मकवानपुर । रमाइलाे सेवा समूह ईलामले सहकाले बालकेन्द्र झापालाई सहयाेग गरेकाे छ । अर्जु्नधारा नगरपालिका २ झापा पुगेर इमाइलाे ईलामले बालकेन्द्रका बालबालिकालाई व्याग तथा शैक्षिक सामग्री सहयाेग गरेकाे हाे ।
ईलाममा स्थापना भई सामाजिक क्षेत्रमा क्रियाशील रहेकाे रमाईलाे सेवा समूहका अध्यक्ष टिङ्कु भट्टराई लगायतकाे टाेलीले झापा जिल्लाकाे अग्लाे स्थानमा हालै स्थानीयकाे अगुवाईमा वालवालिकाहरुकाे शैक्षिक समुन्नतिकाे लागि सञ्चालन गरेकाे सहकाले वालकेन्द्रमा पुगेर शैक्षिक सामग्री सहयाेग गरेकाे हाे ।
स्थानीय तथा केन्द्रीय जनप्रतिनिधिहरुकाे कुनै पनि विषयमा नजर पुग्न नसकेकाे सहकाले बस्तिमा, रमाइलो सेवा समूह ईलामले साेमबार बालबालिकालाई शैक्षिक सामाग्री सहयाेग गरेकाेमा सहकाले समूह अध्यक्ष प्रदिप राजलिमले रमाइलाेलाई धन्यवाद प्रकट गरे । केही समय अघि सहकाले समाजले सहयोगको अनुरोध गरेकाेले त्यहाँकाे अवस्था तथा नानीबाबुहरुको अवस्था दयनीय रहेकाेले शैक्षिक सामग्री सहयाेग गरिएकाे इमाइलाेका अध्यक्ष भट्टराईले बताईन् ।
रमाईलो सेवा समुह इलामको अध्यक्ष भट्टराई, सल्लाहकार याेगेन्द्र प्रसाद आचार्य लगायतकको उपस्थिति मा शैशिक सामाग्री हस्तान्तरण गरिएको हो। शिक्षा, स्वास्थ, यातायात लगायतकाे पूर्वाधारले पछि परेको समूह रहेकाे ठाँउमा सञ्चालित बालकेन्द्रलाई सहयाेग गरी सम्बन्धित निकायलाई ध्यानाकर्षण समेत गरिएकाे भट्टराईले जानकारी दिईन् ।
‘झापा जिल्ला शिक्षा क्षेत्रको शैक्षिक सूचकाङ्ककाे हिसाबले पहिलो जिल्ला भनेर चिनिए पनि अझै पनि त्यहाँ विद्यालय बाहिर बालबालिकाहरु रहेका छन्’ भट्टराईले भनिन् ‘शिक्षा राज्यले अनिवार्य र निशुल्क गरेकाे छ सम्वन्धित निकायले स्कुल बाहिर रहेका बालबालिकालाई विद्यालय सम्म पुर्याउने वातावरण मिलाउनु पर्छ।’

मकवानपुर । सरकारले नेपाल प्रहरीको प्रमुख (आईजीपी) मा प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक(एआईजी) धिरजप्रताप सिंहलाई र सशस्त्र प्रहरी प्रमुख (आईजीपी) राजु अर्याललाई बनाउने निर्णय गरेको छ ।
आइतबार बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक (एआईजी) सिंहलाई प्रहरी महानिरीक्षक(आईजीपी) मा सशस्त्र अतिरिक्त महानिरीक्षक (एआईजी) अर्याललाई महानिरीक्षक आईजीपीमा बढुवा गर्ने निर्णय गरेको हो ।
केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो(सीआईबी) मा कार्यरत सिंहसँगै विश्वराज पोखरेल, सहकुलबहादुर थापा र रवीन्द्रबहादुर धानुक पनि प्रहरी महानिरीक्षक बन्ने दौडमा थिए । तर सरकारले सिंहलाई आइजिपी नियुक्त गरेको हो ।
प्रहरी नियमावली–२०७१ को नियम ४१ मा एआईजीमध्येबाट ‘सरकारले उपयुक्त देखेका उम्मेदवारलाई प्रहरी महानिरीक्षक’ मा बढुवा गर्न सक्ने भनिएको छ ।
हालका आइजिपी शैलेश थापा क्षेत्रीले ३० वर्षे सेवा अवधिका कारण आइतबारदेखि अवकाश पाउँदै छन् । आइतबारबाटै सिंहले प्रहरीको नेतृत्व सम्हाल्नेछन् ।
सशस्त्र प्रहरीका अर्याल आईजीपीका लागि एक्ला दाबेदार थिए । एआईजीका दुई दरबन्दीमध्ये रामशरण पौडेलले आइतबारदेखि अवकाश पाउँदै छन् । सशस्त्र प्रहरी नियमावलीमा उपलब्ध एआईजीमध्येबाट आईजीपी नियुक्त गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । अहिलेका आईजीपी पुष्पराम केसीले आजैदेखि अवकाश पाउँदै छन् । आइतबारबाटै अर्यालले प्रहरीको नेतृत्व सम्हाल्नेछन् ।
मकवानपुर । २०७४ सालको स्थानीय तह निर्वाचनमा भएको पनि पाँच वर्ष बित्न लाग्यो । राज्य पुनःसंरचना पश्चात मुलुकमा संघीयता आएपछि दोस्रो पटक आगामी ३० वैशाखमा स्थानीय तहको निर्वाचन हुँदैछ ।
