाँ उष्ण प्रदेशमा साल, हर्रो, वर्रो, साज, खयर, सिसौ, सिमल, अमला, कुरिलो, सर्पगन्धा, बेल, बर, पीपल शमीलगायतका वनस्पति पाइन्छन् ।
उपोष्ण हावापानीमा चिलाउने, कटुस, मौवा, रानी सल्ला, धयरो, उत्तिस, अमला, कुरिलो, पानि अमला, उन्यू, मलातोलगायतका वनस्पति प्रजाति पाइन्छन् । यसैगरी समशीतोष्ण हावापानीमा गुराँसका प्रजाति, काफल, बलु, अँगेरी, बाँझ, फँलाट, खस्रु, चिराइतो, लौठसल्ला, पाखनवेद, मजिठो, देवदार, एजेलियालगायतका वनस्पति पाइन्छन् । मकवानपुर जिल्लामा तराई क्षेत्रको हर्राे, बर्राे, अमला, तेजपात, कालो हलेदो, नीम, कुरिलोदेखि मध्यपहाडी क्षेत्रमा पाइने सतुवा, लौठसल्ला, जेठीमधु, लघुपत्र, टिमुर, धसिङ्गरे, मजिठोजस्ता महत्वपूर्ण प्रजाति र ६० भन्दा बढी प्रजातिका महत्वपूर्ण सुनाखरी पाइने विभिन्न अध्ययनले पनि देखाएका छन् ।
मकवानपुरमा संरक्षित क्षेत्रअन्तर्गत चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको १३.९२ वर्ग कि.मि. र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जको १९२.१५ वर्ग कि.मि. गरी जम्मा २०६.०७ वर्ग कि.मि. क्षेत्रफल मध्यवर्ती क्षेत्रमा पर्छ । यस क्षेत्रमा हर्रो, बर्रो, अमला, सर्पगन्धा, मेन्था कुरिलोलगायतका जडीबुटीको खेती गर्ने सम्भावना देखिएको छ । वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र, मकवानपुरबाट गरिएको एक अध्ययनअनुसार जिल्लामा १९४ प्रजातिका औषधिजन्य जडीबुटी रहेको पाइएको छ । विगत केही वर्षको तथ्याङ्कलाई आधार लिँदा ३१ प्रजातिका जडीबुटी व्यापारमा रहेको पाइयो । यसरी व्यापारमा रहेका जडीबुटी पनि प्रायः वनजङ्गलबाट नै सङ्कलन हुने र केही निश्चित प्रजातिको भने खेती गरिएको पाइयो ।
जिल्लाको विभिन्न क्षेत्र फापरबारी, राईगाउँ, शिखरपुर, छतिवन, फुर्केचौर, ठिङ्गन, गढी, टिष्टुङ, पालुङ, मनहरी, चौघडा, बस्तीपुर, कोगटे, इपा, दामन, सिस्नेरी, सान्नानीटारलगायतका क्षेत्रबाट सङ्कलन गरिएका जडीबुटी स्थानीय व्यापारी, जिल्लास्तरका व्यापारी र निर्यातकर्ता हुँदै मुख्यतयाः भारततर्फ निकासी हुने गरेको पाइयो ।
तथ्याङ्कअनुसार कुरिलो, कालीकाठ, सतुवा, लघुपत्र, टटेलोको व्यापार परिमाणात्मक हिसाबमा अगाडि रहेको पाइयो । केही प्रजातिको प्रशोधनपश्चात् व्यापारमा जाने गरे पनि समग्र जडीबुटीको बजारीकरण र व्यापारीकरणमा कच्चा पदार्थको बाहुल्यता रहेको पाइयो । खासगरी लौठ सल्ला र चुत्रोको औद्योगिक स्तरमा प्रशोधन चलिरहेको भए पनि धसिङ्ग्रे, ओलिभजस्ता अन्य केही जडीबुटी केही समय अघिसम्म प्रशोधनपश्चात् बजारमा जाने गरेकोमा हाल आएर यथेष्ठ कच्चा पदार्थको अभावमा बन्द हुन पुगेको पाइयो । सरकारी÷गैरसरकारी निकायले जडीबुटीको क्षेत्रमा खेलेको भूमिका मकवानपुर जिल्लामा जडीबुटीको व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित मुख्य संस्थामा वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र र दुईवटा डिभिजन कार्यालय रहेका छन् ।
