- अनिता कोइराला
साँझ र बिहानको हिँडाइले शरीरमात्र होइन, मन र मस्तिष्क पनि चंगा हुन्छ। मेरो घरबाट मातातीर्थ नजिकै पर्छ। हिँडाइको गन्तव्य चन्द्रागिरि डाँडाको काखसम्म हुन्छ।
एकदिन मातातीर्थको पानी पिएर पिपलको बोटमा थकाइ मार्दै थिएँ। एक जना आमालाई थकाइ मार्दै गरेको भेटें।
बाक्लो कुर्ता सुरूवाल, स्पोर्ट्स जुत्ता, तातो टोपी मिलाएर लगाएको। अग्लो, गोरो, पोटिलो ज्यान। हातमा नोकियाको स्मार्ट फोन, मीठो बोली। आफ्नो गफमा जो कोहीलाई पनि तान्न सक्ने अद्भूत क्षमता।
मैले उहाँलाई निकै अगाडिदेखि चिनेको थिएँ। उहाँले पनि मलाई र मेरो घर परिवार सबैलाई राम्रोसँग चिन्नुहुँदो रहेछ।
एक्कासि भन्नुभयो, ‘नानीजस्तै मेरो पनि बुहारी भैदिए कस्तो हुन्थ्यो। एकादशीको त्यो दिन मन्दिरमा हार्मोनियम बजाएर गाएको भजन कहिल्यै बिर्सिन्नँ। यस्ता उमेरमा पनि धर्मकर्ममा मन लाग्या। साह्रै भाग्यमानी छन् तिम्रा सासू-ससुरा सधैं तिम्रो प्रशंसा गरिरहन्छन्। आफूलाई त डाहा चल्छ बाबै! आफ्नो त खप्परै गतिलो भए पो।’
मैले हाँस्दै भनेँ, ‘आमा! मेरा सासू महान् हुनुहुन्छ। हजुरसँग मेरो प्रशंसा गर्नुभयो। मान्छे पूर्ण कोही हुँदैन। ममा पनि कति अवगुण होलान्। मेरा कमीकमजोरीहरूलाई मेरो सासूले नजरअन्दाज गरिदिनु भयो। तपाईंलाई सुनाउँदा राम्रोमात्र भन्नुभयो। तपाईंलाई हेर्दा तपाईं पनि, अभागी जस्तो त लागेन। बिहान, बेलुकै यस्तो वातावरणमा घुम्न पाउनु भएको छ। अनुहारमा तेज छ। शरीर स्वस्थ देख्छु। यो उमेरमा पनि हिँडाइमा दम छ। साँच्चि आमा! हजुरको छोरा बुहारी छैनन् र ?’
आमाको अचानक अनुहारको रंग बदलियो।
‘छन् त छन् त नि तर…।’
गुनासो र असन्तुष्टिले भरिएको आवाज थियो।
‘किन आमा! मैले गलत प्रश्न गरें?, किन अनुहार अँध्यारो बनाउनु भएको।’
‘नानी! अरूलाई त भन्नुहुँदैन, नानी त छोरीजस्ती मान्छे भएरमात्रै भनेको। मेरी कान्छी बुहारी साह्रै नहुने छ। छोट्टा छ, न समयमा भात, न चिया मेरो त वास्तै गर्दिन। मलाई देख्नेबित्तिकै अँध्यारो अनुहार लगाएर ठ्वाँस पर्छे। खानेकुरा पनि सबै आफू लुकाएर मात्र खान्छे। छोराछोरी पनि आमाकै गोता गा’छन्। छोराको मुखबाट बुहारी बोल्छे। राज गरेकी छ मेरो छोराको कमाइमा।’ सुँक्कसुँक्क गरेर रून थाल्नुभयो।
‘आमा! कान्छी बुहारी भन्नुभयो, तपाईंका अरू छोरा बुहारी पनि पक्कै छन् होलान्। किन यस्ती बुहारीसँग बस्नुभएको त ? कति वर्ष भयो सँगै बसेको? अरू छोराछोरीसँग बसे पनि हुन्छ नि ? कि कान्छो छोरोले अंश धेरै राखेको छ?’
‘भयो नानी! सत्र अठार वर्ष। बुवा स्वर्ग भएपछि अब आमा एक्लै नबस्नु गाउँमा भनेर कान्छो छोरोले लिएर आएको। सम्पत्ति कसैलाई केही दिएको छैन। भएको पाखो जमिन गाउँमै। नानी! छोरा त देउतै छ नि तर के गर्नु बुहारी सुपर्नखा नै छे ,राक्षसनी।’
मुहारमा बुहारीप्रति निकै घृणा देखिन्थ्यो।
‘आमा बुहारीले कुटपिट गर्छिन्? खाना दिन्नन्? के-के गर्छिन् त्यस्तो, राक्षसनी नै भन्नुभयो त! मलाई त हजुरको बुहारीलाई हेर्न पो मन लाग्यो।’
‘नानी! दुई छोरा दुई छोरी छन्। जेठो छोरोको आफ्नै व्यापार छ, चाबहिलमा चार तले घर छ। जेठो छोराको छोरो अस्ट्रेलिया गएको छ। छोरी नर्स पढ्न क्यानडा पठाएको छ। छोरीहरूको पनि राम्रो छ। दुइटा छोरीहरूकै काठमाडौंमा घर छ। मेरा नातिहरू असल छन्। मलाई असाध्यै माया गर्छन् दिनकै फोन गर्छन्। हालखबर सोधिरहन्छ्न्। छोरीहरूलाई सुख छ। सासू ससुराको करकर छैन। ज्वाइँहरू ईश्वर नै छन्। छोरीहरूकै राज छ। जेठी छोरीको एउटा मात्र छोरो छ। नाति डाक्टर पढ्दै छ। कान्छी छोरीको पनि एउटा छोरी छ, त्यो नातिनी भर्खर १२ सकाएर के जाति हो कुन्नी मलाई भन्न पनि आएन।’
अनुहारमा बेजोडको खुसी छताछुल्ल देखिन्थ्यो।
भित्रैबाट सन्तुष्टि ओतप्रोत भएको पाएँ।
मैले सोधिहालें, ‘आमा! अनि कान्छो छोराको त कुरै गर्नु भएन त। के गर्नुहुन्छ तपाईंको कान्छो छोरो ,बुहारी अनि नातिनातिना?’
‘छोरो खरदार छ, बुहारीको काम छैन, केटो आठमा पढ्छ, सानी फुच्ची पाँचमा पढ्दैछे।’ कुनै उत्साह उमंग थिएन अनुहारमा। कान्छो छोरोको कुरा गर्दा।
एकचोटि पनि छोराका सन्तानलाई नातिनातिना भन्नुभएन। जसरी जेठो छोरा बुहारी, छोरी ज्वाइँ र छोरीका सन्तानहरूको कुरा गर्दा खुसी छर्लंग मुहारमा देखिन्थ्यो।
कान्छो छोरोको घरको पनि कुरै गर्नुभएन।
आमा बस्ने घर मैले देखेको थिएँ।
मैले नै सोधेँ,‘आमा हजुरहरूले कति सालमा यहाँ घर बनाउनु भएको?’