पाँच वर्षअघि कांग्रेसका उम्मेदवारलाई हराउँदै मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको नेतृत्व एमालेका बिदुर हुमागाईंले विजयी हासिल गरेका थिए । इमान्दार र लगनशील व्यक्तिको परिचय बनाएका हुमागाईंको मुख्य पेशा कृषि तथा पशुपालन हो । कृषि तथा पशुपालनसँगै राजनीति गर्दै आएका हुमागाईंले मकवानपुरगढीको पहिलो अध्यक्ष बन्ने अबसर पाए । उनले यस सुनौलो अबसरलाई कसरी सदुपयोग गरिरहेका छन् त रु कार्यकाल सकिनै लाग्दा चर्चापरिचर्चा गर्नु अपरिहार्य हुन्छ । हुमागाईं अध्यक्ष बनेको पाँच वर्षमा गाउँपालिका कस्तो बन्यो, यहाँका जनताको जीवन स्तर परिवर्तन गर्न कस्तो भूमिका खेलियो ? यसविषयमा बहस गर्नैपर्छ ।
दोस्रो कार्यकालका लागि गाउँपालिका अध्यक्ष, उपाध्यक्ष, वडा अध्यक्षहरु चयन गर्ने समय नजिकिँदै छ । अध्यक्ष हुमागाईंले आफ्नो कार्यकालभित्र पूर्वाधारतर्फ सडक, पुल, स्वास्थ्य तथा शैक्षिक संस्थाको भवन, सामुदायिक भवन, खानेपानी आयोजनालगायतका काम गरेका छन् । कृषिमा गाउँपालिकाले आमुल परिवर्तन नै ल्याए । पर्यटनमा पृथ्वीनारायण शाह हिँडेको खुँडेधारदेखि मकवानपुरगढी दरबारको जीर्णोद्वार, १ नम्बर वडामा रानिसेरा एग्रो टुरिजम पार्कलगायतका थुप्रै काम भएका छन् ।
गाउँपालिकाको मुख्य सडकहरुमा स्ल्याब ढलान भएका छन् । सामरी खोला र ज्यामिरे खोलामा गरी तीन वटा पक्की पुल, एउटा बेलिब्रिज, दुई वटा तीन पाङ्ग्रे सवारी गुड्ने पुल र पाँच वटा झोलुङ्गे पुल निर्माण भएका छन् । विगतमा खोलाबाट ओसारेर वा मोटरबाट तानेर पानी खानुपर्ने बस्तीमा अहिले घरघरको धारामा पानी पुगेको छ । टावरडाँडा खानेपानी आयोजनाबाट २ सय ४० घरधुरी र बुर्जडाँडा खानेपानी आयोजनाबाट ३ सय घरधुरीले खानेपानी घरमै पाएका छन् । १, २, ५, ६, ७ र ८ नम्बर वडामा खानेपानी आयोजना निर्माण भइरहेका छन् । स्थानीय तह हुनुअघि करिब ५०–६० वटा तरकारी टनेल भएको गाउँपालिकामा अहिले ९ सय ५९ वटा तरकारी टनेल निर्माण भएका छन् ।
एक भन्दा बढी व्यवसायिक पशुपालनमा जोडिएका छन् भने ५० भन्दा बढी महिला समूह समूहिक तरकारी खेतीमा लागेका छन् । गाउँपालिकाले चालु आवमा दुग्ध उत्पादक किसान, संचित कोष तथा उपदान प्रोत्साहन साझेदारी कार्यक्रमका लागि २२ लाख ५० हजार रुपैयाँ बजेट राखेको छ । किसानलाई प्रतिकेजी अनाजमा ४ रुपैयाँ अनुदान, प्रतिकेजी तरकारीमा २ रुपैयाँ अनुदान, प्रतिकेजी फलफूलमा २ रुपैयाँ अनुदान र मासुमा प्रतिकेजी ३० रुपैयाँ अनुदान दिइएको छ । सायद, आफू कृषक भएरपनि हुमागाईंले कृषि तथा पशुपालनबाटै पालिकाबासीको जीवनस्तर उकास्ने योजनालाई प्राथमिकतामा राखेका हुन् । उनले कृषि तथा पशुपालनबाट मनग्य आर्जन हुने र यसबाटै जीवन स्तर उकासिनेमा पटक–पटक जोड गर्दै आइरहेका छन् ।

पशुदाना उद्योग स्थापना
मकवानपुरगढी गाउँ पालिकाको मुख्य अगुवाईमा ३ नम्बर वडास्थित तल्लो कालीखोलामा पशुदाना उद्योग स्थापना भएको छ । मकवानपुरगढी दुग्ध उत्पादक विशिष्टकृत सहकारी संघले सञ्चालनको जिम्मेवारी लिएको दाना उद्योगमा मकवानपुरगढी गाउँपालिका, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारको लगानी रहेको छ । गाउँपालिका अध्यक्षमा चुनिए लगतै गाउँमा गुणस्तरीय दाना खुवाएर दूध उत्पादनमा जोड दिन हुमागाईंको योजनामा उद्योग स्थापना भएको हो । उद्योगले हाल दैनिक एक सय बोरा दाना उत्पादन गर्दै आइरहेको छ । गुणस्तरीय दाना भएकाले किसानको माग उच्च छ । उद्योगले किसानको मागअनुसार अझै दाना उत्पादन गर्न सकिरहेको छैन् ।
साना किसानलाई ऋण प्रवाह
गाउँपालिकाले साना किसानलाई व्यवसायिक कृषि पेशामा आकर्षित गर्न किसान क्रेडिट कार्डमार्फत ऋण प्रवाह गरेको छ । मकवानपुरमा पहिलो पटक मकवानपुरगढीले किसानहरुलाई क्रेडिट कार्ड वितरण गरेको हो । साना तथा सीमान्तकृत कृषकमाझ वित्तीय पहुँच पु¥याउने उद्देश्यले गाउँपालिकाले किसान कार्ड वितरण गरेर ३ दशमलव ५ प्रतिशत ब्याजदरमा नेपाल बैंगलादेश बैंकबाट ५ वर्षका लागि २ लाखसम्म ऋण दिने व्यवस्था गरेको हो । चालू आर्थिक वर्षभित्र ४ सय जनालाई ऋण दिने योजना गाउँपालिकाको छ । आर एण्ड डी ईनोभेटिभ सोलुशन प्रालि र मकवानपुरगढी गाउँपालिका सहकारी समन्वय समितिको समन्वयमा यो काम भएको हो । यसवर्ष पुस मसान्तभित्र गाउँपालिकाले ५१ जना किसानलाई २ लाख रुपैयाँका दरले १ करोड २ लाख ऋण प्रवाह गरिसकेको छ ।