यसबाहेक यो क्षेत्रमा सरोकार राख्ने अन्य निकायमा स्थानीय तह, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह र विभिन्न गैरसरकारी संघ/संस्था, निजी किसान, विभिन्न कृषि फर्म, साना, मध्यम तथा ठूला व्यापारीको पनि प्रत्यक्ष, परोक्ष संलग्नता रहेको देखिन्छ । डिभिजन वन कार्यालयले वनस्पतिका अतिरिक्त, कानुनी, वन, वन्यजन्तु संरक्षण र अन्य व्यवस्थापकीय काम समेत गर्ने हुनाले वनस्पति, जडिबुटीको अध्ययनमा वनस्पति अनुसन्धान केन्द्रले नेतृत्व गरेको छ ।
मकवानपुरमा रहेका ३ वटा कार्यालय वृन्दावन, दामन र टिस्टुङमा रहेका कार्यालयले अध्ययन, अनुसन्धान र बजारीकरणमा सहयोग पु¥याएका छन् । वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र, मकवानपुरले स्थापना कालदेखि नै जडीबुटीजन्य वनस्पतिमा निरन्तर रूपमा अध्ययन, अनुसन्धान गरी कृषकलाई यसको खेतीतर्फ अग्रसर गराउन समुदायस्तरमा विभिन्न क्रियाकलाप सञ्चालन गरी प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका कार्य सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । जडीबुटी खेती विकास तथा विस्तारका लागि नर्सरी व्यवस्थापन र विरुवा उत्पादन कार्यक्रम सञ्चालन गरी पकेट क्षेत्रमा जडीबुटी नर्सरी व्यवस्थापन, मर्मत र सञ्चालनजस्ता कार्य गर्दै आएको छ ।
त्यसैगरी वन/वनस्पति विकासमा संलग्न मान्यता प्राप्त संघ÷संस्था तथा व्यक्तिलाई पुँजीगत अनुदान उपलब्ध गराउने कार्यक्रम जस्तै सामुदायिक तथा सार्वजनिक जग्गामा संघ÷संस्था समुदायलाई ढुवानी, वृक्षरोपणमा सहयोग अनुदान, निजी जग्गामा रोपणका लागि गरिब तथा विपन्न वर्गलाई ढुवानी तथा वृक्षरोपण सहयोग अनुदान सञ्चालन गर्दै आएको छ । यसका साथै ‘एक गाउँ एक उत्पादन’का लागि गुणस्तरीय विरुवा उत्पादन तथा वितरण, पकेट क्षेत्रमा सामुदायिक, सार्वजनिक, कृषि, वन समूह जडीबुटी उद्यमी, सहकारी सदस्य र सम्बन्धित सरोकारवालालाई जडीबुटी तथा आयमूलक खेती र वन उद्यमसम्बन्धी अवलोकन भ्रमण जस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गरी कृषकलाई जडीबुटी खेतीतर्फ ऊर्जावान्वित बनाउन सहयोग गर्दै आइरहेको छ ।
पछिल्लो समयमा नेपालबाटै लोप भयो भनेर आशङ्का गरिएको दुर्लभ वनस्पति भोटेलहरा मकवानपुरको बकैया, मनहरी र बागमतीमा यस अनुसन्धान केन्द्रको अगुवाइमा फेला पारि यसको संरक्षणका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका छन् भने भोटेलहराको प्रजनन अनुसन्धान कार्यलाई पनि अगाडि बढाइएको छ । यसैगरी वन कार्यालयले आफ्नो नियमित कार्यक्रमअन्तर्गत विभिन्न जडिबुटीका बिरुवा उत्पादन, वृक्षरोपण, वितरण, प्रशोधनलगायतका काममा अनुदान समेत दिने गरेका छ ।
जडीबुटी प्रवर्धनमा युवा, विद्यार्थीले खेल्नसक्ने भूमिका हरेक क्षेत्रमा युवाको सकारात्मक पहल, साथ, समर्थन र सहयोग हुन सक्यो भने ती क्षेत्र सफल बन्ने गरेका थुप्रै उदाहरण छन् । दैनिक हजारौं युवा खाडीलगायतका मुलुकमा रोजगारीका लागि धाउने गरेको कुरा जगजाहेर छ । विदेशमा सबैले राम्रै काम पाउँछन् भन्ने पनि छैन । कतिपय मुलुकमा अति नै तल्लो स्तरको काम गर्नुपरेको र निच व्यवहार सहनुपरेका घटना सञ्चारमाध्यमा आइरहेकै हुन्छन् । तसर्थ, युवा तथा विद्यार्थीलाई के, कसरी स्वदेशमा नै स्वरोजगार बनाउन सकिन्छ या उत्पादनशील कार्यमा आकर्षण गराउन सकिन्छ भन्नेमा संयमित बनी उपयुक्त नीति तथा कार्यक्रम ल्याइनु जरुरी हुन्छ ।
जडीबुटी यस्तो क्षेत्र हो, जुन सबै स्थान, क्षेत्र र तहमा गर्न सकिन्छ । यसका लागि अति नै विशेष खालको प्राविधिक ज्ञान, सीप आवश्यक पर्ने पनि होइन । आवश्यक ज्ञान तथा सीप सहजै र निःशुल्क वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र एवं वन कार्यालयले उपलब्ध गराइरहेको हुन्छ । नजिकका डिभिजन वन कार्यालय र मातहतका कार्यालयबाट पनि यससम्बन्धी सामान्य जानकारी लिन सकिने हुन्छ । थोरै लगानी, सामान्य मेहनतबाट धेरै फाइदा लिन सकिन्छ र आयआर्जन गर्न सकिन्छ, जसबाट स्वरोजगार र उद्यमी बन्ने अवसर हाम्रा पाखापखेरामा रहेको छ ।
यसबाट एकातिर खेर गइरहेको जमिनको उपयोग हुन्छ भने अर्कोतर्फ पढ्दै कमाउँदै भन्ने सरकारको नीतिको पनि सफल कार्यान्वयन गराउन सकिन्छ, जसबाट व्यक्ति, परिवार हुँदै समाजलाई नै उत्पादनशील कार्यको नमुना पस्किन सकिन्छ ।
निष्कर्षः
चरिचरण, वन विनाश, वासस्थान अतिक्रमण, डढेलो, भूक्षय, बाढी, पहिरो तथा पूर्वाधार निर्माण तथा विकासलगायतका गतिविधिले महत्वपूर्ण वनस्पतिको प्राकृतिक उपलब्धतामा नै दख्खल पार्न सक्छ । एकातिर जमिनको उपयोग हुने र अर्कोतर्फ रोजगारी समेत सिर्जना हुने अवसर भएकाले जडीबुटीलाई सही ढङ्गबाट व्यवस्थापन गरिनुपर्दछ ।
सामान्य रोजगारीका लागि समेत विदेशिने परिपाटी रोक्नका लागि पनि जडीबुटीको प्रवर्द्धन जरुरी देखिन्छ । अन्य कृषि बाली नहुने पाखो पखेरा, खोल्साखोल्सीमा समेत जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिको खेती गर्न सकिने हुँदा भूउपयोग पनि गर्न सकिने र आयआर्जन समेत गर्न सकिने भएकाले यस कार्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु आवश्यक छ । संघ, प्रदेश तथा स्थानीय तहको आपसी समन्वय र सहकार्यमा यस्ता कार्य बढी प्रभावकारी बन्न सक्छन् ।
मकवानपुर जिल्लामा यहाँको भौगोलिक विविधता सिर्जित वनस्पति विविधता पनि बृहत रहेको छ । यसमध्ये पनि जडीबुटी क्षेत्र बढी नै संभावना बोकेको क्षेत्र हो । यहाँ संघ, प्रदेश र स्थानीय तहका सरकारबीच सबल समन्वय गरी जडीबुटी क्षेत्रको प्रवर्द्धन गर्ने ठूलो अवसर पनि रहेको छ ।
(पराजुली, वनस्पति अनुसन्धान केन्द्र, मकवानपुरमा वरिष्ठ वैज्ञानिक अधिकृत पदमा कार्यरत छन् । याे लेख डिभिजन वन कार्यालय राप्ती मकवानपुरद्वारा प्रकाशित वातावरण शिक्षा पुस्तकबाट लिइएकाे हाे । )
मकवानपुर । पाँचौ संस्करणको स्थानीय तह सहिद स्मृति मकवानपुर गोल्डकप फुटबल प्रतियोगिता माघ २९ गतेबाट हुने भएकाे छ । फागुन ११ गतेसम्म नकआउट चरणमा संचालन हुने प्रतियाेगिताकाे साेमबार जिल्ला फुटबल संघ मकवानपुरले पत्रकार सम्मेलन गरी जानकारी दिएकाे हाे ।