‘ए मेरा बा! के कुरा गर्नु आफ्नो घर होइन नि… ! डेरामा बसेका। तीन कोठा छन्। छोरालाई स्वास्नी र छोराछोरी पाल्दै ठिक्क छ।
‘जेठो छोरोको चार तले घर छ भनेको होइन।’
‘हुन त हो नि मेरा बा…! बुहारी जागिरे छ। फुर्सद हुँदैन। छोरा बाहिर हिँडिरहनु पर्छ। मलाई अस्पताल गइरहनु पर्छ। के गर्नु जेठो छोरोको त गाडी पनि छ। नानी ! बुढाबुढी भएपछि पाहुना पनि आउँछन्। छोरी ज्वाइँहरू, नातिनातिनाहरू पनि बेलाबेला आउँछन्। बराकठा जेठी बुहारी केही गर्न भ्याउँदिनन। कहिलेकाहीँ छोरो गाडी लिएर मलाई लिन आउँछ। एक दुई दिन बस्छु अनि यही ल्याइदिन्छन्। जेठो छोरोले मनग्य कमाएको छ। मलाई पनि खानेकुरा ल्याइदिन्छन् लुगाफाटो र दुई चार हजार दसैं र औंसीमा दिन्छन्। निकै मनकारी छ जेठी बुहारी।
नानी! यी यो मोबाइल पनि जेठी बुहारीले दिएको। उसलाई छोरीले नयाँ मोबाइल पठाइ दिइछ, अनि मलाई यो महंगो मोबाइल दिएकी। कान्छी बुहारीले पैसा चिनेकी छे। थुतुनो कहिल्यै उज्यालो देख्दिनँ। घोसे छे, कहीँ नभाकी कप्टी।’
आमाका कुरा सुनेपछि म सोच्न थालें ‘कान्छो छोरो र बुहारीको अनुहार किन अँध्यारो हुन्छ होला भन्ने अनुमान भित्रभित्रै लगाउन थालें।
इमान्दार खरदारको तलब। दुइटा बच्चा, आमा, श्रीमती अनि डेराको बसाइ। कति अप्ठ्यारो होला खर्च पुर्याउन। कति चिन्ता होला। आमा जतिसुकै बेला छोरीहरू र जेठो छोरा बुहारीको मात्र गीत गायरहने। अपवादलाई छोडेर हेर्दा,जहाँ बुढाबुढी बसेका हुन्छन् ,जहाँ सेवा पाएका हुन्छन्। त्यो घर अनि त्यही बुहारी काम नलाग्ने लाग्छ्न्। जहाँ बसेका हुन्छन् त्यही घर नर्कझैं लाग्छ किन होला?
जुन बुहारी बिहान बेलुका तातो लगाएर खान दिन्छे। बिरामी पर्दा अस्पताल दौडाएर लैजान्छे, सेवा गर्छे। पाउना आउँदा स्वागत गर्छे। घरमा बुढाबुढीको साथी हुन्छे तर घर बाहिरका आफन्त बुढाबुढीलाई निकै प्यारा हुन्छ्न्।
एक किलो स्याउ बोकेर ल्याउनेले माया गरेको हुन्छ। एक कल फोन गर्नेले सम्मान गरेको हुन्छ। तर अभाव र अप्ठ्यारोमा पनि दिनरात सेवा गर्ने बुहारी पुतना अनि सुपर्नखा हुन्छे।’
‘नानी के भयो किन टोलाएको ?’
‘केही होइन आमा!’
मैले सोचेकै कुरा आमा भन्न थाल्नु भयो, ‘छोरीहरूले पनि अघोर माया गर्छन्। मेरा नातिहरूले फोन गरिरहन्छ्न्। छोरीहरू त झन् दिनको चार पाँच चोटि फोन गर्छन्। के खाइस्,के गर्दैछेस्, सोधिरहन्छ्न्। निकै विचार गर्छन् नानी। तर यो राक्षसनीले मेरा छोरीहरूले फोन गरेको पनि देखिसहन्न। रिस गर्छे, डाहा गर्छे मेरा छोरीहरूको।’
बुहारीप्रति निकै क्रोध थियो मुहारमा।
‘नानी! नजिकै छ कोठा, चिया खाएर जानू , बरा! मलाई त कस्तो माया लागेर आयो नानीसँग कुरा गर्न पाउँदा आफ्नै छोरीहरू भेट्याझैं भयो।’
आमाले हात समातेर आफ्नो डेरातिर लैजानुभयो।
मलाई पनि कान्छी बुहारी हेर्ने मन लागेको थियो।
बुहारी तरकारी केलाउँदै हुनुहुँदो रहेछ। चिरपरिचित अनुहार। कयौं पटक देखभेट भएको।
‘नमस्कार मेडम’ भन्दै मैले आफ्नो परिचय दिएँ। उहाँले पनि मलाई चिन्नुभयो। आमाकै कोठामा गयौं। सफा तन्ना ओछ्याएको, मोटो कपासको सिरक, फाइबरको अर्को सिरक, कुनामा स्टिल दराज, चुटुक्क परेको सानो टेबल, टेबलमाथि थर्मस, गिलास, हर्लिक्सको भाँडो, भुइँमा मोटो कार्पेट ओछ्याएको, छेउमा सानो हिटर, बाक्लो पर्दा।
आमाको कोठा हेर्दा आमाले भनेको कुरा गलत साबित हुँदै थिए। बुहारीले थालभरी फलफूल खाटेर ल्याउनुभयो।
एउटा स्याउको टुक्रा लिँदै मैले भनेँ, ‘मलाई खोकी लागिरहेको छ, मलाई एक गिलास तातो पानीमात्र है।’
‘म कचौरा लिएर आउँछु ,आमालाई पनि सधैं तातो पानीमा डुबाएर फलफूल खान दिने गरेको छ, तपाईं पनि तातो पानीमा डुबाएर खानुस्,केही हुँदैन।’ भनेर फलफूल ल्याउनुभयो।
अर्को कोठामा बच्चाहरू खेलिरहेका थिए।
भान्साको खाटभरी शिक्षक सेवा आयोगका किताबहरू छरपस्ट थिए। म आमाको कोठामा पुनः फर्किएँ।
आमा दराजबाट खानेकुरा झिक्दै हुनुहुँदो रहेछ। एक मुठी काजु र बदाम मलाई पनि दिनुभयो। मैले मुठीमै कसेर राखें।
‘एक नम्बर कि छ यो, छेपाराले रंग फेर्याझै रंग फेर्छे। नानीलाई देखेर हो जाति पल्टेकी।’कानैमा फुसफुस गर्नुभयो।
मलाई उकुसमुकुस भयो मैले आमालाई भनेँ, ‘आमा एउटा कुरा भन्छु गहिरिएर सोच्नुस् है। बिहान बेलुका यही बुहारीले पकाएको तातो भात खानु हुन्छ। बिरामी पर्दा यही बुहारी चाहिन्छ। सत्र वर्षदेखि डेरामा तपाईंलाई साथमा राखेका छन्। चार तले घर र टन्न पैसा हुने छोराले डेरामा बस्ने भाइलाई आमा जिम्मा लगाएका छन्। चार महिना पनि हिँड्नु आमा हाम्रो घरमा बसौं कोही भन्दैनन्। नजिकै छन् कोठाहरू। दिनरात तपाईंको सेवा गर्नुछ,उसैको खेदो काड्नु छ।
छोरी त के बुहारीलाई दिने माया पनि दिनसक्नु भएको छैन जस्तो छ। बिचरा बुहारी तपाईंको यो व्यवहार देखेर अँध्यारो मुख नलगाएर के गरोस् त! बाह्र वर्षमा खोलो त फर्किन्छ भन्छन्।
सत्र सत्र वर्षदेखि डेरामा सँगसँगै आमा भनेर लिएर हिँडेका छन्, तपाईंका छोरा बुहारी महान हुन्। योभन्दा बढी के चाहियो तपाईंको छोरा बुहारीलाई चिन्न। समयमा चिन्नुस् यस्ता छोराबुहारीलाई। जोसँग पनि घरका कुरा गर्नु राम्रो हुँदैन। आफ्नै इज्जत जान्छ। जुन थालमा खायो, उही थालमा, छेर्यो जस्तै भएन त’।
मैले पनि अघि तपाईंको कुरा सुन्दा कस्ता होलान् छोराबुहारी यस्ती आमालाई पनि सास्ती दिएर राखेका भन्नेझैं लागेको थियो। बुढाबुढीको आँखामा आँसु देख्दा दोष जति सबैले छोराबुहारीलाई दिन्छन्। तपाईंको गुनासो सबले पत्त्याउँछन्।
बुहारी आयोगको जाँचको तयारी गर्दैछिन्। बिहान बेलुका आफ्ना साथीहरूसँग बुहारीका कुरा काट्नुको साटो, घरमा तरकारी काटी दिनुस्। आफूले गर्ने सक्ने कामहरू गर्नु। जुठा भाँडा मोल्न नसके पनि पूजा भाँडा आफैंले मोल्नुस्। बिहान ध्यान गर्नु, प्रणायाम गर्नु ,सत्संग सुन्ने गर्नु। टिभी छ बिहान बिहान ‘जीवन विज्ञान’ भन्ने कार्यक्रम आउँछ सुन्नुस्।
छोरीहरू परबाट फोन गरेर हालखबर सोधपुछ गर्दा औधी माया गरेको हुने तर बुहारी यतिका वर्षदेखि तपाईंकै सेवा गर्दा पनि किन तपाईंको नजरमा बुहारी पुतना र सुपर्नखा हुन पुगी? तपाईंले कहिले यो छोरा बुहारीको पीडा बुझ्ने कोसिस गर्नुभएको छ? तपाईंले कहिल्यै?