किसान प्रोत्साहन अनुदान कार्यक्रम
मकवानपुरगढी गाउँ पालिकाले कृषि विकास कार्यक्रम अन्तर्गत तरकारी तथा फलफूल बजारीकरण गर्न ‘कृषक प्रोत्साहन अनुदान कार्यक्रम’ कार्यान्वयन गरिरहेको छ । गाउँपालिकाले गाँउपालिकास्थित सहकारीमार्फत बजारीकरण गर्दै आएको हो । अनुदानले स्थानीय किसानको कृषि उपज बजारीकरणमा सहजता भएको छ । सहकारीमार्फत खाद्यन्न खरिद बिक्री गत आव २०७७÷०७८ बाट सुरुआत गरिएकोमा चालू आवमा तरकारी तथा फलफूलमासमेत बजारीकरणमा प्रोत्साहन अनुदानको कार्यक्रम सुरु गरिएकोे हो । गाउँपालिकामा यसवर्ष अनाज, तरकारी तथा फलफूल बजारीकरणका लागि सात सहकारी संस्था सूचीकृत भएकोमा कुर्ले कृषि सहकारी संस्थाले संकलन र बजारीकरणको काम थालिसकेको छ ।

दूधमा प्रतिलिटर १ रुपैयाँ अनुदान
गाउँपालिकाले पहिलो वर्षदेखि नै दूधमा किसानहरुलाई १ रुपैयाँ अनुदान दिन सुरु गरेको थियो । मवानपुरगढी जिल्लाकै पहिलो गाउँपालिका हो, जस्ले दूधमा अनुदान दिन सुरु गरेको हो । प्रतिलिटर दूधमा अनुदान दिन गाउँपालिकाले चालु आवमा ४५ लाख बजेट विनियोजन गरेको छ । गाउँपालिकाले दूधमा अनुदान दिएपछि प्रदेश सरकारलेपनि २ रुपैयाँ अनुदान दिन थालेको थियो । अहिले गाउँपालिकाबासीले दूधमा प्रतिलिटर गाउँपालिका र प्रदेश सरकारको २ रुपैयाँ गरी कुल ३ रुपैयाँ अनुदान पाउँदै आएका छन् ।
१५ शैयाको हस्पिटल
शरिरमा घाउचोट लागेमात्रै उपचार गर्न सरदमुकाम हेटौंडा जानुपर्ने पालिकाबासीको दुःख अब हट्ने भएको छ । मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा नम्बर ६ मा १५ शैयाको अस्पताल निर्माण भइरहेको छ । ८० प्रतिशत निर्माण सकिएको छ । घाउचोट लागे सदरमुकाम जानुपर्ने यस ठाउँका जनताले अब गाउँमै उपचार पाउने भएका छन् । गाउँपालिकाको पहल पश्चात संघीय सरकारको ९ करोड रुपैयाँ लागतमा अस्पताल निर्माण भएको हो । जिल्लाका १० स्थानीय तहमध्ये मकवानपुरले सबैभन्दा पहिला अस्पताल निर्माण सुरु गरेको थियो ।
एक वडा एक स्वास्थ्य इकाई
हुमागाईंले पाँच वर्षे कार्यकालभित्र प्रत्येक वडामा स्वास्थ्य इकाई स्थापना गरेका छन् । विगतमा भाडाको घरमा बस्नुपर्ने र जीर्ण भवनबाट सेवा दिँदै आएका इकाईहरुले आफ्नै भवनबाट सेवा दिइरहेका छन् । कतिपय वडामा स्वास्थ्य इकाई नभएको अवस्थामा स्वास्थ्य इकाई स्थापना गरेर गाउँबासीलाई स्वास्थ्य उपचार प्रदान गरिएको छ ।
एक वडा एक मावि
गाउँपालिकाको ८ वटै वडामा माध्यमिक विद्यालय स्थापना भएका छन् । कतिपय जीर्ण विद्यालय भवन हटाएर नयाँ भवन बनिसकेका छन् भने अधिकांश विद्यालयमा नयाँ संरचना निर्माण भइरहेका छन् । विदेशी सहयोग नियोगहरु बाट पनि विद्यालयका भवन निर्माण भइरहेका छन् । यसैगरी, गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न ज्येष्ठ शिक्षकहरुलाई प्रोत्साहन स्वरुप अवकाश दिएर युवा शिक्षकहरुबाट पठनपाठन गराउने कार्य भएको छ । बाल विकास केन्द्रलाई स्तरोन्नती गर्दै इसिडी शिक्षिकाहरुको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने कार्य भएको छ ।

माटो परीक्षण प्रयोगशाला
गाउँपालिकाको पहलमा २०७६ सालमा ६ नम्बर वडास्थित आइपीएम कृषि सहकारीको भवनमा माटो परीक्षण प्रयोगशाला स्थापना भएको छ । बामती प्रदेशको भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले जिल्लामै पहिलो पटक मकवानपुरगढीमा माटो परीक्षण प्रयोगशाला स्थापना गरेको हो । गाउँपालिकाले प्रयोगशाला कक्ष, जनशक्ती र सञ्चालन खर्च व्यहोर्दै आएको छ । माटो परीक्षण ल्याबबाट माटोमा देखिएको समस्या समाधान हुँदै आएको छ । यसबाट किसानले धेरै राहत पाएका छन् ।
देशकै चौथो बालमैत्री घोषणा