पत्रकार सम्मेलनमा फुटबल संघ केन्द्रीय सदस्य समेत समेत रहेका जिल्ला अध्यक्ष टिका लामाले प्रतियोगितामा आयोजक मकवानपुरसहित १२ वटा क्लबहरुले भाग लिने जानकारी दिए । गोल्डकपको तयारी तीब्र पारिएको लामाले बताए । उनका अनुसार हेटौंडा–५ पिप्ले स्थित क्याम्पा रंगशालमा हुने प्रतियोगितामा आयोजक मकवानपुरसहित मनाङ् मस्र्याङ्दी क्लब, नेपाल पुलिस क्लब, थ्रिस्टार क्लब, एनआरटी क्लब, त्रिभुवन आर्मी क्लब, हिमालयन शेर्पा क्लब, मच्छिन्द्र क्लब, सातदोबाटो युवा क्लब, जवलाखेल युथ क्लब र एभिनिर एफ सि क्यामरुन क्लबले प्रतिस्पर्धा गर्ने छन् ।
प्रतियोगिताको उपाधि विजेता टोलीले नगद १५ लाख र उपविजेता टोलीले १० लाख रुपैयाँसहित शिल्ड, मेडल तथा प्रमाणपत्र प्राप्त गर्नेछन् । यसैगरी प्रतियोगिताको सर्वोकृष्ट खेलाडीले नगद ५० हजार, विद्यागत उत्कृष्ट खेलाडीले २५ हजार र म्यान आफ दि म्याच खेलाडीले १० हजार रुपैयाँ प्राप्त गर्ने आयोजकले जनाएकाे छ । सर्बोकृष्ट खेलाडीलाई यसअघिको तेस्रो र चौथो संस्करणमा हेटौंडा स्कुल म्यानेजमेन्टले रोयल इन्फिल्ड बाइकको प्रायोजन गर्दै आएको थियो । यस पटक पनि बाइकको प्रायोजनका लागि हेटौंडा स्कुल अफ म्यानेजमेन्टसँग छलफल गरिने जिल्ला फुटबल संघ मकवानपुरले जनाएकाे छ ।
जिल्लाको १० वटै स्थानीय तहहरुको आर्थिक सहयोगमा फुटबल संघले सहिद स्मृति गोल्डकप आयोजना गर्दै आएको छ ।२०६२/०६३ को जनआन्दोलनका सहिदहरुको स्मृतिमा २०६४ सालमा हेटौंडामा पहिलो पटक राष्ट्रिय फुटबल प्रतियोगिताको आयोजना फुटबल संघले गरेको थियो । पहिलो संस्करणको उपाधि थ्रिस्टार क्लबले जितेको थियो भने २०७५ मा भएको दोस्रो संस्करणको उपाधि घरेलु टोली मकवानपुर–११ ले जितेको थियो । २०७७ मा भएको तेस्रो संस्करण र गत जेठमा सम्पन्न चौथो संस्करणको उपाधि त्रिभुवन आर्मी फुटबल क्लबले जितेको थियो ।
मकवानपुर जिल्ला फुटबल संघका अध्यक्ष टिका लामाको सभाध्यक्षता तथा बागमती प्रदेश फुटबल संघका अध्यक्ष राजेन्द्र श्रेष्ठको प्रमुख आतिथ्यतामा भएको पत्रकार सम्मेलनमा जिल्ला खेलकुद विकास समिति मकवानपुरका अध्यक्ष भेष खड्की, हेटौंडा उपमहानगरपालिका खेलकुद विकास समितिका अध्यक्ष चन्द्र शाही लगायतको उपस्थिति रहेको थियो ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेश प्रमुख यादवचन्द्र शर्माले तामाङ समुदायको नयाँ वर्ष सोनाम ल्होसार २५८९ को अवसरमा शुभकामना व्यक्त गरेका छन् । प्रदेश प्रमुख शर्माले आइतबार ल्हाेसारकाे शुभकामना दिएका हुन ।
प्रदेश प्रमुख शर्माले एक सन्देश जारी गर्दै ल्हाेसार पर्वले सबै नेपालीहरुमा सुख, शान्ति र समृद्धि अभिवृद्धि हुन सकोस् भन्ने शुभकामना दिएका छन् । सोनाम ल्होसार’ तामाङ समुदायमा नयाँ वर्षको रुपमा धुमधामका साथ मनाइने पर्व भएको प्रमुख शर्माको शुभकामना सन्देशमा उल्लेख छ ।
प्रदेश प्रमुख शर्माको शुभकामनामा भनिएको छ, ‘नव वर्ष आरम्भको यस सुखद् घडीमा ल्होसार पर्व मनाउने समुदायका स्वदेश–विदेशमा रहनु हुने दाजुभाई, दिदिबहिनी तथा सम्पूर्ण नेपालीहरुप्रति सुख, शान्ति र समृद्धिका लागि हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।’उनले विविधतामा एकता, सद्भाव र सामाजिक सहिष्णुता एवम् बन्धुत्व र पारस्परिक मेलमिलाप नै हाम्रो समाजको मूल चरित्र भएको बताउँदै हाम्रा यस्ता राष्ट्रिय धरोहरप्रति हामी सबैले गौरवबोध गर्न सक्नुपर्ने बताए ।
यसैगरी बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री शालिकराम जम्कट्टेलले तामाङ्ग समुदायहरुको महान पर्व सोनाम ल्होछार (२८५९) का अवसरमा स्वदेश तथा विदेशमा रहनु भएका तामाङ्ग समुदायका दाजुभाई तथा दिदीबहिनीहरूमा सुख, शान्ति, समृद्धि र प्रगतिको कामना गर्दै शुभकामना दिएका छन् ।
‘मञ्जुश्री पात्रो अनुसार पहिलो महिनाको पहिलो दिन अर्थात् नयाँ वर्ष २८५९ ( खरायो वर्ष) शुरुवातको दिन माघ शुक्ल प्रतिपदादेखि मनाईने सोनाम ल्होछार पर्वमा कूल पूजा, प्रकृति पूजा, बुद्धको पूजा गर्ने एवम् आपसमा भेला भई नाचगान गर्दै हर्षोल्लासका साथ मनाउने प्रचलन रहिआएको छ’ साेनाम ल्हाेसारकाे अवसरमा आइतबार मुख्यमन्त्री जम्कट्टेलले शुभकामना सन्देश जारी गर्दै भनेका छन् ‘नेपाल राष्ट्रको पहिचान र अमूल्य निधिको रुपमा रहेका यस किसिमका मौलिक संस्कृतिको संरक्षण तथा सम्बर्द्धन गर्ने प्रमुख दायित्व राज्यको रहेको हुँदा यस तर्फ तीनै तहका सरकारको ध्यान जाने विश्वास समेत गरेको छौं ।’
‘विशेष गरी तामाङ्ग जातिहरुको बाहुल्यता रहेको बागमती प्रदेश भित्र तामाङ्ग समुदायले यस पर्वलाइ नयाँ वर्षको रुपमा मनाइरहँदा यस पर्वले विशिष्टिकृत सांस्कृतिक पहिचान स्थापित गरेको र परम्परागत मुल्य मान्यता प्राप्त गरेको महशुस गरेका छौं’ उनले सन्देशमा भनेका छन् । ‘प्रदेश भित्र बसोबास गर्ने जात जातिका संस्कृतिहरुको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्दै पर्यटन विकासका लागि संस्कृतिको जगेर्ना गर्नका लागि आवश्यक सहयोग गर्न बागमती प्रदेश सरकार सदैव तयार रहने विश्वास समेत दिलाउन चाहन्छौं’ उनले भने ।
सोनाम ल्होछार पर्वले हामी बिच आत्मीयता, आपसी समझदारी, एकता, सामाजिक सद्भाव कायम गर्दै देशको समृद्धि एवं अमन चयन कायम गर्ने वातावरण निर्माण भै समृद्ध नेपाल र समुन्नत बागमती प्रदेश निर्माण गर्ने तर्फ उत्प्रेरणा मिलोस भन्ने कामना गर्दै यस पर्वले सबै नेपाली बिच सामाजिक एकता सुदृढ गर्दै उत्साह र उमङ्गका साथ देशमा शान्ति सद्भाव र धार्मिक सहिष्णुता कायम गरी लोककल्याणकारी राज्य स्थापन गर्दै समृद्ध नेपाल, समुन्नत बागमती प्रदेश निर्माण गर्ने लक्ष्य हासिल गर्न हामी सबै नेपाली एकताबद्ध भई अघि बढ्न प्रेरणा प्रदान गर्नेछ भन्ने अपेक्षा राख्दै शुभकामना व्यक्त गर्दछु मुख्यमन्त्री जम्कट्टेलले जारी गरेकाे शुभकामना सन्देशमा भनिएकाे छ ।


भावना बिष्ट
१.
खान त खादैन है घिउ किन हो,
मोटी भनी खोज्छन् निउ किन हो
एकै छाक खाना खाए पनि अझ,
हात्तीझै भैदिदिन्छ जीउ किन हो।
२.
चाहिएको भन्दा माथिको ज्याजति नहेर्नु।
ज्यानै लिने इज्जत जाने झुटो पिरती नहेर्नु।
कुमारीहरु प्रशस्त हुँदा हुँदा सुन छोरा मान्छे
घरबार बिगार्नलाई अर्काको श्रीमती नहेर्नु ।
३.
सुन्दर सपनाको हत्यारा हुनु परेको छ।
खोजेको अर्को जिन्दगी पर पुगेको छ।
बोलचाल हुन्न भनेर बिर्सेछ नभने,
तिम्रो यादमा निदाउने लत बसेको छ।