बुहारी किन तिम्रो अनुहार अँध्यारो देख्छु त के समस्या छ मलाई भन। म पनि तिम्रो आमा हुँ। सोध्नु भएको छ? बुहारीलाई आफूले सक्दाखेरी तिमी पढ् म खाना बनाउँछु भन्नुभएको छ? नरिसाउनु है आमा! मलाई पनि तपाईं आफ्नै आमाजस्तो लागेर सम्झाएको। तपाईंका आफन्त भनाउँदाहरूले सम्झाउँदैनन् ? कि तपाईंलाई उचाल्न मद्दत गर्छन्?’
‘कान्छी छोरीले त कराउँछे, सम्झाउन खोज्छे तर नानी! यी लगौंटीका जुम्रालाई केको सम्मान गर्नु। मेरै गोरू जोतेर खाएकी छ, सुक्को कमा छैन।’
म तीन छक्क परें कस्तो शब्द हो बुहारीलाई सासूले प्रयोग गर्ने मैले सम्झाउने कोसिस गरें, ‘मेरो कुरा ध्यान दिएर सुन्नुस् है। कति आमाहरू छोराबुहारीको दुर्व्यवहारले सडकमा पुगेका छन्। आमा बाको सम्पत्ति झुक्याएर लिएका छन्।
आफ्नै छोराछोरीको कारणले कैयौं आमा बुवा वृद्धाश्रममा पुगेका छन्। यतिको आनन्दले बाँच्न पाउनु भएको छ। छोरीसँग बुहारी दाँजेर घरमा कहल नगर्नूस्। कुरौटे बानीले छोरी र बुहारीको पनि सम्बन्ध बिग्रन्छ सक्छ। सोच्नु आमा! मेरो सासूआमा जस्तै राम्रो कुरा मात्र अरूलाई सुनाउनु। सकारात्मक काममा मनलाई लगाउनुस्।’ दुई हात जोडेर भनेँ।
‘नानी! भगवानले आज तपाईंसंग भेट गराएछन्। कस्ता राम्रा तरिकाले सम्झाएकी। कान्छी छोरी पनि यस्तै भन्छे। मेरा घैंटोमा घाम यतिका वर्ष लागेन। स्वर्गजस्तो घरलाई नर्क ठानेर बसें। यस्ती व्यवहारिक बुहारीलाई सुपर्नखा र पुतनासम्म भनेँ। तिम्रो जय होस्।
‘ए! साँच्चि तिमी ध्यान केन्द्रमा सासूलाई लिएर जान्छौ हैन? कुन बारमा हो त्यहाँ जाने? अबदेखि तिम्रो सासूलाई लिएर जाँदा मलाई पनि डाक है।’
‘हस् , आम! भोलि शनिबार छ एघार बजे मातातीर्थमा भेटौं अनि ध्यान केन्द्र जाऔंला।’
‘मेरो मन निकै उत्साहित भयो। सोच्दै ओरालो झरें। शिक्षा, वातावरण र सत्संगले व्यवहारमा असर पार्छ। आमा बरू एकचोटि सम्झाउँदा, परिवर्तनको लागि तयार हुनुभयो।। तर यहाँ कयौं घरमा शिक्षित सासू ससुराबाट बुहारीहरू प्रताडित भएका छन्।
कतै शिक्षित भनाउँदा छोराबुहारीले सासूससुरालाई जीवन मरणको अवस्थामा पुर्याएका छन्। खाँचो छ सकारात्मक चिन्तनको। खाँचो छ नैतिक शिक्षाको। आवश्यक छ सत्संग र ध्यानको। सबै सासू-ससुरा र छोराबुहारीलाई बुझ्न जरूरी छ। सेताेपाटी डटकमबाट
- श्यामप्रसाद मैनाली
देशमा साँच्चै विकृति बढेको छ । सबैतर्फ केवल केही टाठाबाठाको मात्रै रजगज छ । सर्वसाधारण जनताहरू सुकिलामुकिलाको सुशासनको प्रतिबद्धता सुन्दै गर्दा थकित भइसकेका छन् । तर, सानो सेवा प्राप्त गर्नसमेत ठूलो सास्ती खेप्न विवश भएका छन् । दुर्गममा नजाने, सहरमा राम्ररी सेवा प्रवाह नगर्ने, बिरामीहरूको हुँदैसम्मको शोषण गरी थप बिरामी बनाउने डाक्टरहरू, जस्तोसुकै अपराध गरे पनि शक्तिकेन्द्रसँग नजिक रहेकाहरूलाई संरक्षण दिने प्रहरीहरू, मनपरी भाडा असुल गरी सिन्डिकेट प्रणालीलाई सुदृढ गरी जनतालाई ठगी गर्ने यातायात व्यवसायीसँग मिलिभगत गरी यस्ता कुकृत्यलाई निरन्तरता दिन सहयोग गर्ने अख्तियारवाला, भन्सारमा दस्तुर कम गरी व्यापारीसँग मिलीभगत गर्नेहरू, आम्दानी कम देखाई आयकर छल्न व्यापारीलाई सिकाउनेहरू, अनुभवविहीन राजनीतिज्ञहरूलाई भ्रष्टाचार र अख्तियारको दुरुपयोग गर्न अभ्यस्त बनाउनेहरू, प्रत्येक आर्थिक वर्षको अन्त्यमा वर्षायाम प्रारम्भ भएपछि अत्यन्त न्यून गुणस्तरको सडक निर्माण गर्नेहरू, ससाना कामहरू जस्तैः जग्गाको रजिस्टे«सन पास, नामसारी, नागरिकता प्रमाणपत्रका लागि आवेदन दिनेहरू र अन्यायमा परी न्यायको खोजी गर्दै सदरमुकाम आइपुग्ने सर्वसाधारणलाई दलाल लगाइ दिनेहरू, यी सबै क्रियाकलापबाट जनतालाई दुःख दिई स्थानीय तथा राष्ट्रियस्तरमा तथाकथित टाठाबाठा एवं समाजसेवीलाई मनग्य फाइदा दिलाई आफूसमेत त्यसैबाट आर्थिक तरक्की गर्न उद्यत रहनेहरू, सबै विभिन्न आवरणमा राष्ट्रसेवक कर्मचारी कहलिएका छन् । यिनीहरूको जीवनशैली, कार्यप्रक्रिया र संस्कार नै टाठाबाठालाई रिजाइ दीनदुःखी जनतालाई थप अन्यायमा पार्नुरहेको छ, जसलाई हामी कर्मचारी भनेर चिन्दछौं । त्यसैले यी राष्ट्रसेवकहरू सर्वसाधारण गरिबहरूको झुप्रादेखि ठूलाठूला जिम्मेवारीमा रहेका राजनीतिज्ञ, व्यापारीदेखि उद्योगपतिहरू, सरकारबाहेक अन्य क्षेत्रमा काम गर्नेदेखि समाजसेवा र नागरिक समाजको आवरणमा क्रियाशीलता दिनेहरू, सबैको आलोचनाको पात्र भइरहेका छन् । विभिन्न सञ्चारमाध्यममा कर्मचारीको कार्यशैली’प्रति खुला आलोचना भएको पाइन्छ । राजनीतिज्ञहरूले आफ्नो असक्षमताका लागि कर्मचारी संयन्त्रमाथि नै दोषारोपण गर्दै आएका छन् । यसले गर्दा सीमित संख्यामा रहेका स्वाभिमानी राष्ट्रसेवक विस्तारै पाखा लाग्दै पेसा परिवर्तन गर्दै निजामती सेवाबाट पलायन हुँदै गएका छन् । परिणामस्वरूप निजामती सेवाभित्र असल कर्मचारीको खोजी गर्दा अपवादका रूपमा मात्रै फेला पर्छ । यो अवस्था सिर्जना हुनुमा कारक तŒवहरूको अन्वेषण गरी उपचार खोज्ने विषयमा राज्य लामो समयदेखि मौनरहेको अवस्था छ । यसको पूर्वाग्रहरहित भई विश्लेषण गर्न जरुरी देखिएको छ ।