अध्यक्ष हुमागाईंले आफ्नो कार्यकालमा गाउँपालिकालाई देशकै चौथो बालमैत्री घोषणा गर्न सफल भए । ७ सय ५३ वटा स्थानीय तहमध्ये मकवानपुरगढी देशकै चौथो बालमैत्री घोषणा १२ चैतमा भएको हो । बागमती प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री राजेन्द्र प्रसाद पाण्डेले गाउँपालिकालाई बालमैत्री गाउँपालिकाको रुपमा घोषणा गरेका हुन् । बालमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयन निर्देशिका २०७८, तथा स्थानीय सरकार संचालन ऐन २०७४ ले निर्दिष्ट गरेका सूचक र मापदण्डहरु पूरा गरेकाले गाउँपालिकालाई बालमैत्री स्थानीय शासनयुक्त गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो । मकवानपुरगढी गाउँपालिका जिल्लाको तेस्रो बालमैत्री स्थानीय तहपनि हो ।
- सावित्री गौतम
नेपालको संविधान– २०७२ को पहिलो वाक्य छ, ‘सार्वभौमसत्तासम्पन्न नेपाली जनता ।’ तर, नागरिकताको हक दिने बेला संविधानले आफ्नै वाक्य काटेर ‘आमाहरू सार्वभौमिक नागरिक होइनन्’ भन्ने आशय व्यक्त गरेको छ । जति सर्त पूरा गरेर एक सन्तानले बाबुको नामबाट नागरिकता पाउँछ, त्यति नै सर्त पूरा गरेर उसले आमाको नामबाट नागरिकता पाउँदैन ।एक आमाले सन्तानलाई आफ्नो नामबाट नागरिकता दिलाउँदा ‘बाबुको पहिचान नभएको’ खुलाउनुपर्छ, उनको एकल पहिचान मान्य छैन ।
६ वर्षअघिको एक प्रसंग । साथी अधिकृत भएको सरकारी कार्यालयमा कामविशेषले पुगेको थिएँ । उनले छोरा ब्याचलर पढ्ने बेला भएको र नागरिकता निकालेको प्रसंग सुनाए, ‘बूढी (उनकी श्रीमती) ले छोराको नागरिकतामा मेरो नाम पनि लेखिनुपर्छ भनेकी थिई, रहर पूरा गरोस् न त भनेको, पूरा भएन ।’ आमाको मात्रै नामबाट पनि नागरिकता पाउने संवैधानिक अधिकार छ भनेर दाबी गरिने देशमा बाबुको नामसँगै आफ्नो नाम पनि लेखाउने अधिकार कुनै आमाको ‘पूरा हुन नसकेको रहर’ कसरी बन्न पुग्यो ? बिस्तारमा सोधेँ ।
छोराको नागरिकता निकाल्न उनले आफ्नो र श्रीमतीको नागरिकता साथै लगेका थिए । कर्मचारीले बाबुको नागरिकता हेरेर उनलाई त छोराका बाबुको रूपमा स्विकारे । तर, आमाको नागरिकता हेरेर ‘आमाले बिहेअघि निकालेको नागरिकता भएकाले आमाको नाम छोराको नागरिकतामा राख्न मिल्दैन, कि आमाले बिहेपछि (लोग्नेलाई ‘वंशज’ मान्दै) बाबुकै थर राखेर निकालेको नागरिकता हुनुपर्छ कि त विवाह दर्ताको प्रमाणपत्र चाहिन्छ’ भनेछन् । उनले विवाह–दर्ता प्रमाणपत्र (जसमा धेरैजसो महिलाको पैत्रिक थरपछाडि लोग्नेको पनि थर जबर्जस्ती झुन्ड्याइदिन्छन्) लैजान बिर्सेका थिए । उनी बस्थे पोखरा, नागरिकता प्रमाणपत्र निकाल्नुपर्ने पर्वतबाट । तुरुन्त लिन आउन मिलेन ।
अन्तत छोराको नागरिकतामा ‘आमाको नाम’ भनेर प्रिन्ट गरिएको कोठामा कर्मचारीले तीवनटा क्रस अर्थात् तीन ‘काट्टा’ लगाएर पठाइदिएछन् । छोराकी आमालाई यसबारे सोध्दा उनले भनेकी थिइन्, ‘छोराको नागरिकता हातमा लिनासाथ ह्वाँह्वाँ रुन पुगेछु, एक छिनपछि मात्रै छोरालाई नराम्रो लाग्यो होला भनेर होस आयो । त्यसपछि बाथरुममा गएर धेरैबेर रोएँ ।’
यो सुन्दै गर्दा मेरो छोरा १४ वर्षको थियो । सोचेँ, ‘मेरो छोराको नागरिकता निकाल्न त अझै दुई वर्ष बाँकी छ । त्यतिन्जेल परिस्थिति निकै फेरिइसकेको हुनेछ । छोराको नागरिकता निकाल्ने बेलासम्म त यस्तो कदापि हुनेछैन । म त आफ्नै नामबाट छोरालाई नागरिकता दिलाउने हो ।’
आफ्नै नामबाट सन्तानको नाबालक प्रमाणपत्र वा नागरिकता निकाल्न गएका आमाका शारीरिक थकान र सीडीओ कार्यालयमा सुनेका अश्लील टिप्पणीका कारण हुने मानसिक अवसादका अनुभूति केही आमाहरूले प्रत्यक्ष सुनाइसकेका थिए । बीसौंपटक पढिएको पनि थियो । तर, पनि आखिर संविधानले त ‘दिएको छ’ भन्छन्, बुझौं न । यही सोचेर छोराको नागरिकता निकाल्नु केही महिनाअघिदेखि नै मैले यसबारे सोधपुछ सुरु गरेँ । गृह मन्त्रालयकै कर्मचारी रहेका आफन्त दाइलाई मेसेज गरेँ, ‘मेरो नामबाट छोराले नागरिकता पाउन के गर्नुपर्छ ?’ उनी अहिले पनि कुनै जिल्लाको सीडीओ छन् । र, उनलाई मैले पठाएको उक्त मेसेज आजसम्म पनि अनुत्तरित छ । उत्तर नदिएपछि सोचें, उनी पनि त आमाको नामबाट नागरिकता नदिने ‘अनागरिक उत्पादन कारखाना’ का इमानदार कारिन्दा न हुन् !
एक जना साथीको देवर मेरो स्कुल पढ्दाको साथी । ऊ पनि कुनै जिल्लामा सीडीओ छ । उसको नम्बर माग्न साथीलाई फोन गरें र यही कुरा बताएँ । साथीले भनिन्, ‘आमाको मात्रै नामबाट नागरिकताको त कोसिस नै नगर्नु, एक त सीडीओ कार्यालयमा तिमीमाथि बोलिने अश्लील शब्दको कुनै लेखाजोखा हुनेछैन र दोस्रो ती सबै अपशब्द सुनिसकेर पनि तिमीजस्ता (श्रीमान्सँग नछुट्टिई सँगै ‘सुखी वैवाहिक जीवन’ मा बसिरहेका) का सन्तानलाई दिँदैनन् पनि ।’
त्यसपछि मैले दोस्रो पटक संविधान पढेँ । नेपालको संविधान– २०७२ को पहिलो वाक्य छ, ‘सार्वभौमसत्तासम्पन्न नेपाली जनता ।’ तर, नागरिकताको हक दिनेबेला संविधानले आफ्नै वाक्य काटेर ‘आमाहरू सार्वभौमिक नागरिक होइनन्’ भन्ने आशय व्यक्त गरेको छ । जति सर्त पूरा गरेर एउटा सन्तानले बाबुको नामबाट नागरिकता पाउँछ, त्यति नै सर्त पूरा गरेर उसले आमाको नामबाट नागरिकता पाउँदैन । नेपालको संविधान– २०७२ को ‘नागरिकताको हक’ भाग–२, धारा–११, उपधारा–५ मा उल्लेख छ, ‘नेपालको नागरिक आमाबाट नेपालमा जन्म भई नेपालमा नै बसोबास गरेको र बाबुको पहिचान हुन नसकेको व्यक्तिलाई वंशजको आधारमा नेपालको नागरिकता प्रदान गरिनेछ । तर, बाबु विदेशी नागरिक भएको ठहरेमा त्यस्तो व्यक्तिको नागरिकता संघीय कानुन बमोजिम अंगीकृत नागरिकतामा परिणत हुनेछ ।’
अर्थात् एक जना आमाले सन्तानलाई आफ्नो नामबाट नागरिकता दिलाउँदा ‘बाबुको पहिचान नभएको’ खुलाउनुपर्छ, उनको एकल पहिचान मान्य छैन । तर, एउटा बाबुले सन्तानलाई नागरिकता दिलाउँदा ‘आमाको पहिचान हुन नसकेको’ खुलाउनुपर्ने प्रावधान संविधानमा कतै छैन । विदेशी पुरुषसँग बिहे गरेका महिलाको हकमा उसका छोराछोरीलाई विदेशी महिला बिहे गरेका पुरुषको जति नै सर्त पूरा गरेर नागरिकता दिलाउने अधिकार छैन । छोराको नागरिकता निकाल्ने समय आइसक्दासम्म म ‘बाबुको ठेगान नभएको’ भनेर नखुलाएसम्म आमाको नामबाट नागरिकता नपाइने संवैधानिक प्रावधानबारे स्पष्ट भइसकेको थिएँ । मेरो छोराको त ‘बाबुको ठेगान’ छ । हामी सँगै छौँ । यस्तो ‘सुखी’ विवाहित जीवन भोगिरहेकी मलाई त आफ्नो पहिचानबाट सन्तानलाई नागरिकता दिलाउन संविधानले नै रोकेको छ ।
अब म कम्तीमा छोराको नागरिकतामा बाबु–आमा दुवैको नाम लेखियोस् भन्ने सोचमा ओर्लिएँ । साथीको छोराको नागरिकतामा झैं मेरो छोराको नागरिकतामा पनि ‘आमाको नाम’ लेखेको कोठामा ‘काट्टा’ नलागे मात्रै पुग्यो भन्ने भयो । तर, भयो ठ्याक्कै त्यही । २०७५ सालको जेठमा नागरिकता लिन आफ्नो जन्मदर्ता, मेरो र बाबुको नागरिकता लिएर बाबुसँगै छोरा चितवन गयो । पोखरामै जन्मेको भए पनि यहाँ घरजग्गा वा बसाइँ–सराइको प्रमाण नभएकाले ऊ आफ्नो बाबुतर्फका हजुरबाको घरजग्गा भएको ठाउँ रत्ननगरको बासिन्दा बनेर नागरिकता निकाल्दै थियो । खुट्टा घाइते भएकाले म यात्रा गर्न नहुने स्थितिमा थिएँ, पोखरामै रोकिएँ । ‘विवाह दर्ता प्रमाणपत्र ल्याउनुभएन ?,’ मेरो ससुराको गाउँको वडाका नाता प्रमाणित र सिफारिस गर्ने व्यक्तिले सोधेका थिए रे । तैपनि आमाको नाम लेखेको कोठामा मेरो नामसम्म लेखिदिएछन् ।
वडामा विवाह दर्ता किन नल्याएको भनेर सोधे भन्ने खबर फोनमा सुनेपछि मात्र म झसंग भएँ । बल्ल त्यतिबेला साथीले विवाह दर्ता लैजान बिर्सेकाले आमाको नाम नलेखिएको सुनाएको याद आयो । वडाबाट ‘आमाको नाम’ मा मेरो नाम लेखिदिएर पठाए पनि जिल्ला प्रशासन कार्यालयका कर्मचारीले छोराको नागरिकता प्रमाणपत्रमा ‘आमाको नाम’ भन्ने कोठामा मेरो नाम लेख्न पटक्कै मानेनछन् । उनको तर्क पनि त्यही थियो रे, ‘विवाह दर्ता प्रमाणपत्र नभई बच्चाको नागरिकतामा आमाको नाम लेख्न मिल्दैन ।’ मेरो नागरिकता प्रमाणपत्र साथमै भए पनि त्यो बिहेअघिको भएकाले (जसमा लोग्नेको थर छैन) छोराको नागरिकतामा आमाको नाम लेख्न मिल्दैन ।
छोराको जन्मदर्ता गर्ने बेलाचाहिँ ‘म श्रीमान्को थर राख्दिन’ भन्दाभन्दै नगरपालिकाका कर्मचारीले ‘पछि तपाईंको नाता प्रमाणित हुँदैन, विदेश जानुपरे अप्ठ्यारो हुन्छ’ भन्दै जबरजस्ती कोष्ठकमा श्रीमान्को थर राखिदिएका थिए । विवाह–दर्ता लिन तुरुन्त आऊँ भने पनि त्यो छुटेको छ पोखरामा, नागरिकता निकाल्नुपर्नेछ चितवनबाट । र, कर्मचारीले ‘आमाको नाम’ लेखेको कोठामा उसैगरि तीनवटा काट्टा लगाएर पठाइदिए । मेरो नागरिकतामा लेखिएको नाम र छोराको जन्मदर्ता कोष्ठकमा बाउको थर