आखिर देशको पढेलेखेको र अरूलाई बाटो देखाउने हैसियतमा रहेको समूह नै कर्मचारी हो । तर, कर्मचारी आफैं दिग्भ्रमित भएका हुन् वा यो संयन्त्रलाई यस्तो दूरवस्थामा पु¥याउने संस्कार र पद्धति नै देशले विकास गरिसकेको हो ? अध्ययन जरुरी देखिएको छ । कर्मचारीहरूमा एक थरी १० प्रतिशत काम र ९० प्रतिशत लोकप्रियता हासिल गर्न तल्लीन हुने गर्छन् । यसैका लागि सरकारी स्रोतसाधनको दुरुपयोगसमेत गर्छन् । अर्को वर्ग छ, राजनीतिक वर्ग जेगर्दा खुसी हुन्छ, त्यहीँ मात्र गरी व्यक्तिगत फाइदामा तल्लीन हुने । नेपालमा टे«ड युनियनको नाममा निम्नस्तरका कर्मचारीलाई अनुशासनहीन बनाउने, एउटा मन्त्रालयमा एकभन्दा सचिव राखी प्रशासनिक नेतृत्वलाई अत्यन्त कमजोर बनाउने, सचिवहरूबीच द्वन्द्व गराई व्यक्तिगत हिसाबमा तरक्की गर्नेहरू नेपालको कर्मचारीतन्त्रमा नेतृत्वदायी भूमिकामा रहेका छन् । उनीहरूका चिप्ला प्रस्तुतिबाट राजनीतिज्ञ बुझी नबुझी प्रभावित बन्न पुग्छन् । कर्मचारीहरूको वृत्तिविकास विस्तारै गुणस्तरहीन कर्मचारीले गर्ने दलालीमा निर्भर हुँदै छ । तलबलगायतका सुविधाका विषयमा नेपालको कर्मचारीतन्त्र विश्वमा नै दोस्रो न्यून वेतनभोगीमा पर्न आउँछ । तसर्थ, वैकल्पिक व्यवसाय अवलम्बन नगरी कर्मचारी आफ्नो दैनिकी चलाउन सक्दैनन् । यसै कारण कर्मचारीहरू काममा ढिलो पुग्छन्, छिटै निस्कन्छन् । आफ्नै व्यक्तिगत समस्याले मानसिक द्वन्द्वको सामना गरी रहनुपरेकाहरूले अरूको पीडामा मलमपट्टि गर्न खासै ध्यान पु¥याउन सक्दैनन् । कर्मचारीहरूको अर्को समूह छ, जसले कहिल्यै राजधानी छाड्दैन । शक्तिकेन्द्रसँग नजिक रहेको परिवारबाट आएको हुन्छ । देशविदेशमा भ्रमण गर्ने थुप्रै अवसर प्राप्त गर्छ, हैसियतभन्दा बढी सरकारी सुविधाको उपयोग गर्छ । पुरस्कार, विभूषण, अलंकारहरू यिनीहरूले नै प्राप्त गर्छन् । यो दृश्य हेर्दा हेर्दै अन्य पहुँच नभएकाहरूमा निराश र वितृष्णा पैदा हुन्छ, यस्तै निराश कर्मचारी मोफसलमा प्रत्यक्ष सेवा प्रवाह गर्ने कार्यमा संलग्न भएका हुन्छन् । कुण्ठा पालेका वर्गले जनतालाई सेवा प्रदान गर्नुपरेको र गरिरहेको अवस्था छ ।
शुद्धीकरणको प्रारम्भ राजनीतिबाटै हुनुपर्छ र उच्च मनोबल भएको राजनीतिले मात्र कर्मचारी संयन्त्रको आलोचना गर्ने हैसियत राख्छ
विद्वानहरूले राजनीतिलाई अत्यावश्यकीय खराब वस्तुका रूपमा परिभाषित गर्न थालेका छन् । देशमा पद्धतिको विकास गर्नेतर्फ राजनीतिज्ञहरूको ध्यान पटक्कै गएको पाइँदैन । इमानदार, परिश्रमी र सच्चरित्रता कायम गर्न सक्ने योग्यतम कर्मचारीलाई उचित जिम्मेवारी दिनेतर्फ यिनीहरूको ध्यान जाँदैन । नातावाद, कृपावाद र आर्थिक तरक्कीलाई नै सबै प्रकारको काम गर्ने आधार बनाइन्छ । योग्य र स्वाभिमानी व्यक्ति यस्तो गलत र अस्वस्थ प्रतिस्पर्धामा उत्रिन चाहँदैनन् । सबैतर्फ कम्मल ओढेर घिउ खाने, आफंै मात्रै सर्वज्ञ हुँ भन्नेहरू नै पुरस्कृत हुन पुग्छन् । देशको राजनीतिले कर्मचारीलाई सत्कार्यमा लाग्न प्रोत्साहन गर्नुपर्नेमा प्रशासनको नेतृत्व गर्नेहरूलाई नै देशका प्रधानमन्त्री भ्रष्टाचार गर्न दबाब दिन्छन् । टेड्र युनियनका नाममा ‘मसल’ प्रदर्शन गरी सचिवहरूलाई धम्क्याउने जिम्मेवारी मन्त्रिपरिषद्ले औपचारिक रूपमा नै निम्नस्तरको कर्मचारीलाई प्रदान गर्ने निर्णय गर्छ । राजनीतिज्ञहरू सचिवलाई आफ्नो निजी सचिवका रूपमा परिणत गर्न चाहन्छन् । सचिवहरू कानुनले दिएको अधिकार प्रयोग गर्ने हैसियत राख्दैनन् । सरकारले गरेका गलत निर्णयमा सुधार गर्न असल मनसायले सरकारलाई सुझाव दिनेलाई कारबाही गर्नसमेत सो सरकार चुक्दैन । देशले चामत्कारिक नेता त पाएन नै † क्षमतावान् राजनेता र नेतृत्व प्रदान गर्न सक्ने सक्षम प्रशासन प्राप्त गर्ने संयन्त्र र पद्धति नै निर्माण गरेन । यस्तो अवस्थामा असल प्रशासक व्यक्तिगत हैसियतमा अपवादका रूपमा देखिए भने पनि समग्र कर्मचारीतन्त्र र अस्तव्यस्त पथभ्रष्ट राजनीतिले उनीहरूलाई साथ दिँदैन । यसका थुप्रै उदाहरण नेपालको कर्मचारीतन्त्रमा खोजी पस्दा पाउन सकिन्छ । समानान्तर अर्थ मन्त्रालय अन्यत्र कतै कायम गरी व्यापारी, उद्योगपति र तस्करहरूको सल्लाहमा वार्षिक बजेट तयार पार्दा त्यसको जवाफदेहिता र जिम्मेवारी लिन कठिन हुनेदेखि तत्कालीन अर्थ सचिवले राजीनामा दिनुपर्ने स्थिति बन्यो । यो परिस्थितिलाई खुलेर साथ दिँदै समानान्तर अर्थ मन्त्रालयमा अर्थमन्त्रीसँग काम गर्ने एक उच्च पदस्थ कर्मचारी सञ्चारमाध्यममा अझै असल कर्मचारीका रूपमा छाएकै छन् । पुरस्कृत गर्ने र जिम्मेवारी दिने क्रममा नातावाद र कृपावाद संस्थागत भएकै छ । जनताले