झुन्ड्याएको उसकी आमाको नाम एकै भएको प्रस्ट देख्दादेख्दै पनि ती कर्मचारीले मलाई मेरो छोराकी आमा मानेनन् । दुई घण्टा बढी बहस गरेपेछि उनले ‘धेरै किचकिच नगर्नुस्, अरू मान्छेलाई डिस्टर्ब नगर्नुस्’ भनेर आमाको नाम लेखिएको ठाउँमा तीनवटा काट्टा धस्काएको नागरिकता प्रमाणपत्र मेरो श्रीमान् र छोरालाई थमाएर पठाएछन् । ‘आमाको नाम’ लेखेको कोठामा तीनवटा काट्टा लगाइएको छोराको नागरिकताले यति अपमानबोध भयो कि दुई हप्ता अवसादमा डुबेँ । त्यो दिनदेखि ‘ओहो तिमी कति साहसी, तिम्रा लेखले साहस दिन्छन्’ भन्ने टिप्पणीले मलाई उत्साहित बनाउँदैनन् । किनभने मेरो सम्पूर्ण हिम्मत र साहसको निर्मम हत्या भएको थियो, २०७५ जेठ १७ गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय चितवनमा ।
आजसम्म छोराको नागरिकता हातमा लिन सकेको छैन । एक पटक छोरीले टाढाबाट देखाइदिएपछि हेरेको, ठ्याक्कै ‘काट्टा’ त कसले लगायो कुन्नि, तर प्रमाणित गर्ने प्रशासकीय अधिकृतको नाम भएको ठाउँमा रामचन्द्र ढकाल भन्ने व्यक्तिको हस्ताक्षर रहेछ । मेरो कुरा सुनेपछि केही साथीहरूले मलाई आफ्ना छोराछोरीको नागरिकता प्रमाणपत्र पठाए, जसमा आमाको बिहेअघिकै थरसहितको नाम पनि लेखिएको छ । उनीहरूमध्ये कसैले विवाहदर्ता लिएर गएका थिए, कसैको चाहिँ बाउले अलिकति कडा स्वरमा कर्मचारीलाई भनेपछि नाम लेखिदिए, कसैले आमाको नाम नलेखेको प्रमाणपत्र लिएर जाँदै जान्न भनेपछि आमाको नाम लेखिदिएका थिए । कसैले चाहिँ आमाको नाम लेख्दिनुस् न भन्दा ‘चाहिन्न’ भन्ने ठाडो जवाफ पाएको र काट्टा लगाएको वा खाली राखिएको बताएका थिए । यसको अर्थ आमाको नाम लेखिदिने वा जबर्जस्ती खाली राखेर वा ‘काट्टा’ लगाएर पठाइदिने हर्कत जिल्ला प्रशासन कार्यालयका कर्मचारीहरूको व्यक्तिगत तजबिज वा निगाहमा भइरहेको छ भन्ने प्रमाणित हुन्छ ।
यदि यो नियम छ नै भने पनि यस्तो असमान नियम किन राखिएको छ ? बाबुले छोराछोरीलाई नागरिकता प्रमाणपत्र दिलाउन जाँदा कसको श्रीमान् बनेर बच्चा जन्माएको भन्ने प्रमाणित गर्न विवाह दर्ता किन पेस गर्नु नपर्ने ? बच्चाको नागरिकतामा बाउको नाम लेख्दा विवाह दर्ता प्रमाणपत्र नमागी सीधै लेखिने, आमाको नाम लेख्दा विवाहदर्ता प्रमाणपत्र अनिवार्य हुनुपर्ने भनेर उनीहरूले बताउने असमान नियमले कुनै महिला कुनै बच्चाकी आमा हो भनेर मान्यता दिएको देखिँदैन । बरु कसकी श्रीमती बनेर उक्त बच्चा जन्माई भनेर प्रमाण मागिएको देखिन्छ ।
हिन्दु धार्मिक क्यालेन्डरअनुसार, वैशाख कृष्ण औंसीलाई बोलीचालीको भाषामा आमाको मुख हेर्ने दिन भनिन्छ । छोराछोरीले आमालाई सम्मान व्यक्त गर्ने, उपहार दिने दिन । आज–भोलि सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट पनि मान्छेले आ–आफ्ना आमाप्रति सम्मान व्यक्त गर्छन् । सबैका आमाको अनुहार देख्न पाइन्छ । आमा उनीहरूका लागि के हुन् भनेर शब्दमा व्यक्त भएको देख्न पाइन्छ । तर, २०७५ सालपछि आमाको मुख हेर्ने दिन आएपिच्छे मलाई मनमा आउँछ– यो दिन नेपालको संविधान–२०७२ का मस्यौदाकारहरूलाई आ–आफ्ना आमालाई एकाबिहानै त्यसरी सम्मान व्यक्त गर्ने नैतिक साहस कहाँबाट आउँदो हो ? जसले संविधानमै आ–आफ्ना आमाहरू र आ–आफ्ना सन्तानका आमाहरूको, भविष्यमा आमा बन्ने इच्छा गरेको खण्डमा आफ्नै छोरी–बुहारीहरूको असमान अवस्था सुनिश्चित गरेका छन् । संवैधानिक असमानता त एकातिर छँदै छ, जिल्ला प्रशासन कार्यालयका कारिन्दाले
‘आमाको नाम’ लेखिएको कोठामा नामसमेत सजिलै लेखिदिँदैनन् । मैसँग यतिबेला तीनवटा नागरिकता प्रमाणपत्रका तस्बिर छन्, जसमा आमाको नाम या त खाली राखिएको छ या काट्टा लगाइएको छ । एउटा नागरिकता प्रमाणपत्र मेरै छोराको छ ।
यतिबेला मेरो नागरिकता हराएको छ । प्रतिलिपि निकाल्नुपर्नेछ । मैले निकाल्दाताकाको नागरिकता प्रमाणपत्रमा झन् ‘आमाको नाम’ भन्ने कोठै हुँदैनथ्यो । साथीहरूबाट सुनेको छु, नयाँ नागरिकता प्रमाणपत्रमा ‘आमाको नाम’ भन्ने कोठामा सीडीओ कार्यालयका कर्मचारीले आमाको नाम लेखिदिँदैनन् । पुरानो जे छ त्यो बदल्न मिल्दैन भन्ने जवाफ दिन्छन् । मेरी आमाको नाम ‘काट्टा काट्टा काट्टा’ होइन र मलाई त्यो हुँदै नभएको नाम लेखाउन मन छैन । प्रतिलिपि ननिकाली भएको छैन, तर आमाको नाममा काट्टा लगाइने डरले आजसम्म चितवन जिल्ला प्रशासन कार्यालय जान सकेको छैन ।
४ वर्षअघि मेरो छोराको नागरिकता प्रमाणपत्रमा ‘आमाको नाम’ भन्ने कोठामा तीन काट्टा लगाइदिएर मेरो नामलाई ‘तीनवटा काट्टा’ नामकरण गरेको व्यक्ति आजको दिन आफ्नी आमाको नाममा कसरी महिमागान गर्दा हुन् ? ६ वर्षअघि साथीको छोराको नागरिकतामा आमाको नाममा काट्टा लगाइदिएर उसलाई रुवाउने पर्वतको सीडीओ, अफिसको कारिन्दा अनि मेरो भाइ विशाल गौतम र साथीकी छोरी स्वीकृति कट्टेलको नागरिकता प्रमाणपत्रमा ‘आमाको नाम’ खाली राखिदिने चितवनको सीडीओ, अफिसका कारिन्दा आजका दिन के गर्दा हुन् ? यिनीहरूले आजसम्म कति जिल्ला पुगेर कति जना आमालाई ‘काट्टा’ नामकरण गरे होलान् ? वा ‘आमाको नाम’ को कोठा खाली राखिदिएर उनीहरूको अस्तित्वलाई नकारे होलान् ? यी सबैले आज बिहान आ–आफ्नी आमाको दीर्घजीवनको कामना त पक्कै गरे होलान् ।
जबजब आमाको मुख हेर्ने दिनका पोस्टहरू देख्छु, नेपालको संविधान–२०७२ का मस्यौदाकारहरू सम्झन्छु । गृह मन्त्रालयमा कार्यरत आफ्नै आफन्त र साथीहरूलाई पनि एकाबिहानै आमाको फोटो हालेर महिमागान गरेको देख्छु, मलाई अत्यन्त भद्दा हाँसो लाग्छ । इकान्तिपुर डटकमबाट
स्थानीय तह निर्वाचन नजिकिएको छ । निर्वाचन नजिकिएसँगै राजनीतिक दलहरू चुनावी प्रचार/प्रसार तथा घरदैलोमा जुटिरहेका छन् । बागमती प्रदेशको राजधानीसमेत रहेको हेटौँडा उपमहानगरपालिकामा पनि चुनावी अभियान सुरु भइसकेको छ । निर्वाचन आउन अब दुई हप्ता मात्रै बाँकी रहँदा आफ्नो जित सुनिश्चित गर्नको लागि हेटौंडाका मेयर/उपमेयर, वडाअध्यक्ष तथा सदस्य पदका उम्मेदवारहरू दौडधूपमा छन् ।
यसै क्रममा हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा नेकपा एकीकृत समाजवादीकी मीनाकुमारी लामा गठबन्धनबाट मेयर पदको उम्मेदवार हुन् । लामालाई एकातिर गठबन्धन दलहरूसँग मिलेर मत माग्न छ भने अर्कातिर हेटौंडामा विरासत जोगाउँदै ठूलो शक्तिको रूपमा रहेको नेकपा एमालेको तर्फबाट हेटौंडाको मेयर उम्मेदवार अनन्त पौडेललाई पराजित गर्न मुस्किल पर्ने देखिन्छ ।
२०७४ को स्थानीय तह निर्वाचनमा एमालेबाट हेटौंडाको उपमेयरमा निर्वाचित भएकी लामा एमालेबाट विभाजित भएको नेकपा एकीकृत समाजवादी आबद्ध छिन् । एकीकृत समाजवादी मकवानपुर जिल्ला उपाध्यक्षसमेत रहेकी लामाले हेटौंडाको मेयरमा विजयी भएपछि डिजिटल हेटौँडा बनाउने योजना अघि सारेकी छन् । लामासँग आगामी योजना, गठबन्धनको चुनौतीलगायत विषयमा केन्द्रित रहेर सुनिता विष्टले गरेको संवाद :
हेटौँडाको मेयरमा तपाईंको उम्मेदवारी किन ?
पाँच वर्षसम्म उपमेयर भएर कार्यभार सम्हालिरहँदा धेरै आधारहरू हामीले बनाएका छौँ । त्यो आधारहरूमा योजनाको प्रमुख भएर मैले काम गरेँ । त्यो योजनाहरू अहिले पनि निरन्तर रूपमा चलिरहेका छन्, र अब पनि धेरै कामहरू गर्न पनि बाँकी छ । ती योजनाहरू सम्पन्न गर्नका लागि पनि मेरो उम्मेदवारी हो ।
हेटौँडाको मेयर बन्नुभयो भने तपाईंको एजेण्डा के छन् ?
बागमती प्रदेशको राजधानी रहेको यस हेटौंडालाई डिजिटल हेटौँडा बनाउने, साथै आर्थिक स्रोत पनि बढाउने मेरो मुख्य एजेण्डा हो । त्यसको साथै शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, बाटो निर्माण पनि समेट्ने छु । हामीले बनाएको चुनावी घोषणापत्र अनुसारका काम गरेर आमनागरिकलाई समृद्ध बनाउने योजना छ ।
त्यस्तै, हाम्रो हेटौंडा एक औद्योगिक शहर हो । यस औद्योगिक क्षेत्रलाई पनि समन्वय गरेर नागरिकलाई रोजगारको सुनिश्चितताका लागि पनि लागी पर्ने योजना पनि छ ।
अघिल्लो कार्यकाल पनि उपमेयर त हुनुहुन्थ्यो नि, त्यस अवधीमा हेटौंडामा कतिले रोजगारी पाए त ?