अयोग्य सोची धुलो चटाइ दिएकाहरू मन्त्री तथा प्रधानमन्त्री बनेका छन् । निर्वाचनमा हारेका विभिन्न राजनीतिक दलका अध्यक्षहरू आफ्ना श्रीमतीहरूलाई निर्लज्ज भई सभासद्मा मनोनयन गर्छन् । शहीदका लागि प्राप्त कोटामा आफ्नो छोरालाई विदेशमा पढ्न पठाउने, क्षमताविहीन आफ्नी छोरीलाई विदेशीसँग लम्पसार परी डाक्टर पढ्न पठाउन गिडगिडाउनेहरू नै देशको उच्चतम राजनीतिक नेतृत्वमा पुगेका छन् । राजनीतिमा सुधार नआएसम्म देशमा पद्धतिको विकास र सुधार कसरी सम्भव हुन्छ ? यस्तो राजनीतिले बनाएको विकृत र प्रदूषित समाजका सदस्यहरू नै देशको विभिन्न क्षेत्रमा रहने हुन् । यस अवस्थामा देशमा कर्मचारीतन्त्र मात्रको आलोचना हुनु र चुस्त सेवा प्रवाहको अपेक्षा गरिनु कहाँसम्म सान्दर्भिक हुने हो ? गम्भीरतापूर्वक चिन्तन गरिनु जरुरी छ ।
राजनीतिज्ञले आफ्नो असक्षमताका लागि कर्मचारी संयन्त्रमाथि दोषारोपण गर्ने कामले स्वाभिमानी राष्ट्रसेवक विस्तारै पाखा लाग्दै र पेसा परिवर्तन गर्दै निजामती सेवाबाट पलायन हुँदै गएका छन्
यति हुँदाहँुदै पनि हाम्रो कर्मचारीतन्त्रले राम्रा कामहरू पनि गरेको छ । हुन त नेपालको कर्मचारीतन्त्रलाई प्रारम्भदेखि नै शासनहरूको औजारका रूपमा मात्रै प्रयोग गर्न थालियो । शासकहरूको मनस्थितिमा सुधार नआएकोले कर्मचारीतन्त्र यस्तै कार्यशैलीको अनुकरण गर्दै गयो । यति हुँद हुँदै पनि स्थाई संयन्त्रका हिसाबले जस्तोसुकै अस्तव्यस्तता र राजनीतिक सङ्कटको अवस्थामा समेत देशमा शान्ति सुरक्षा कायम गरी नेपाली जनतालाई राज्यको उपस्थितिको अनुभूति गराउने, शान्तिको समयमा विकास निर्माण कार्यहरू सम्पन्न गर्दै अघि बढेको, राजनीतिक प्रक्रियामा सर्वसाधारण जनतालाई सहभागी बनाउने काममा क्रियाशिलता देखाएको, देशको कुनाकाप्चामा रहेका नेपालीहरूलाई राष्ट्रिय मूलधारमा प्रवाहीकरण गर्न योगदान गरेको, विभिन्न कालखण्डमा राजनीतिक परिवर्तन हुँदा जनताको चाहनाअनुसार छिट्टै परिवर्तनकामी शक्तिहरूसँग घुलमिल गरी इमानदारीताका साथ सहयोग गरेको जस्तो इतिहास कर्मचारीतन्त्रले बोकेको छ । शासक वर्गको औजार बन्ने क्रममा हाम्रो कर्मचारीतन्त्रले राणाशासनमा शासकहरूको विशुद्ध व्यक्तिगत अभिष्ट पूरा गर्न लागि प¥यो भने ३० वर्षसम्म एकतन्त्रीय तानाशाही पञ्चायती व्यवस्थालाई निरन्तरता दिने कार्यमा यो शक्तिलाई परिचालन गरिरहेको अवस्था थियो । २०४६ सालको आन्दोलनपश्चात् देशमा सुधारको अपेक्षा गरिएकोमा राजनीतिक दलहरूले कर्मचारीहरूलाई आ–आफ्नो कित्तामा विभाजन गर्न पुगे । यसलाई संस्थागत र सुदृढ बनाउने कार्य दोस्रो जनआन्दोलनपछि भयो । यतिखेर सबै क्षेत्रका अगुवाहरू देशमा सुधार गर्नुभन्दा अस्तव्यस्त सिर्जना गर्नेतर्फ क्रियाशीलता देखाइरहेका छन् । यस्तो संगीन अवस्थामा समेत कर्मचारीतन्त्रले आफ्नो धर्म निर्वाह गरिरहेको छ । त्यसैले, सबै अस्तव्यस्तताको कारकका रूपमा कर्मचारीलाई लिइँदा यस संयन्त्रप्रति अन्याय हुनेछ र कर्मचारीहरूको कार्यसम्पादन स्तर अत्यन्त उत्तम भएको दलिल पेस गरी रहँदासमेत अत्युक्ति हुनेछ । त्यसैले देशमा अत्यन्त राम्रा शैक्षिक योग्यता भएका, सक्षम, ठूलो प्रतिस्पर्धाबाट छानिएका कर्मचारीहरूलाई उचित मार्गदर्शन गर्ने र प्रभावकारी रूपमा परिचालन गर्ने क्षमता हाम्रो राजनीतिज्ञहरूले शीघ्र देखाउन जरुरी छ, अन्यथा देशको अवस्था अझ विकराल हुनेछ । जसबाट सर्वसाधारण जनता नै पीडित र प्रताडित बन्नेछन् । एक वर्गले अर्को वर्गलाई हिलो छ्यापेर समस्याको समाधानमा पुग्न सकिँदैन । देशको शासन सत्तामा रहनेहरू यसमा गम्भीर भएनन् भने पद्धतिको सुधार भने हुने छैन । त्यसैले शुद्धीकरणको प्रारम्भ राजनीतिबाटै हुनुपर्छ र यस्तो उच्च मनोबल भएको राजनीतिले मात्र कर्मचारी संयन्त्रको आलोचना गर्ने हैसियत राख्छ भन्ने चर्चा प्रशासनलाई नजिकबाट अध्ययन गर्नेहरूका बीच भइरहेको छ ।राजधानी दैनिकबाट
मकवानपुर । लोकसेवा आयोगकाे निर्धारित परीक्षा स्थगित भएका छन् । सर्वोच्च अदालतबाट गत माघ २६ गतेको आदेश कार्यान्वयनको सिलसिलामा तोकिएका परीक्षा अनिश्चितकालका स्थगित भएको लोकसेवा आयोगले साेमबार सूचना प्रकाशित गरी जानकारी दिएकाे हाे ।
आयाेगले आगामी फागुन १३ गते २०७९ बैशाख १ सम्म शाखा अधिकृत वा सो सरह (प्राविधिक) का परीक्षा तोकिएको थियो ।त्यस्तै २०७९ बैशाख २ देखि १४ सम्म स्वास्थ्य सेवातर्फ सातौं र आठौं तहको परीक्षा तोकिएको थियो । आयोगका अनुसार फागुन २८ मा संयुक्त र एकीकृत सेवातर्फ नायब सुब्बा वा सो सरह (अप्राविधिक) को प्रथम चरण र २०७९ बैशाख ५ देखि बैशाख ९ सम्म द्वितीय चरणको परीक्षा तालिका तोकिएको थियो ।
मकवानपुर । मकवानपुरका २९ सामुदायिक विद्यालय राष्ट्रपति शैक्षिक सुधार कार्यक्रममा समावेश भएका छन् । मकवानपुरमा २७ वटा विद्यालयमा शैक्षिक सुधारका लागि आइसीटी ल्याब व्यवस्थापन , १ विद्यालयमा प्राविधिक ल्याब व्यवस्थापन र १ विद्यालयलाई भवन निर्माण गर्न अनुदान दिने भएको हो ।
हेटाैडा उपमहानगरपालिको प्रगति मावि, महेन्द्र किरण मावि, महेन्द्र मावि, जनजागृति मावि, बालबोध मावि, ज्योति मावि, अमर मावि र अरनिको माविलाई आइसिटी ल्याब स्थापना गर्न सरकारले अनुदान दिने भएको हाे । यी सबै विद्यालयले आइसीटी ल्याब स्थापनाकाे लागि ६ लाख ५० हजार रुपियाँका दरले रकम पाउने छन् । यसैगरि,उपमहानगरपालिका भित्रकै आशा विशेष पाठशाला तथा पुर्नस्थापना केन्द्रले चार कोठे भवन निर्माणका लागि ३६ लाख रुपैयाँ अनुदान पाउने भएको छ ।
यसैगरि जिल्लाको कैलाश गाउँपालिकाको एकमात्र कालिका मावि, इन्द्रसरोवर गाउँपालिकाको पञ्चकन्या मावि, मनहरीको एकमात्र युवावर्ष आधारभूत विद्यालय छनौट भएका छन् । यसैगरी, बागमती गाउँपालिकाको देवकी मावि, सूर्य मावि र जनता माविले आइसीटी ल्याब बनाउन अनुदान पाउने भएका छन् । आइसीटी ल्याबकै लागि बकैया गाउँपालिकाको कर्मप्राप्ति मावि, महेन्द्र मावि, बुद्ध मावि, बाघभैरव मावि, कालिका मावि, कालीदेवी मावि छनौट भएका छन् । यसैगरि,थाहा नगरपालिकाको बागेश्वरी मावि, सुनौला मावि, इन्द्रायणी मावि, स्वच्छन्दभैरव माविले आइसीटी ल्याबकाे लागि अनुदान रकम पाउने छन् ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको बंशगोपाल माविले प्राविधिक ल्याब बनाउन १० लाख अनुदान रकम पाउने भएको छ ।यस्तै, मकवानपुरगढीकै जनक मावि र भीमफेदी गाउँपालिकाको लेकाली बसीफाँटले आइसीटी ल्याबकाे लागि अनुदान पाउने छन् । शैक्षिक सुधारका लागि जिल्लाको विकट राक्सिराङ गाउँपालिकाको कुनैपनि विद्यालय छनोटमा परेको छैन् ।
नेपाल सरकार, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको निर्णयानुसार राष्ट्रपति शैक्षिक सुधार कार्यक्रमका लागि देशभरका चार हजार १ सय ५७ सामुदायिक विद्यालय छनोट गर्दा मकवानपुरका २९ विद्यालय परेका हुन् ।
शिक्षा मन्त्रालयका अनुसार छनोट भएका विद्यालयमध्ये ९ सय ७६ विद्यालयमा ४ कोठे भवन, ९ सय ६६ विद्यालयमा २ कोठे भवन निर्माण गरिनेछ । यस्तै, २ हजार १ सय ६ विद्यालयमा आइसीटी ल्याब व्यवस्थापन, ८८ मा प्राविधिक ल्याब र २१ नयाँ प्राविधिक शिक्षालय निर्माण गरिनेछ । चार कोठे भवन निर्माणका लागि प्रति विद्यालय ३६ लाख, दुई कोठे भवन निर्माणका लागि १८ लाख, आईसीटी ल्याब व्यवस्थापनका लागि ६ लाख ५० हजार रकम उपलब्ध ग गराइनेछ ।
नयाँ प्राविधिक शिक्षालयका लागि ल्याब व्यवस्थापन तथा शिक्षण सहयोग अनुदान २१ विद्यालयलाई जम्मा ७० करोड ५९ लाख ६ हजार, प्राविधिक धार सञ्चालित विद्यालयमा ल्याब सुदृढीकरण तथा स्तरनोन्नितका लागि ८८ विद्यालयलाई ८८ करोड रकम छुट्याइएको छ । साथै, गत आर्थिक वर्षमा ल्याब व्यवस्थापनका लागि छुटेका १४ विद्यालयका लागि ३३ करोड ६० लाख रकम उपलब्ध गराइने मन्त्रालयले जनाएको छ ।
राष्ट्रपति शैक्षिक सुधारका लागि ७ अर्ब ८५ करोड ५१ लाख रकम छुट्याएको छ । विद्यालय छनोट गरी बाँकी १ अर्ब ३८ करोड रकम बाँकी रहेका स्थानीय तहका विद्यालयमा छुट्याइने शिक्षा मन्त्रालयले जनाएकाे छ । देशका ७३७ स्थानीय तहबाट १३ हजार ४ सय ७३ विद्यालयले प्रस्ताव पठाएका थिए । जसमा ७ हजार ९ सय ८६ विद्यालयले भवन निर्माण, ४ हजार २ सय ३५ विद्यालयले आईसीटी ल्याब, १ सय १७ विद्यालय नयाँ प्राविधिक धार, प्राविधिक विद्यालय ल्याब व्यवस्थापन १ सय ८८ र घेराबार खेल मैदानमा ९ सय ४७ विद्यालयले आवेदन दिएका थिए । निवेदन दिन बाँकी रहेका पालिकाहरुलाई समेत सम्बोधन गरिने मन्त्रालयले जानकारी दिएकाे छ ।

मैले सधैं भन्ने गरेकोे छु- म त्यस्तो ठूलो साहित्यकार अर्थात समिक्षक हाेइन। सबै साहित्यलाई माया गर्ने र हास्यव्यङ्ग्यमा असाध्यै रमाउने व्यक्ति हुँ।
२०७८ कार्तिक १८ गते लक्ष्मी पुजाकाे दिन बेलुका थाहा एफएमद्वारा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाकाे जन्मजयन्तीकाे अवसरमा आयाेजित रचना बाचन कार्यक्रममा कार्यक्रम सञ्चालक रामअविकासले सञ्जय साह ‘मित्र’द्वारा लिखित हास्यव्यङ्गय निबन्ध सङ्ग्रह “व्यङ्ग्यम्” प्राप्त भएको जानकारी गराउनु भएअनुसार कवि छवि अनित्यबाट उक्त निवन्ध सङ्ग्रह लिएर सरसर्ती पढेँ । मेरो मथिङ्गलमा धेरै कुरा गढेका हुँदा साे सङ्ग्रहका सम्बन्धमा आफूलाई लागेका र मनमा जागेका प्रसङ्गहरू काेट्याउने प्रयास गरेको छु ।