पाँच वर्षको कार्यकाल उपमेयर भएर बिताइसकेको मैले यो अवधीमा धेरैलाई राजगारीको सुविधा प्रदान गर्ने कामको पहल गरेकी छु । मेरो मात्रै पहलमा प्रत्यक्ष रोजगारी कमैलाई दिइयो होला, तर विभिन्न प्रकारका सीप विकास तालिम उपमहानगरपालिकाले सञ्चालन गर्यो । कृषिमा ५० प्रतिशत अनुदानको व्यवस्था गरेर कृषि औजार वितरण गरियो ।
युवालाई रोजगार सिर्जना हुने तालिम, महिला दिदीबहिनीलाई चप्पल बनाउने तालिमदेखि सिलाइकटाइ, ब्युटिसियन, कौसीखेती लगायतका धेरै तालिममार्फत पनि स्वरोजगार बनाउने अभियान चलाएका थियौँ । अब मैले नेतृत्व पाउन सफल भएँ भएको खण्डमा यसलाई अझै व्यवस्थित गरेर रोजगारीको अवसर सृजना गर्ने छु ।
चार राजनीतिक दलहरूसँगको गठबन्धनबाट मेयरको उम्मेदवारी पाइरहँदा, गठबन्धनका दलहरूको साथ कत्तिको पाइएला जस्तो लाग्छ ?
केन्द्रबाट नै पाँच राजनीतिक दलहरूले गठबन्धन गरेर स्थानीय तह निर्वाचन सफल बनाउन निर्देशन दिइरहँदा अहिले मकवानपुरमा जनता समाजवादी पार्टी गठबन्धनबाट बाहिरिएको छ । अहिले चार दलहरूको गठबन्धन रहेको अवस्थामा मैले भरपूर साथ पाउँछु भन्ने विश्वास छ ।
हामीले गठबन्धन समितिसँग छलफल गरिसकेका छौं । केन्द्रीय समितिसँग बसेर पनि छलफल गरिसकेका छौं । गठबन्धन भनेकै एकले अर्कोलाई साथ दिने भन्ने हो । मलाई चार दलकै नेता तथा कार्यकर्ताले सहयोग पक्कै पनि गर्नुहुनेछ । हेटौँडाको मेरा प्यारा जनसमुदायले मलाई जिताउन मतदान गर्नुहुनेछ । म यसमा ढुक्क छु । कुनै दुविधा छैन ।
कुन चिह्नबाट निर्वाचनमा सहभागी हुनुहुन्छ ?
म मेरो नेकपा एकीकृत समाजवादी पार्टीले दिएको आफ्नै कलम चुनाव चिह्नबाट निर्वाचनमा सहभागी हुन्छु ।
तपाईंको चुनाव चिह्नका कारण पनि मत कम आउला कि जस्तो लाग्दैन ? पहिले सूर्यमा भोट हालेर उपमेयरमा जिताएका मतदाताले तपाईंलाई पत्याउलान् ?
हाम्रो चुनाव चिह्नका हिसाबमा हामी नयाँ छौँ भन्ने हिसाबले सबै जना सजग हुनु, शंका गर्नु स्वभाविक हो । तर, अहिले प्रविधिको युग छ । हातहातमा मोबाइल छ । यसै प्रविधिको उपयोग गर्दै सबै नागरिकले हाम्रो पार्टी, हाम्रो चुनाव चिह्न देखिसकेका छन् । त्यति मात्रै नभई हामी घरदैलो कार्यक्रम गरेर मतदाता शिक्षा पनि प्रदान गर्ने छौँ । चुनाव चिह्नकै कारणले मत नआउला भन्ने छैन । हामी मतदातालाई बुझाउने छौँ । मतपत्रको ढाँचा लिएर हामी बुझाउने छौँ ।
कांग्रेसका साथीहरूलगायत सबैले हेटौँडाको मेयरको लागि कलम चिह्नमै मत माग्नुहुनेछ । यसरी नै जनसमुदायमा जाने निर्णय भइसकेको छ । नपत्याउलान् भन्दा पनि पत्याउने बलियो आधार मैले उपमेयर भइरहँदा पनि बनाएको छु । अवश्य पत्याउनुहुनेछ । त्यसमा पनि म एक महिला उपमहानगरपालिकाको नेतृत्व गरेर विकास गर्छु भन्दा नपत्याउने भन्ने हुँदै हुँदैन ।
ठूलो शक्तिको रूपमा रहेको एमालेसँग प्रतिस्पर्धा गर्न गठबन्धनको तयारी कस्तो छ ?
अहिले अरू पार्टीभन्दा पनि आफ्नो गठबन्धनको कुरा गर्न चाहान्छु । हामी यो निर्वाचन सफल बनाउन चाहान्छौँ । यो निर्वाचन सफल बनाउनका लागि हामी गठबन्धनका दलहरू कटिबद्ध भएका छौँ । त्यसैले हामी विजयी हुन्छौँ भन्नेमा विश्वस्त छौँ ।
गठबन्धनबाटै मेयरको उम्मेदवार बनिरहँदा पनि गठबन्धनको ठूलो दल कांग्रेसबाटै तपाईंको विरोध पनि भइरहेका, रूखभन्दा अरूमा चुनाव चिह्नमा भोट दिन्नौँ भन्ने पनि छन् नि होइन र ?
अहिले यो निर्वाचनसम्बन्धी कांग्रेसमा तिक्तता थियो । किनभने एउटा इतिहास बोकेको पार्टी पनि हो । जुन लामो समयसम्म लोकतन्त्र स्थापना गर्दादेखि नेपालको पहिलो पार्टी जसले धेरै नेताहरू पनि उत्पादन गरेको छ । धेरै नेताहरूले रगत-पसिना बगाएर योग्य व्यक्तिले जीवन नै यसमा बिताइरहनुभएको छ । सक्षम कार्यकर्ताहरू उत्पादन भएको छ । उहाँहरूले यो विषयमा आफ्नो पक्षमा नेतृत्व हुनुपर्छ भन्ने स्वभाविक नै हो । हामीले अहिले जुन गठबन्धनबाट चुनाव लड्दै छौँ । यो तत्कालको निर्णयले भएको पनि होइन । फरकधारबाट