“मित्र” उपनामबाट चर्चित सञ्जय साह गेडहीगुठी, गरूडा नगर पालिका २, राैतहटमा बसाेबास गर्दै आउनु भएको छ। साहका प्रस्तुत हास्यव्यङ्ग्य सङ्ग्रहमा- “अझै स्मार्ट बन्नु भएन ?, अवैध कुखुराको चल्ला, असली बाजेको खाेजी, आइसीयूमा माेबाइल, आफैँलाई निवेदन, एउटा नाेटकाे आत्मवृतान्त, ओम नम: मूर्खाय, कामसूत्र, खुला दिसामुक्त क्षेत्र, दुई मुखे म, नाकार्षण, नागरिकता, पराग, परिधानकाे भद्रआन्दोलन, पागलकाे पनि पापी पेट हुन्छ, बतन्जली बाताेद्दाेग, भाषा सिक्ने रहर,मच्छर दिवस, माइ बेस्ट फादर, रिले अनसनकाे आनन्द, राेजगारी, वरिस्ट सुँगुरकाे सहर भ्रमण, विवाह बिदा र हनिमुन प्याकेज, विशिष्ट मान्छेकाे पाठयाेजना, सबैभन्दा खत्तम म, स्टाइलिस भए र हप्तामा एकदिन मात्र समेत गरी २७ वटा निबन्धहरू समावेश गरिएका छन्। प्रत्येक निबन्धलाई फुकाउन रहर नलागेको हाेइन तर अलि लामो हुने भएको हुँदा थाेरै मात्र फुकाउने ठहर गरेको हुँ ।
हास्यब्यङ्गय लेखनी एक चुनाैतीपूर्ण शैली हाे, सिधा नभै घुमाएर विकृतिमाथि भैली खल्नु पर्ने हुन्छ । अर्थात समाजमा सदियाैदेखि दराेसंग जराे गाडेकाे विसङ्गति वा कुरूपतालाई खराे पाराले आरा लगाएर रेट्न ब्यङ्गय लेखनीकाे मूल औजारकाे रूपमा रहेको हास्यरसकाे पाइन लगाउन र पाठकहरूकाे मन भित्रैदेखि जगाउन सक्नुपर्ने हुन्छ। यस सम्बन्धमा सञ्जय साह “मित्र” अत्यन्त पाराङ्गत पारामा देखापर्नु भएको छ ।
पुस्तककाे शीर्षक “व्यङ्ग्यम्” ले नै प्रस्तुत संगालाे व्यङ्ग्य नै व्यङ्ग्यकाे अंगालो बाेकेर विकृतिको भंगालो छुटाउने खालको रहेको भन्ने छर्लङ्ग हुन्छ। पढ्दा पनि त्यस्तै अनूभुति हुनेछ । प्रस्तुत सङ्ग्रहमा समाहित “ओम नम: मूर्खाय” निबन्ध मार्फत समय र व्यवस्था जतिसुकै परिवर्तन हुँदै गएको अवस्था भए पनि हामीहरू अझै पनि अन्धविश्वास र पछ्यौटेपनमा अल्झिरहेका छौ । तिनै खाेक्रा आडम्बरी कुसंस्कारलाई काखी च्याप्दै उनै धामी झाँक्रीका जन्तर र मन्तर जपिरहेका छौ भन्दै पुरातनवादी साेचले ग्रसित हाम्रा मथिङ्गल माथि मज्जाले व्यङ्ग्य बजार्दै भन्नु हुन्छ :
झाँक्रीको प्रख्याती उनको गाउँको सीमालाई नाघेर मेरो गाउँसम्म पुगेको थियो । हेर्दै घिनलाग्दाे,गन्हाउने जिउ, जिङरिङ कपाल र फाेहाेरी बानी उनका विशेषता छन् । नजिकै आएर कुरा गर्दा उनको गन्हाउने सास र जिउकाे बासले बान्ता नआउनेलाई महान मान्नु पर्दछ। पढेलेखेका भनाउदाहरूलाई त उनी आफूसित पाँच मिनेट उभिएर गफ गर्न चुनौती दिन्थे । उनको नजरमा ठूलो र राम्रो जति मान्छे सबै उनीसित थर्कमान हुन्थे ।
मलाई तत्काल आइसियुमा भर्ना गर्ने आदेश आयो । आइसीयुमा पस्नासाथ खुर्सानीकाे धुलाेको धुँवाले स्वागत गरियो ।म त बेहाेस हुँलाजस्तै भएँ । झाँक्रीले बाेक्सी लागेको लक्षण देखिहाले । झाँक्रीले कालाे-लामो लटठी के उठाएको थियो,मैले त कट्टुमै सु सु गरिहालेँ । त्यसपछिको हनुमान झापड खाएको सम्झनामात्रै छ।
विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ लाग्नु हुँदैन।यहाँ कामसूत्रकाे अर्थ- कामकाे सूत्र गरिएको छ। गणित र विज्ञानले अनेक सूत्र आफ्नाे पेटमा पालेको हुन्छ । कुनै एक विषयकाे कुनै एउटा पाठकाे कुनै एक अङ्गलाई पनि विस्तारमा नियाल्ने हाे भने कैयौं विद्वानका अनेकन सूत्रहरू जडवस्तुजस्तो अरूले हल्लाउनै नसक्ने गरी राखिएका हुन्छन् । साधारण मनुवालाई पुङ न पुच्छरको जस्तो लाग्ने ती सूत्रहरू अलिअलि पढेकालाई पनि बाँदरको पुच्छर लौरो न हतियारजस्ता लाग्न सक्छन् ।
ठूला भनाउँदा मानिसहरूकाे झन् कामगर्ने सूत्र अचम्मकाे हुन्छ । दश बजे कुनै कार्यक्रममा आउनु पर्ने अतिथिगण चार बजे बल्लतल्ल आइपुग्छन् । कुनै कार्यक्रम एघार बजे सुरू हुने भनेर पाेस्टर पम्पेलमा समय ताेकिन्छ तर बाह्र/ एक बजेतिर कार्यक्रम सुरू हुन्छ । ताेकिएकाे समयमा कुनै काम हुँदैन । ताेकिएकाे समयमा कुनै काम नहुनु र अरूले जे गरे त्यसैकाे नक्कल गर्नु हाम्रो संस्कार एवम् संस्कृति बन्दै गएको वर्तमान यथार्थतालाई ” कामसूत्र ” नामक निबन्ध मार्फत तिखो ब्यङ्गय गर्नु भएको छ ।
त्यसैगरी स्थानहेर्दै, कुराफेर्दै कुर्लिने र उर्लिने दुई जिब्रे चरित्रले ग्रसित मानिसहरूकाे बाहुल्यताको कारण समाजमा झुट, लुट र गुटकाे खेती मौलाइरहेको, नैतिकता इमानदारिता हराउँदै गइरहेको यथार्थलाई “दुईमुखे म ” निबन्ध मार्फत व्यङ्ग्य गर्दै व्यङ्ग्यकार भन्नु हुन्छ :-
“सबैभन्दा मुख्य कुराे त कैलेकाईँ एकैछिनमा के, फेरि एकैछिनमा के बाेल्नु पर्ने हुन्छ । एकैपटक दुई विपरीत विचारका कुरा गर्न एउटा मुख हुनेलाई कति गाह्राे पर्दछ भन्ने कुरा बुझेको छु । अब दुई मुख भएपछि त्यस्तो अप्ठ्यारो नै टर्ने भाे । दुई मुखले सबै दु:ख चपाएर सुखै सुख ल्याउने पक्का हाे । मलाई के पनि लाग्यो भने सबै मानिसको म जस्तै दुई मुख हुने हाे भने चाँडै याे समाज समृद्ध बन्ने थियो ।
पहिला त मलाई विश्वास भएन कि म दुईमुखे भइहाले ।मलाई के संझना भयो भने एकमुखे हुँदा पनि त मलाई एकमुखे नै छु भन्नेमा विश्वास हुँदैनथ्यो। मौकाहेरि बाेल्ने बानी मेरो नानीदेखिकै हाे।एउटालाई के भन्यो र अर्कोलाई के भन्यो । दुवैमा उत्तर र दक्षिणजस्तै तालमेल हुँदाको जस्तो हुन्थ्यो मेरो बाेलीकाे । आखिर एउटै मुख हुँदा पनि दुईथरी बाेल्ने म अब दुईमुख नै पाएपछि मलाई मेरो दुई मुखप्रति कसरी विश्वास होओस भन्दै ” दुईमुखे म” निबन्ध मार्फत चाेटिलाे ब्यङ्गय गर्नु भएको छ ।
यसैगरी गाडी हडताल,स्कुल हडताल, बजार हडताल भनेको राेक्नु हो, बन्द गर्नु हो भने रिले अनसन वा भोक हडताल भनेको भोक बन्द गर्नु हो । तर रिले अनसन बस्नेले भाेक लाग्दा होटलको भोजन हेरेर र्याल चुहाउँदै घुटुघुटु थुक निलिरहनु नपर्ने । भोक लाग्नुपूर्व नै होटलमा गएर दन्काउन अथवा घरबाटै टन्न खाएर आएर भोक नलागेसम्म अनसनमा बस्न मिल्ने । अझ भोको बसेको जस्तो अभिनय गर्नेलाई त विदेशी फ्रुटस जुसकाे पनि व्यवस्था हुने। पत्रकारहरू समेत सधैं अन्तर्वार्ता लिन आइरहने । पत्रिकामा समाचार छापिएर भाइरल हुँदै ह्वात्तै राजनीतिकाे उपल्लो तहमा बढुवा हुने काइदाकाे यस्तो अनसनप्रति श्रीमतीसंगकाे सामान्य झगडाकाे कारण घर छोडेर हिडेकाे छाेराे खोज्दै जाँदा अनसनमा भिडेकाे तथ्यलाई कथ्य बनाएर “रिले अनसनको आनन्द ” भन्ने निबन्ध मार्फत मित्रले यसरी ब्यङ्गय गर्नु भएको छ ।
“बरू छाेराे भेटाएपछि फकाउने पाे कसरी हाेला भन्ने साैच्दै अगाडि बढिरहेको थिएँ,अचानक मेरो दृष्टि सडक छेउको फुटपाथमाथि पर्यो जहाँ केही मानिसहरू आसन जमाएर आराम फर्माइरहेका थिए । मेरो आँखाले मसित नै जोक गरेको हो कि भनेर झोक पनि चल्यो । अनेक पेन्ट भएको टेन्ट हालेर मोटो सिरानीमा हाम फालेर आराम फर्माइरहेका भुस्तिघ्रेहरूको बीचमा उही कुलङ्गार पनि थियो । कुलङ्गारै भए नि रगत न हो मेरो,नचिन्ने कुरै थिएन । नजिकै पुगेर केही बाेल्नु अगावै उसले आएर ढोगिदियो ।
उसले कहिल्यै यस्तो गरेको मलाई सम्झना छैन । ढोग्ने षड्यन्त्र गरेर मलाई ठाेक्ने हो कि भन्ने डरले मन थर्र गर्यो र तीन रेक्टरकाे भूकम्प गएजस्तो अनुभूति भयो । हैन,८/१० दिनदेखि भोकभोकै बसेर मर्नै आँटिस् होला, अब छोरोको अन्तिम दर्शन भए नि गर्न जानुपरो भन्ठानेको त भब्य पालभित्र पान चपाएर के गरेको यस्तो ? दस दिनमै उसको रङ्, रूप र फेरिएको जिउडाल देखेर भनेँ। तँ यहाँ भोकभोकै छ्स् भन्ने सुनेदेखि चिन्ताले गाँस टिप्न छाडेको तीन दिन भइसक्यो।
हातको इसाराले उसले मेरो मुख थुन्याे । ऊ बोल्न खोज्दा जिब्रो पानको थुकमै लडिबुडी खेल्थ्याे । उसले काेसिस गरेर पनि भन्न नसकेको देखी एउटा कुर्तावाल नेता भुँडी ढल्काउँदै नजिक आएर साउती गरेजस्तो विस्तारै भन्यो- सुन्नुस् न बा, भोकभोकै बस्या होइन। आन्दोलन गर्या हाे के? अनसन बस्या ।रिले अनसनकाे दर्शन बल्लतल्ल मेरो बुद्धिहीन गिदीमा घुसिरहेकाे महसुस भइरहेको थियोे । मैले सकारात्मक टाउको हल्लाइरहेको थिएँ।
ऊ भन्दै थियो- घरबाट यहाँ आएकाे यति कम दिनमै कत्रो ठूलाे नेता भइसकेँ ।पहिलेको लिखुरे छाेराे हाेइन अब त म तपाईंको, जिल्लाकाे जिम्मेवार नेता भइसकेको छु । दुई चार दिन अरू याे अनसन बसेर म घर फर्किहाल्छु नि ।एक दिन रिले अनसन बसेकाे ५/६ सय रूपैयाँ भत्ता दिने भएको छ के । त्यसाे हाे भने – ” फर्किँदा बुहारीकाे लागि राम्रो साडी ल्याऊ है ” भन्दै म त्यहाँबाट बिदा भएँ ।
समग्रमा भन्नु पर्दा ” व्यङ्ग्यम् ” निबन्ध सङ्ग्रहभित्र समाबेश भएका सबै निबन्धहरू भरपुर हास्य र व्यङ्ग्यले भरिएका, राजनीतिक,सामाजिक,वैयक्तिक एवम् विविध क्षेत्रमा देखिएका विकृति र विसङ्गतिमाथि प्रहार गरिएका, चाेटिला, पाेटिला, सग्ला, अग्ला, रसिला र कसिला छन् ।
हास्यव्यङ्ग्यकार साहका- पचासी डेङ, राैतहट परिचय, बज्जिका भाषा सम्बन्धी विभिन्न लेख निबन्ध सङ्ग्रह, बज्जिका किताब कक्षा १ र २ काे पाठ्यपुस्तक, छठ, पवनी: उद्भव र विस्तार,नेपाली हाइकू सङ्ग्रह, कविता, कथा, लघुकथा,व्यङ्ग्य,मुक्तक, समीक्षा, समालोचना, खाेज-अनुसन्धानमूलक हजारौं रचनाहरू नेपाली, हिन्दी तथा बज्जिका भाषाका विभिन्न पत्रपत्रिका,अनलाइनमा प्रकाशित भइसकेका छन्। धेरै सम्मान एवम् पुरस्कारबाट व्यङ्ग्यकार सम्मानित समेत भइसक्नु भएको छ ।
त्यति मात्र कहाँ हाे र ! नेपाली साहित्यकाे उत्थानका लागि उहाँले प्रस्तुत व्यङ्ग्य सङ्ग्रहकाे बिक्रीबाट प्राप्त सम्पूर्ण रकम (प्रकाशन खर्च पनि नघटाई) पुरस्कारको लागि अक्षय कोशमा जम्मा गरिने र उक्त काेशबाट प्राप्त ब्याजबाट साहित्य,कला तथा सिर्जना विधामा पुरस्कार गरिने जानकारीसमेत पुस्तककाे कभरपृष्ठमा उल्लेख गर्नु भएको छ । साहको याे महानताप्रति हार्दिक नमन ।
यसरी प्रस्तुत ” व्यङ्ग्यम्” सङ्ग्रहमा समाहित रहेका ” दुई मुखे म,” रिले अनसनको आनन्द” जस्ता हास्य र व्यङ्ग्यकाे सुन्दर सन्तुलन रहेका निबन्धहरूले सञ्जय साहको हास्यव्यङ्ग्य लेखनीलाई सशक्तरूप प्रकट गरेका छन् । उहाँको साहित्यिक यात्रा निरन्तर अगाडि बढ्दै, सफलताको शिखरतिर चढ्दै र आम पाठकको हृदयमा गढ्दै जाउन हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछु ।