मकवानपुर । डिजिटल युगलाई सम्बाेधन गर्नकाे लागि पत्रकारिता पनि डिजिटलाइज्ड हुनु अपरिहार्य जस्तै भएकाे छ । छिटाे छरिताे र प्रविधियुक्त पत्रकारिताकाे लागि प्रेस काउन्सिल नेपाल तथा नेपाल प्रेस इन्ष्टिच्यूट डिजिटल पत्रकारिता तालिममार्फत पत्रकारहरुकाे क्षमता अभिवृद्धिमा लागि परेका छन् ।
पत्रकारकाे क्षमता विकासकाे पाटाेलाई मुख्य कामकाे रुपमा लिदै आएकाे नेपाल प्रेस इन्ष्टिच्यूटले प्रेस काउन्सिल नेपालको सहयोगमा आजबाट डिजिटल पत्रकारिता तालिम सुरु गरेकाे छ । डिजिटल पत्रकारिता गर्दै आएका र पत्रकारितामा रुचि भएका ८० जनालाई एकसाता लामो पत्रकारिता तालिम दिन लागिएकाे हाे ।
नेपाल प्रेस काउन्सिलका अध्यक्ष बालकृष्ण बस्नेतले तालिमकाे उद्घाटन गरे । अनलाइन न्यूज पोर्टल, यूट्युब सञ्चालन, मोबाइल जर्नलिजम (मोजो) पत्रकारिता तथा डिजिटल मिडियाका लागि समाचार लेखन सीपसँगै आचारसंहिताका विषयमा प्रशिक्षण दिइने नेपाल प्रेस काउन्सिलका अध्यक्ष बस्नेतले जानकारी दिए ।
नेपालमा मात्र नभई विश्वमा मूलधारका सञ्चारकर्मीहरुलाई डिजिटल पत्रकारिताको ज्ञान नभए प्रतिस्पर्धामा आउन नै नसक्ने अवस्था आएको उल्लेख गर्दै मुलुकका पत्रकारको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न काउन्सिल सधै तत्पर रहेको बस्नेतले बताए ।
दूरशिक्षा प्रणालीका माध्यमबाट सञ्चालन गरिएको प्रशिक्षणमा मकवानपुर, काभ्रेपचाल्चाेक, उदयपुर, बाँके, कैलाली, रुकुम,साेलुखुम्बु, नवलपरासी, धनुषा, सुनसरी, नुवाकाेटलागयतका जिल्लाका पत्रकार तथा पत्रकारितामा रुची भएका सहभागी छन् । तालिमकाे पहिलो दिन न्यू मिडिया विज्ञ करुण थापाले प्रशिक्षण दिएका थिए ।
कार्यक्रमकाे सहजिकरण नेपाल प्रेस इन्ष्टिच्यूटका प्रशिक्षक कपिल काफ्लेले गरेका थिए । तालिमकाे लागि १ सय ५० भन्दा बढी निवेदन प्राप्त भएकोमा ८० जना छनौट गरिएकाे प्रशिक्षक काफ्ले बताए । प्रशिक्षण उद्घाटनमा प्रेस काउन्सिलका मुख्य अधिकृत झबिन्द्र भुसालले सहभागीहरुलाई स्वागत गरेका थिए ।
व्यंग्य साहित्यमा पिडालु पण्डितको उपनामले चिनिने साहित्यकार बासुदेव गुरागाई साहित्य साधनामा अनवरत लागि परेका छन । नुवाकोट बालकुमारी कमेरेगाउमा जन्मिएर केहि समय मकवानपुर हर्नामाडीमा बसोबास गर्नु भएका गुरागाई हाल काठमाडौ गोङगवुलाई कर्म थलो बनाई आउनु भएको छ । नेपाल सरकारको सहसचिव पदबाट सेवा निवृत्त हुनु भएका गुरागाई दुप्चेश्वर साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान मूल नारा लिएर स्थापित दुप्चेश्वर साहित्य समाज नुवाकोटको विशिष्ट सदस्य तथा संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । पूर्व कर्मचारी समाजका आजीवन सदस्य तथा राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज नुवाकोटका सल्लाहकार रहनुभएका उहाँ दायित्व वाङ्मय प्रतिष्ठान र बुढ्यौली साहित्य समाज हेटौँडाको पनि आजीवन सदस्यका अतिरिक्त शिवपुरी साहित्य समाज, बूढानीलकण्ठ काठमाडौँका वर्तमान कार्य समिति सदस्य हुनुहुन्छ । विगतमा एक कार्यकाल त्रिशूली वाङ्मय प्रतिष्ठानको कार्य समिति सदस्य समेत रहनुभएका उहाँका साहित्यमा प्रकाशित कृतिहरूमा ‘स्वागत’ (फुटकर कविता सङ्ग्रह) २०५३, ‘नेता चिरञ्जीवी भव’ (हास्यव्यङ्ग्य काव्य) २०५९, ‘थोते हाँसो’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०६२, ‘बास उठेका चराहरू’ (फुटकर काव्यिक रचनाहरूको सँगालो) २०६४, ‘मोफसलको मधुरिमा’ (नियात्रा सङ्ग्रह) २०६९, ‘बाजेको सेकुवा’ (हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध सङ्ग्रह) २०७०, ‘अनुमानित निष्कर्ष’ (छोटा कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘समयान्तर’ –कथा सङ्ग्रह) २०७२, ‘नुवाकोटका पशुपति ः दुप्चेश्वर महादेव’ (पर्यटन प्रवद्र्धनात्मक कृति) २०७३, ‘वसन्त वृक्ष’ सहस्र नेपाली हाइकु सङ्ग्रह २०७५, ‘फुमन्तर’ (लघुकथाहरू) २०७६, ‘नुवाकोटका पशुपति दुप्चेश्वर महादेव ः सङ्क्षिप्त झलक २०७७, ‘रातो गुलाफ’ सुसेली–सङ्ग्रह २०७९, ‘बाबा दुप्चेश्वर’ (भजन–सङ्ग्रह) २०७९ रहेका छन् ।

गुरागाईले नेपालको निर्वाचन इतिहास, निर्वाचन आयोग, २०७३,. माटोको ममता (प्रधान सम्पादक) राष्ट्रसेवक कर्मचारी समाज, नुवाकोट, २०७३, नेपालको निर्वाचन इतिहास–२, निर्वाचन आयोग (सङ्कलन तथा लेखनसमेत), २०७८, ‘शिखर सौगात’ (प्रधान सम्पादक) दुप्चेश्वर विशेषाङ्क, दुप्चेश्वर साहित्य समाज, नुवाकोट, २०७८ सम्पादन गरेका छन् । विभिन्न राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकाहरू, साहित्यिक पत्र–पत्रिकाहरू, म्यागेजिन तथा अनलाइन पोर्टलहरूमा सयौँको संख्यामा फुटकर कविता, निबन्ध, कथा, मुक्तक तथा समसामयिक विषयका लेखहरू प्रकाशित छन् । साहित्यका मुख्य विधा बढी लेखन एवं सफलताका हिसाबले क्रमशः कविता, निबन्ध (नियात्रा तथा हास्यव्यङ्ग्य), लघुकथा, सुसेली, हाइकु, कथा, लघुकथा, भजन, गीत स्थान परिचयतात्मक पर्यटन प्रवद्र्धनात्मक कृति लगायत साहित्यका विविध विधामा उत्तिकै सशक्त कलम चलाउनुहुने साहित्यकार बासुदेव गुरागाई विभिन्न समयमा पुरस्कृत तथा सम्मानित भएका छन् ।
विद्यालय तहमा अध्ययन गर्दाकै अवस्थामा वि. सं. २०२९ तिर विद्यालयमा आयोजित कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना पुरस्कार प्राप्त गरेका उहाँले साहित्यिक प्रतिभाको कदर गर्दै सचिव, निर्वाचन आयोग तथा निर्वाचन आयोगको सचिवालय परिवारद्वारा प्रदान गरिएको दोसल्लासहित कदर–पत्र २०६०, निजामती सेवा दिवस, २०६४ का अवसरमा सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयद्वारा आयोजित ‘सुशासन’ गीत प्रतियोगितामा उत्कृष्ट (एक मात्र गीत छनोट भई रेडियो नेपाल र नेपाल टेलिभिजनमा रेकर्ड भएको) भए वापत प्रशंसा–पत्र, विभिन्न वर्षका निजामती सेवा दिवसका अवसरमा आयोजित कविता प्रतियोगितामा नगद पुरस्कारसहित प्रमाणपत्र, हास्यव्यङग्य साहित्यमा पु¥याएको योगदान वापत साहित्य सङ्गम मकवानपुर एवं सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुरद्वारा २०७१ सालमा संयुक्त रूपमा नगद सहित पिँडालु पण्डितका नाममा प्रमाण–पत्रसहित भैरव स्मृति सम्मान, नेपाली वाङ्मय जगत्मा खास गरी नियात्रा, कथा, कविता, हाइकु, समीक्षा र हास्य–व्यङ्ग्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान दिए वापत वि. सं. २०७७ को संसाक अनामणि समीक्षा सम्मान वापत प्रदान गरिएको ‘सम्मान–पत्र’ कपन–बानेश्वर राष्ट्रिय साहित्यिक साप्ताहिक पत्रिकाबाट कबा–नालाङ साहित्य पुरस्कार, २०७८ शिक्षा सेवा पदक, २०६७, गोकर्णेश्वर गगरपालिका काठमाडौँद्वारा वि. सं. २०७८ मा आयोजित बृहत् राष्ट्रिय हास्यव्यङ्ग्य कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना स्थान प्राप्त गरी नगद पुरस्कार तथा प्रमाणपत्र, भीम विराग सङ्गीत, साहित्य, कला प्रतिष्ठान नेपाल हेटौँडाका तर्फबाट नगद पुरस्कार तथा प्रमाणपत्रसहित चिनुकुमारी लामा स्मृति साहित्य पुरस्कार, २०७९ दैवी प्रकोप पीडितोद्धार पदक तथा दीर्घ सेवा पदक लगायत विभिन्न सम्मान पुरस्कारबाट सम्मानित व्यंग्यकार एवम् साहित्यकार बासुदेव गुरागाई पिडालु पण्डितसँग सहीखबरका लागि आरपी गुरागाईले गरेको साहित्यिक कुराकानीः–
- सहीखबरमा तपाईंलाई हार्दिक स्वागत छ ।
मलाई सम्झना गरी साहित्यिक कुराकानीका लागि निम्त्याउनु भएकोमा सर्वप्रथम त प्रश्नकर्ता तपाईं स्वयं र सहीखबरलाई हृदयतः धन्यवाद दिन्छु ।
- अचेल केमा व्यस्त हुनुहुन्छ ?
व्यस्तता आफैंमा सिर्जना हुने विषय होइन । यो त जुन विषयवस्तुमा संलग्न हुँदा आफूलाई मानसिक सन्तुष्टि मिल्छ र सकारात्मक सक्रियता बढ्छ त्यस्ता कुरामा आपूmलाई आफैंले व्यस्त गराउने हो । लामो समयदेखि मेरो रुचिको विषय साहित्य । उमेर हदका कारण नेपाल सरकारको सेवाबाट निवृत्त भएपछि म नेपाली साहित्यलाई सानोतिनो सहयोग पुगिहाल्छ कि भनेर त्यसैको श्रीवृद्धिमा आफूलाई संलग्न गराइराखेको छु । यस क्रममा विभिन्न साहित्यिक गतिविधिमा सहभागिता जनाउने र लेखन तथा प्रकाशनको कामलाई पनि निरन्तरता दिइरहेको छु । यस किसिमको व्यक्तिगत विषयभन्दा अलिक अगाडि बढेर म ‘दुप्चेश्वरः साहित्य र पर्यटनको साझा अभियान’ मूल नारा रहेको दुप्चेश्वर साहित्य समाजको काममा पनि समाजको अध्यक्ष समेतका नाताले सक्रिय रूपमा खटिइरहेको छु । उसो त फुर्सदका समयमा घरधन्दाका काममा श्रीमतीजीलाई सघाउन पनि म कञ्जुस्याइँ गरिरहेको छैन । जे जसो गरे पनि अहिलेसम्म समग्रमा सकारात्मक ढङ्गले मेरो समय व्यतीत भइरहेछ । खुसी छु ।

- साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
वि. सं. २०२८ सालको सुरुतिर, जतिखेर म काठमाडौँमा कक्षा आठमा पढ्थेँ, चामलको अभावमा भान्छा रोकिने स्थिति आउनै लाग्दा आत्तिएर सवाई छन्दमा जानीनजानी छ सातवटा चतुष्पदी श्लोक रचना गरेँ र दाजुलाई देखाएँ । रचना निकै मार्मिक थियो । उहाँ सकारात्मक हुनु भयो । त्यो कविता चिठीका रूपमा त्यतिखेरको हाम्रो घर नुवाकोट पठाएँ । त्यो चिठी पुगेको भोलिपल्टै घरबाट चामल आइपुग्यो । मेरो पहिलो रचना सायद त्यही थियो । अब म बेलाबेलामा यस्ता अक्षरसँग खेल्न थालेँ । अर्को वर्ष कक्षा नौमा पढ्दै गर्दा विद्यालयमा भएको कविता प्रतियोगितामा सान्त्वना स्थान प्राप्त गरेँ र केही कपी तथा सिसाकलम पुरस्कार पाएँ । त्यसपछि मेरो लेखन जेजस्तो भए पनि रोकिएन । तर, प्रकाशनका हिसाबले भने मेरो पहिलो कविता ‘स्वागत’ वि. सं. २०४४ सालमा मात्र कर्मचारी मिलन केन्द्र मुस्ताङले प्रकाशनमा ल्याएको ‘मुस्ताङ सन्देश’ नामक स्मारिकामा प्रकाशित भयो ।
- साहित्य लेखनमा कस्को प्रेरणाले लाग्नु भएको हो ?
ठुलो प्राज्ञिक उपलब्धि हासिल गर्न नसके पनि पुरानो समाजमा पढेलेखेको शिक्षित र धार्मिक परिवार हाम्रो । पढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थ्यो । पढाउनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थ्यो । स्वस्थानी, श्रीमद् देवी भागवत, श्रीमद् भागवत गीता, दुर्गाकवच, प्रह्लादभक्ति कथा, भानुभक्त रामायणजस्ता थुपै्र धार्मिक पुस्तक थिए घरमा । आफ्नो रुचि र आवश्यकता अनुसार कसैले के पढ्थे, कसैले के । कोही मुखाग्र रामायण वाचन गर्थे कोही गीता । कोही देवी भागवतका श्लोक सुनाउँथे कोही प्रह्लादभक्ति कथाका । पढ्न नजान्नेहरू पनि सुनेकै भरमा मुखाग्र श्लोक वाचन गर्थे । सार कुरो, – अक्षरप्रति अगाध स्नेहभाव र लगाव थियो सबैमा । यही पृष्ठभूमिमै म कता कता थाहै नपाईकन साहित्य लेखनतिर लागेँजस्तो लाग्छ । उसो त जेठो दाजु रामप्रसाद पनि यदाकदा कविता र विभिन्न लेखहरू लेख्ने गर्नुहुन्थ्यो । त्यसले पनि मेरो लेखनलाई अझ अगाडि बढ्न प्रेरित ग¥यो भन्ने बुझाइ मेरो छ । यसका अतिरिक्त विभिन्न पत्रपत्रिकामा पढ्न पाइने साहित्यिक सामग्रीले पनि मलाई यसतर्फ लाग्न कुत्कुत्याएको थियो ।
- साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
साहित्य सामाजिक घटना परिघटनाको प्रतिविम्ब हो । जहाँ दुःखका कुरा पनि हुन्छन्, सुखका कुरा पनि हुन्छन् । पे्रम र मिलनका कुरा पनि हुन्छन्, मनमुटाव र बिछोडका कुरा पनि हुन्छन् । साहित्यमा यो विषय ग्राह्य हुने र यो नहुने भन्ने हुन्न । समाजभित्रका समग्र विषयवस्तुको प्रतिविम्बन साहित्यमा उत्रिएको हुन्छ । तर, अभिव्यक्तिको माध्यम भने विविध हुन सक्छ ।
- साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
विधागत हिसाबमा कविता, कथा, निबन्ध, हास्यव्यङ्ग्य, भजन, गीत, सुसेली, नियात्रा, धर्मसंस्कृति, स्थान परिचयलगायतका विविध विधा र क्षेत्रमा जानीनजानी कलम चलाएको छु । केही मुक्तक पनि छन् तर ती पुस्तकाकार रूपमा आउन बाँकी छन् । माथिका जुनसुकै विधा र क्षेत्रमा कलम चलाए पनि मेरो लेखनीको मूल पहिचान भनूँ वा वैशिष्ट्यता भनेको हास्यव्यङ्ग्य नै हो ।

- साहित्यलाई अनुउत्पादक क्षेत्र भन्छन् नि रु तपाईको विचारमा के हो ?
साहित्य अनुत्पादक र उत्पादक दुवै हो मेरा विचारमा । अनुत्पादक यस अर्थमा कि साहित्यमा लागेर आर्थिक रूपमा समुन्नति हासिल गरेका मानिसको सङ्ख्या निकै न्यून छ भने मानसिक रूपमा सन्तुष्टिसहित बौद्धिक उपलब्धि हासिल गरेका तर आर्थिक हैसियत उकास्न नसकेकाको सङ्ख्या अत्यधिक छ । यसर्थ, जीवनको अन्तिम सत्य आर्थिक पक्ष मात्र हैन भनेर सोच्ने हो भने साहित्य जस्तो उर्वर क्षेत्र अरू छैन । यसरी निष्कर्ष निकाल्दा साहित्यलाई अनुत्पादक क्षेत्र भन्नेहरूको जमातमा म मिसिन चाहन्न ।
- तपाईंले पुस्तकहरू प्रकाशन गर्दै आउनु भएको छरु साहित्यिक पुस्तक प्रकाशनमा कतिको अफ्ट्यारो र चुनौती छ ?
हो, अहिलेसम्म विभिन्न विधा र क्षेत्रका साना ठुला गरी मेरा चौध थान पुस्तक प्रकाशित छन् । आधा दर्जन जतिको सङ्ख्याका पुस्तकका पाण्डुलिपिहरू अन्तिम रूप पाएर पनि तिनले अझै प्रकाशनको रहर पूरा गर्न सकिरहेका छैनन् । नढाँटी भन्नुपर्दा ती पुस्तकहरू अब मनकारी प्रकाशकको पर्खाइमा छन् । यसरी अरूको पर्खाइमा बस्नुपर्ने बाध्यता नै पुस्तक प्रकाशनका क्रममा आइपर्ने विभिन्न अप्ठ्यारा र चुनौतीकै कारणले हो । लेखन र छपाइ जति सजिलो छ, त्यत्तिकै अप्ठ्यारो छ बजार व्यवस्थापनको काम । अहिलेको समयमा साहित्य अध्ययनका लागि एकातिर मानिसहरूसँग समयको अभाव छ भने अर्कातिर साहित्य अध्ययन र अन्य मनोरञ्जनका लागि विविध वैकल्पिक साधन र माध्यम सरल तरिकाले उपलब्ध छन् । त्यसले पनि किताबी साहित्य अध्ययनमा मानिसको रुचि क्रमशः घट्दै गइरहेको छ । जहाँ पठनसंस्कृतिमा ह्रास आउन थाल्छ त्यहाँ पुस्तक प्रकाशन, वितरण र यसको अन्य व्यवस्थापन निकै चुनौतीपूर्ण हुन्छ । जति व्याख्या गरे पनि अक्षरको साधनामा लागेकाहरू अपवाद बाहेक सबैले यस परिस्थितिको सामना गरिरहेका छन् ।
- तपाईं विभिन्न साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा पनि आबद्ध हुनुहुन्छ । यसलाई कसरी ब्यबस्थापन गर्नुहुन्छ ? आत्मसन्तुष्टि मिल्छ की मिल्दैन ?
कि रहर गर्नु हुँदैन, कि समयको व्यवस्थापन रहरकर्ता स्वयंले मिलाउन सक्नुपर्छ । सबै साहित्यिक तथा सामाजिक संस्थामा असार साउनको जस्तो चटारोका काम हुँदैनन् । बुझेका विषयमा कामको मेलो सक्न र समय व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ । यसका लागि कति खट्ने भन्ने कुरो महत्वपूर्ण हो । खानपान र स्वास्थ्यले साथ दिन्छ भने जति सक्रिय भयो जिन्दगी त्यत्तिकै हरियो हुन्छ । सुत्तैmन । त्यसबाट आत्मसन्तुष्टि पनि पर्याप्त मिल्छ । तर, अर्थोपार्जनवादमा लागेकाहरूका लागि भने यो समस्याकै विषय बन्छ जस्तो लाग्छ । व्यक्तिगत कुरा गर्नुहुन्छ भने म आफू लागेको क्षेत्रमा पूरापूर सन्तुष्ट छु र सक्रियतापूर्वक लागिरहेकै पनि छु, र भ्याइरहेकै पनि छु ।
- साहित्यको आडमा राजनीति गर्नेहरूलाई के भन्नुहुन्छ ?
यस्तो अवस्था सर्वथा अवसरवाद हो । न तिनले शुद्ध मनले राजनीति गरेका हुन्छन्, न साहित्य सेवा । यस्ता झुन्डहरू जता अवसर पाइन्छ त्यतै झुम्मिन्छन् । न यिनमा कुनै साँचो नैतिकता हुन्छ, न कुनै सेवामुखी लगाव नै । यसरी प्राप्त अवसरमा तिनका मनले अल्पकालीन आनन्द त लेलान् तर साँचो मानसिक सन्तुष्टि तिनलाई पनि हुन्न । तसर्थ, यस्ता झुन्डका विषयमा कुरा गरेर समय खेर फाल्नु त्यति उपयुक्त जस्तो मलाई लाग्दैन ।
- मानव जीवनमा साहित्यको भूमिका कस्तो रहन्छ ?
जसरी राज्यको चौथो अङ्गका रूपमा पे्रस जगत्लाई लिइन्छ, त्यसरी नै मानव जीवनको चौथो आवश्यकताको रूपमा साहित्यलाई लिइनु उपयुक्त हुन्छ । मानव जीवनमा गाँस, बास, कपासपछिको चौथो आवश्यकता साहित्य हो, जसले मानवलाई सुख, शान्ति र सन्तुष्टि सबै दिन्छ । यसरी हेर्दा सुखी मानव जीवनका लागि साहित्य अपरिहार्य विषय हो । मानव जीवनमा साहित्यको अहं भूमिका रहन्छ ।
- अहिलेको नेपाली साहित्यलाई कसरी नियालिरहनुभएको छ ?
म यसलाई सकारात्मक रूपमा लिन्छु । नेपाली साहित्यमा पछिल्लो समय सिर्जनाको बाढी नै छ । कुनै न कुनै रूपमा यसले नेपाली साहित्य भण्डारलाई धनीै बनाएकै मान्नुपर्छ । यदि यहाँको प्रश्न गुणात्मक पक्षसँग जोडिएको हो भने त्यसमा पनि पर्याप्त आशावादी हुने ठाउँ छ । असन्तोष मान्नुपर्ने अवस्था म देख्दिन । पाकोपनको प्राप्ति बिस्तारै हुँदै जान्छ, आत्तिनु पर्ने अवस्था छैन ।
- अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली भाषा–साहित्यको स्थान कहाँनेर देख्नुहुन्छ ?
परभूमिमा बसेपछि मातृभूमिको माया अझै बढी लाग्छ । त्यो माया भनेको मातृभूमिको भेषभुषा, भाषा साहित्यप्रतिको मोह, धर्म संस्कृतिको जगेर्ना आदि जस्ता विषयमा अभिव्यक्त हुन्छन् । जसरी एउटी चेली पचासौँ वर्ष पराईघरमा बसिरहँदा पनि माइती घरको झिना मसिना सबै कुराको चर्चा गरिरहन्छिन्, त्यस्तै स्थिति अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा रहेबसेका नेपालीभाषीहरूले आफ्नो भाषा, साहित्य र संस्कृतिप्रति दर्शाएको म पाउँछु । विभिन्न सामाजिक सञ्जालले पनि यसमा अहं भूमिका खेलेका छन् । यसले भौगोलिक रूपमा टाढा भए पनि मानसिक रूपमा सबैलाई नजिक तुल्याएको छ । तसर्थ, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली भाषा साहित्यको स्थान तुलनात्मक रूपमा गर्व गर्न लायक नै म देख्छु । तर एउटा कुरा नेपाली भाषाका साहित्यलाई विश्वका अन्य कतिपय भाषामा अनुवाद गर्ने क्रम भने सम्बन्धित भाषाको भाषिक क्षमता भएका महानुभावहरूबाट हुनु/गर्नु जरुरी देखिन्छ । यसो हुन सक्यो भने विश्वका कुनै पनि भाषीले नेपाली साहित्यको स्वाद लिन सक्ने छन् र नेपाली भाषा साहित्यले विश्वमा आप्mनो प्रभाव जमाउँदै जान सक्ने छ ।
- स्रष्टा, सिर्जना र सर्जकलाई प्रदान गरिने सम्मानरपुरस्कारप्रति तपाईंको धारणा के छ ?
जुन कुराको अपेक्षा गरिदैन त्यस्ता कुरामा मानिसको चासो रहन्न । त्यसैले म पनि यो सम्मान/पुरस्कारजस्ता विषयमा त्यतिविधि चासो राख्दिन । बजार हल्लाको कुरा गर्ने हो भने कतिपयले आफ्नै लगानीमा पुरस्कृत हुने गरेका छन् भन्ने पनि सुनिन्छ, यथार्थ के हो थाहा छैन । राष्ट्रिय स्तरका पुरस्कार भने निजामती पुरस्कार तथा पदक/तक्मा जस्तै गरी वितरण हुन्छन्/गरिन्छन् भन्ने हल्लाले पनि बजारमा ठाउँ पाएको छ । तर, नजिकबाट नबुझेका यस्ता कुरामा अनुमानका भरमा कसैलाई ठेस पुग्ने गरी खासै केही नबोलूँ जस्तो लाग्छ मलाई । कृपया, यसलाई अन्यथा नलिनु होला ।
- साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाजप्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाज अरूको होइन आफ्नै हो । म, तपाईं र उहाँहरूको समग्र रूप समाज हो । साहित्यिक स्रष्टाहरूले आफू बसेको समाजप्रति अन्याय गर्न हुन्न । समाजमा देखिएको, समाजले चाहेको र समाजको हितका लागि आवश्यक कुरामा राजनीतिक वा अन्य कुनै पूर्वाग्रह मनमा नराखी साहित्यकारहरू प्रस्तुत हुन सक्नुपर्छ । क्षणिक स्वार्थ वा लाभहानीका विषयमा अल्झिएर साहित्यकारहरू अघि बढ्ने हो भने त्यो स्थिति समाजको समग्र विकासका लागि प्रत्युत्पादक बन्न सक्छ । यसबाट साहित्यकारहरू सर्वथा जोगिनुपर्छ । समाजप्रतिको दायित्वबोध उनीहरूमा भएन भने त्यो पनि राजनीतिक क्षेत्रजस्तै सधैँ अस्तव्यस्त भइरहन्छ र स्थिरता प्राप्त गर्न सक्दैनन् । यस स्थितिले नेपाली भाषाको उन्नयन र थप विकासमा ढिलाइ हुन्छ । यसर्थ, आफ्नो समाजिक हैसियतलाई पनि सदासर्वदा ख्यालमा राखेर सबै साहित्यकार यसतर्फ चनाखो हुनुपर्छ ।
- समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ जस्तो लाग्छ ?
सबैले भन्ने गरेका शब्द नै सापटी लिएर भन्नुपर्दा साहित्य समाजको ऐना हो । समाजको समग्र रूप साहित्यमा झल्किन्छ । हामीले मुलुकभित्र विभिन्न कालखण्डमा सिर्जना भएका साहित्यिक सामग्रीलाई समग्र अध्ययन गर्ने हो भने प्रस्ट रूपमा यसको झल्को पाउँछौँ । यसर्थ, नङ र मासुको सम्बन्ध जस्तो छ, समाज र साहित्यको सम्बन्ध पनि त्यस्तै हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । यस्तो सम्बन्धको अभावमा न समाजले गति लिन सक्छ, न साहित्यले । यसर्थ यी दुईको सम्बन्ध अपरिहार्य छ ।
- साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
छोटकरीमा आत्मसन्तुष्टि । समाजले नराम्रा ठानेका लतबाट सर्वथा उन्मुक्ति । तीन चार वर्षका उमेरदेखि सम्पर्कमा आएका अक्षरसँगको चिनाजानी र मित्रतामा निरन्तरता । देखेसुनेका र भोगेका विषयमा निर्धक्क अभिव्यक्ति । समाजका सत्पात्रहरूसँग सम्पर्क र भलाकुसारी । साङ्केतिक रूपमा यति भनेपछि यसभन्दा बढी व्याख्या गरिरहनु पर्ला जस्तो लाग्दैन ।
- पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
साहित्यका किताबी पाठक सर्लक्कै घटेका छन् भन्ने म ठान्छु । विभिन्न कोणबाट यस्तो स्थिति मैले प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गरेको छु । त्यसमाथि किनेर पढ्ने सङ्ख्या त अझै न्यून । संसार चिन्ने, जान्ने पर्याप्त विकल्पहरू उपलब्ध भएकाले पनि यो स्थिति आइलागेको भन्ने जस्ता मत राख्नेहरू पनि यहाँ पर्याप्त पाइन्छन् । यस्ता मतमा विमति जनाउनु पर्छ जस्तो मलाई पनि लाग्दैन । अनि, पाइला पाइलाका राजनीतिक आशा र भरोसाका गफले पनि मानिसहरू त्यस्तै गफमा रुमलिन र रमाउन थालेका पनि देखिन्छन् । भरखर जुँगाका रेखी बसेकादेखि कालो जुँगा बाँकी नभएकासम्म सबैका सबै राजनीतिक गफ गर्ने भएपछि विनालगानीमा धेरैको आकर्षण त्यसतर्फ बढेको देखिन्छ । यी र यस्तै समग्र कारणले पठन संस्कृतिमा ह्रास आएको कुरालाई नकार्न सकिन्न ।

- पछिल्लो समय बुढयौली साहित्यबाट साहित्यिक गतिविधी हुने गरेका छन् । यसलाई कसरी लिनु भएको छ ?
जुन कुरा अति आवश्यक थियो त्यो कुरा गर्न थालिएको छ । सरोकारवालाहरूलाई धन्यवाद छ । यो असाध्यै सकारात्मक कुरा हो । यसमा साहित्यिक व्यक्तित्वहरूको मात्र सहयोग र सद्भाव नभएर स्थानीयदेखि सङ्घीय सरकारसम्मको पनि पर्याप्त सहयोग जरुरी छ । सरकारबाट हुने यस्ता सहयोग सामाजिक सुरक्षा भत्ताभन्दा पनि बढी प्रभवकारी हुन्छन् भन्ने म ठान्छु । वर्तमानमा बुढ्यौली साहित्य समाजको आजीवन सदस्य समेत रहेको बौद्धिक रूपमा म जस्तो निम्छरो व्यक्ति पनि निकट भविष्यमै बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित केही विषयलाई विम्ब बनाएर पुस्तकाकार रूपमा एउटा कृति प्रकाशनमा ल्याउने जमर्को गर्दै छु । यस जमर्कोमा मैले केही साथीहरूबाट सहयोगको अपेक्षा पनि गरिरहेको छु । यसमा बुढाहरूको मात्र चासोको विषय रहन्न । वर्तमानका बुढाभन्दा भविष्यका बुढाले बढी ख्याल गर्नुपर्ने विषय र प्रस्तुति रहने छन् यसमा । तर एउटा सत्य कुरा के हो भने यसबाट बुढाहरूले सकारात्मक लाभचाहिँ लिनैपर्छ ।
- अरु कुनै विधामा पुस्तक प्रकाशनको तयारी गरिरहनु भएको छ कि ?
माथिल्लो जिज्ञासामा उल्लेख गरिएको बुढ्यौलीसँग सम्बन्धित साहित्य बाहेक मसँग विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशनमा आइसकेका केही दर्जन हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध छन् । तिनलाई एकीकृत गरेर पुस्तकाकार रूपमा ल्याउनै पर्ने अवस्था छ । समाजपरक, व्यङ्ग्यपरक र अन्य गरी झन्डै दुई सयको सङ्ख्यामा लघुकथाहरू (केही दर्जन विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित समेत भइसकेका) छन् । तिनलाई पनि लुकाएर राख्न म चाहन्न । उसो त केही सयको सङ्ख्यामा मुक्तक छन्, कविता छन्, सुसेली छन्, बालकथा छन् । एक थान सामाजिक उपन्यास पनि प्रकाशनको पर्खाइमा छ । यिनलाई पनि मैले लुकाएर राखेँ भने भविष्यमा मलाई यिनको सराप लाग्छ । त्यसतर्फ म सहज उपायको खोजीमा छु ।
अन्त्यमा केही…..?
हजारौँ शब्द ओकलेर म दुई शब्द यहीँ टुङ्ग्याउँछु भन्ने भाषण जस्तो मेरा भनाइ प्रायः सबै माथि आइसके । खासै अरू भन्नुपर्ने कुरा केही छैन । तथापि थप एउटा कुराचाहिँ वार्ताको टुङ्ग्याउनी अघि भन्नैपर्छ । त्यो के भने, – ‘साहित्य सिर्जना कुनै पनि वाद र पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठ्नुपर्छ । गुटउपगुटको स्थिति साहित्य र साहित्यकारका लागि शोभा दिने विषय होइन । यसतर्पm पनि प्रबुद्ध साहित्यकारहरूले समयमै ध्यान दिनु जरुरी छ । कुनै पद, सम्मान वा अरू केही पाउँला भनेर कोही अघि पढ्छ भने त्यस्तो अवस्था अन्ततोगत्वा कसैको पनि हितमा हुँदैन ।’
र, छुटाउन नहुने अर्को कुरो, – ‘साहित्यिक भलाकुसारीको यो सुखमय सुनौलो अवसर जुटाइदिएकोमा सहीखबरलाई हृदयतः धन्यवाद ।’
‘कहिलेकाहिँ त थपक्क बसेर केही नगरी लेखीरहुँ जस्तो हुन्छ ’
Tags: No Comments
साहित्यले मानिसलाई सत्कर्ममा लाग्न प्रेरित गर्दछ ।
प्रीति आत्रेय ज्ञवाली हाल प्रवासमा रहेर साहित्यसँगै ज्याेतिष फलादेशकाे माध्यमबाट समाज सेवा क्रियाशील नारी हस्ताक्षर हुन । बुबा साहितत्यकार प्रा.डा.विष्णुराज आत्रेय लाटोसाथीको प्रेरणाले साहित्य लेखनमा कलम चलाउन थालेकाे बताउनु हुने ज्ञवाली नेपाली भाषाका अतिरिक्त संस्कृत, हिन्दी तथा अंग्रेजी भाषा तथा साहित्यमा समेत राम्राे दख्खल राख्नु हुन्छ । नेपालबाट प्रकाशित नारी पत्रिकाकाे विगत २० वर्षदेखि राशि स्तम्भकारकाे रुपमा समेत चिनिनु हुने ज्ञवालीले नेपालकै पहिलो नारी राशिफल लेखिका हुनुहुन्छ । नेपाली र अङ्ग्रेजी दुवै भाषामा राशिफल लेख्ने नेपालकी प्रथम नारीको रूपमा आफूलाई स्थापित गर्नुभएको ज्ञवालीले केही समय The Kathmandu Post पत्रिकामा नियमित एवं साप्ताहिक रूपमा अंग्रेजी भाषमा समेत राशिफल लेख्ने काम गर्नु भएकाे थियाे ।
आर्या आत्रेय र कीर्तिशेष प्रा.डा. विष्णुराज आत्रेयका पाँच सन्ततिमध्ये तृतीय सन्तान, कान्छी छाेरीकाे रूपमा जन्म भएकाे हाे । गजलमा सिकारु नै भएकाे बताउँनु हुने उहाँ मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु आदी कविताकै रुप हुन् भन्नु हुन्छ । नेपाली, संस्कृत र अङ्ग्रेजी साइनो कविता लेख्ने ज्ञवाली प्रथम नारी संस्कृत साइनोकारको रूपमा आफूलाई उभ्याउनुभएको छ । साथै उहाँ संस्कृत साइनो अभियन्ता समेत हुनुहुन्छ । ज्ञवालीका साहित्य गद्य विधामा “अनुभूतिको इन्द्रेनी” नामक कविता सङ्ग्रह २०७९ भर्खरै प्रकाशित भएको छ । उहाँकाे रचनामा गीतहरू “आफ्नो त मन छ माइतीघरतिरै (तीज गीत २०७५) ” र “तिमी मेरो पूजा (प्रणय गीत २०७७)” युट्युबमार्फत प्रसारित समेत भएका छन् । बिबिसि, साहित्यपोस्ट, हिमालय टाइम्स, कान्तिपुर, नेपाल समाचारपत्र, नेपालनाम्चा, सहीखबर, संसारन्यूज, वैजयन्ती साहित्यिक पत्रिका, हाम्रो पुरुषार्थ, नारी, कल्पतरु, दायित्व आदि विभिन्न पत्र पत्रिका तथा अनलाइनहरूमा विभिन्न समसामयिक विषयसित सम्बन्धित लेख रचनाहरू प्रकाशित भएका र हुँदै गरेका छन् ।
संस्कृतमा कुराकानी गर्ने परिवारकी सदस्य प्रीतिले आफ्नै बुवाको सानिध्यमा प्राथमिक तहको शिक्षा हासिल गर्नुभएको थियो । माध्यमिक शिक्षाको पूर्वमध्यमा भारतको गोरखपुर र पद्मकन्या विद्याश्रम, डिल्लीबजारबाट एसएलसी उत्तीर्ण गर्नुभएकी उहाँले उत्तरमध्यमा, शास्त्री र आचार्य, वाल्मीकि विद्यापीठ, प्रदर्शनीमार्ग काठमाडाैंबाट उत्तीर्ण गर्नुभएकाे छ । फलितज्योतिषमा आचार्य (स्नातकोत्तर), अंग्रेजी साहित्यमा शास्त्री (स्नातक) गर्नु भएकी उहाँ नेपालबाट अंग्रेजीमा नियमित एवं साप्ताहिक राशिफल लेख्ने प्रथम नेपाली नारी स्तम्भकारको रुपमा पनि आफूलाई स्थापित गर्नुभएकाे छ । कविता, प्रतियोगिता तथा ज्योतिष सम्मेलनमा पदक तथा उपाधी समेत प्राप्त गर्नु भएकी ज्ञवाली विश्व हिन्दु युवा संघबाट अभिनन्दित सक़मेत हुनु भएको छ । हाल कम्बोडियामा बसेर समेत नेपाल तथा नेपाली साहित्य कला क्षेत्रको श्रीवृद्धिमा निरन्तर साधनारत ज्ञवालीसँग सहीखबरका लागि आरपी गुरागाईँ ले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः
- साहित्य लेखनमा लाग्नु भएको कति भयो ?
ठ्याक्कै यही दिन नै लेखेँ भनेर मलाई सम्झना छैन । अहिले जस्तै सम्झना हुन्छ भनेर प्रायः कविताको पुछारमा लेखिएजस्तै त्यतिबेला मिति लेख्नुपर्छ भत्रे हेक्का भएन र अहिले जस्तो सञ्जाल पनि थिएन । केटाकेटी बेला भएर होला, संकलन पनि भएनछ । पहिले पनि लेखेँ कि थाहा भएन, जुन कविता लेखेको सम्झिन्छु त्यतिबेला बहुदल आइसकेको थियो शायद २०४७/४८ सालदेखि होला ।
- साहित्य लेखनमा कस्को प्रेरणाले लाग्नु भएको हो र?
मेरा आदरणीय बुवा प्रा.डा.विष्णुराज आत्रेय लाटोसाथीको प्रेरणाले मैले साहित्य लेखनमा हात हालेकी हुँ । बुवा आफैं पनि साहित्यकार हुनुभएको हुँदा आफ्ना छोराछोरीले पनि लेखन कार्यमा अग्रसर गराउन निकै प्रयास गर्नुहुन्थ्यो । विभित्र कार्यक्रम, सभा, समारोहमा म बुवाको हात समाउँदै बुवासित जान्थेँ र उत्सुकतावश बुवासित सोध्ने गर्दथेँ । यसरी बुवाकै प्रेरणा र मार्गदर्शनले मैले लेखन कर्ममा हात हालेँ । प्रतियोगितामा सहभागी हुँदा, पुरस्कृत हुँदा र उपहार पाउँदा पनि मनमा उत्साह बढ्थ्यो र भए जति सबै कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन पाए पनि हुन्थ्यो भत्रे मनमा लाग्दथ्यो ।
- साहित्यको कुन विधामा कलम चलाउनुहुन्छ ?
म साहित्यका विभित्र विधामा कलम चलाउँछु । प्रारम्भमा मैले लेखनको शुरुवात गद्य कविता र लेखहरूबाटै गरेँ । म नेपाली अंग्रेजी संस्कृत हिन्दी चारै भाषामा कविता लेख्छु । गीत, मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु, गजल आदि विभित्र विधामा पनि कलम चलाउँछु । साहित्यको लघु विधा साइनोमा पनि नेपाली संस्कृत अंग्रेजी गरी तीन भाषामा साइनो लेख्छु । साइनो विधामा मलाई संस्कृत साइनोको अभियन्ता भन्नुहुन्छ धेरै जना । पछिल्ला दिनहरूमा म प्रायः छन्द कवितामा कलम चलाउँदै छु । समय मिलेसम्म सबै विधालाई समय दिन खोज्छु । प्रायः कविता, साइनो, मुक्तक, टुक्कामा मेरो कलम चल्छ । बेलाबेलामा ज्योतिष एवं समसामयिक कुरामा लेखहरू पनि लेख्छु । गजल, रम्बास र हाइकु विधामा त्यति समय दिन पाएकी छैन । यस बाहेकका बाँकी अरू विधातिर मेरो मन गएन । अहिलेसम्म आफूलाई यतिमै सीमित गराएकी छु ।
- साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्नुहुन्छ ?
मेरो बुझाइमा साहित्य भनेको समाजको दर्पण अर्थात् ऐना हो । साहित्यले समाजलाई ऐना देखाउने काम गर्छ । समाजलाई सही दिशातर्फ लाग्न प्रेरणा दिने काम गर्दछ । साहित्यले मार्गदर्शन गर्छ । साहित्यले नकारात्मकताबाट सकारात्मकतातर्फ जान उन्मुख गर्छ । साहित्यले मानिसलाई सत्कर्ममा लाग्न प्रेरित गर्दछ । साहित्यले सन्देश दिने काम गर्दछ साथै एकजूट भएर विषम परिस्थितिबाट बाहिर निस्किने निकास दिने मार्ग देखाउँछ ।
उदाहरणका लागि धरणीधर कोइलाराको ‘जाग जाग अब जागन जाग’ कविता, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘उद्देश्य के लिनु उडी छुनु चन्द्र एक’ आदि कविताका अंशबाट पनि बुझ्न सकिन्छ । व्यक्तिमा साहित्यको कति महत्व छ भत्रे कुरालाई लिएर संस्कृतमा यौटा नीतिश्लोक छ जसमा, साहित्य,सङ्गीत र कला नभएको मानिस सीङ्ग र पुच्छर नभएको पशु सरह हुन्छ भनेर भनिएको छ ‘साहित्यसङ्गीतकलाविहीनः साक्षत्पशुःपुच्छविषाणहीनः ।’
- साहित्य लेखन बाहेक अरु कुन पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ रु साहित्य लेखनमा समय कसरी मिलाउनु हुन्छ ?
म नारी पत्रिकामा २० वर्षदेखि राशि स्तम्भकारको रूपमा राशिफल लेख्दै आइरहेकी छु । केही समय मैले The Kathmandu Post पत्रिकामा नियमित एवं साप्ताहिक रूपमा अंग्रेजी भाषमा राशिफल लेख्ने काम गरेँ । जसबाट म नेपाली र अंग्रेजी दुवै भाषामा नेपालकी प्रथम नारी राशिफल लेखिकाकी रूपमा चिनिएँ । अरू विभित्र स्थानबाट पनि आग्रह आएका छन्। यहाँले भनेजस्तै समय मिलाउन सकिएन । मेरो फलित ज्योतिष विषय भएको हुँदा मैले धेरैजनाको अनौपचारिक फलादेश गर्दै आइरहेकीछु । ज्योतिष भनेको शास्त्र हो यसलाई मैले कहिल्यै पनि पेशाको रूपमा लिइन । म हाल प्रवासमा भएकोले मैले सञ्जाल एवं प्रविधिको सहयोगमार्फत इच्छुक एवं जिज्ञासु व्यक्तिहरूको फलादेश गर्दै आइरहेकी छु । एक प्रकारले यसलाई मैले समाजसेवाको रूपमा लिएकी छु । समय त एकदम मिलाउनुपर्छ । मलाई फोन र म्यासेजहरू आइरहन्छन् मेरो यति हेर्दिनुपर्यो र यति बुझिदिनुपर्यो भनेर । समय अनुकूल प्राथमिकतालाई ध्यानमा राखेर मैले सुझाव दिने गरेकी छु । अनौपचारिक रूपमा समाजसेवा गर्छु भन्नुपर्यो ।
जहाँसम्म साहित्य लेखनमा समय मिलाउने भन्ने कुरा छ, समय त मिलाउनै पर्छ । कस्तो खालको लेख रचना हो, त्यस अनुसार पनि भर पर्छ । कतिपय लेखनकालागि समय मिलाउनै पर्छ छुट्याउनु पर्छ । कहिलेकाहिँ सानातिना फुटकर रचनाहरू त बाटोमा हिँड्दा हिँड्दै, खाना बनाउँद बनाउँदै, चिया पकाउँदै गर्दा पनि फुर्छन् । एक पटक त चिया बसालेँ र मनमा कुरा फुर्यो मनमनै कविता गुन्न थालेँ । यति मग्न भइछु कि चिया उम्लिएर आधा चिया त ग्याँसमा पोखियो । कहिलेकाहिँ त थपक्क बसेर केही नगरी लेखीरहुँ जस्तो हुन्छ । कहिलेकाहिँ त व्यक्तिलाई बिहानै साँझै कति खाना खानु पर्ने होला । खानु नपर्ने भए त म कति लेख्थेँ हुँला जस्तो लाग्छ । त्यो भावलाई मैले भुजङ्गप्रयात छन्दमा यसरी गुन्गुनाएँः
बसाल्दै चिया लौ म ता सोच्न थालें
र बाँकी छ बेला भनी गुत्र थालें ।
ल जा भल्किहाल्यो चिया ता चुलोमा
उडे भाव सारा चिया उम्लिँदामा ।
भावनामा बगेर पनि हुँदैन । हामीले सबै कुराको लागि उत्तिकै समय दिनुपर्छ र कामको प्राथमिकता हेरेर समयको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ । साहित्यमा समय मिलाउनुका साथसाथै साधना गर्नु पनि उत्तिकै जरूरी हुन्छ ।
- आफूलाई कुन विधाको स्रष्टा भनिन रुचाउनु हुन्छ रु किन ?
रुचाउने नरुचाउने भन्ने त्यस्तो केही छैन । त्यो त पाठकहरूमा भर पर्ने कुरा हो । मैले आफैं म यस्तो भनेर भन्नु भन्दा पनि मेरा लेखकीय पाठकहरूले भन्ने कुरा हो । विषयगत रूपले हेर्ने हो भने म एक राशिफल स्तम्भकार र साहित्यतर्फ कवि । मलाई म लेखक हुँ भनेर भन्नुपर्छ जस्तो लाग्दैन । यो यो भनेर विधागत रूपमा छुट्याएर भन्दा एक विधाले अर्को विधाको अपमान गरेजस्तो लाग्छ । मुक्तक, साइनो, टुक्का, रम्बास, हाइकु आदि कविताकै रूप हुन् र गजलमा म सिकारु नै छु ।
- साहित्यका कुनै पुस्तक प्रकाशित गर्नु भएको छ ?
हजुर । साहित्यमा गद्य विधामा “अनुभूतिको इन्द्रेनी” नामक मेरो आफ्नै गद्य कविता सङ्ग्रह २०७९ प्रकाशित भएको छ । त्यस्तै मैले रचना गरेका २ गीतहरू “आफ्नो त मन छ माइतीघरतिरै (तीज गीत २०७५) ” र “तिमी मेरो पूजा (प्रणय गीत २०७७)” युट्युबमार्फत सार्वजनिक भएका छन् ।
- नेपाली साहित्य लेखन र अध्ययनमा वर्तमान अवस्था कस्तो पाउनु हुन्छ ?
वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा हेर्ने हो भने साहित्यको क्षेत्र अहिले फराकिलो हुँदै गइरहेको छ । हिजोआज आख्यान तर्फ लेखकहरूको सक्रियता बढ्दो छ । त्यस्तै अहिले छन्द कविता लेख्ने सर्जकहरूमा बढोत्तरी भएको छ । पठन संस्कृतिको विकास हुँदैछ । नयाँ नयाँ विधाहरू साहित्यको उपविधाको रूपमा आएका छन् । प्रविधि र सञ्जालले गर्दा पनि साहित्यको विस्तार हुँदै गएको छ । कहिले भौतिक त कहिले परोक्ष रूपमा साहित्यानुरागीहरूले सामाजिक सञ्जालको सहायताले सहभागी हुने कार्यक्रम सुन्न मिल्ने जस्ता सहज वातावरणको विकास भएको छ । सञ्जालले केही सकारात्मक पाटोको विकास त गरेकै छ त्यो राम्रो कुरा हो तर कतै कतै भने सञ्जालमा साहित्यलाई लिएर ईष्या, अपमान तुच्छ शब्दको प्रयोग गर्ने, आवेशमा आएर लेख्ने गरिएको पनि पाइएको छ । कतिपयले त विचारै नगरीकन लहैलहैमा जथाभावी रूपमा लेखेको पनि पाइन्छ । कतिपयले त ताइँ न तुईँ का कुरा लेखी अनावश्यक विवादको स्थिति पनि सिर्जना गरेका हुन्छन् । केहीले भने लेख्नकै लागि भनेर, आफू पछि परिन्छ कि भनेर पनि संजालमा प्रतिस्पर्धाको रूपमा लेख्ने गरेका पाइन्छन् जुन राम्रो होइन । साहित्य भनेको साधना पनि हो विना साधनाको लेखन साहित्य हुँदैन ।
- साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाज प्रतिको दायित्व के हो जस्तो लाग्छ ?
समाज कस्तो अवस्थामा थियो, कस्तो अवस्थामा छ, कतातिर जाँदैछ र गइरहेको छ भन्ने कुरालाई बुझ्दै र बुझाउँदै अब उप्रान्त के कस्तो गर्नु राम्रो होला त ! कसरी र के गर्दा समाजको हित होला त ! भन्ने कुराको आगाज गर्नु, चेतना प्रवाह गर्नु र दिशानिर्देश गर्नु नै साहित्यिक स्रष्टाहरूको समाजप्रतिको दायित्व हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ । साहित्यिक श्रष्टाले एकाङ्गी वा व्यक्तिगत भएर हैन कि समग्र परिवार, समाज र देशको हितबारे विचार र विवेचना गर्दै सबैको साझा हुनसक्ने खालको, देश विदेशमा छरिएर रहेका समस्त जनको विश्वबन्धुत्व बढाउने खालको सिर्जना गर्नुपर्छ जस्तो मलाई लाग्छ ।
- समाज र साहित्यको सम्बन्धमा कस्तो समानता छ ?
मेरो विचारमा समाज र साहित्य दुवै एकार्काप्रति आश्रित छन् । समाज नभए साहित्यको के काम ? विना साहित्य समाजको के काम ? समाजरूपी बगैँचालाई तह लगाउन, शोभायमान बनाउन एक दक्ष मालीको रूपमा साहित्यले काम गरेको हुन्छ ।
- साहित्य लेखनबाट के पाए भन्ने लाग्छ ?
केही पाउँछु वा पाइएला भनेर मैले लेखन कार्य गरेको होइन । मैले लेखेको कुराले बरु कसैलाई सहयोग पुग्ला कि भनेर म लेख्ने गर्छु । तपाइँले लेखेको मलाई मिल्यो भन्दा, तपाईँले लेखेको कस्तो घत पर्यो भन्दा मनमा सन्तोष लाग्छ । कतिपयले त मलाई म्यासेज गरेरै तपाइँले लेखेको पढ्दा मलाई मेरै लागि लेखेको रहेछ भन्ने सुन्दा आत्म सन्तुष्टि मिल्छ । तपाइँको रचना पढेर राम्रो लागेर मैसेज गरेको, तपाइँको रचनाहरू पढ्न मन लागेर फ्रेन्ड रिक्वेस्ट पठाएको, कसैले रचना राम्रो लागेर फलो गरेको जस्ता कुराहरू पढ्दा र थाहा पाउँदा रमाइलो लाग्छ । कतिपयले त मैले सञ्जालबाट तपाइँले लेख्नुहुन्छ भन्ने थाहा पाएँ, फलानो पुस्तक/सङ्ग्रहका लागि रचना पठाइदिनुस् भन्ने जस्ता आग्रह म्यासेजमा आउँदा रमाइलो लाग्छ । मैले साहित्य लेखनबाट पाठक कमाएँ जस्तो लाग्छ ।
- पछिल्लो समय साहित्यका पाठक कतिका छन् जस्तो लाग्छ ?
पहिले पहिले साहित्य पढ्न साहित्यिक पुस्तक र साहित्यिक पत्रपत्रिकाहरू किन्नै पर्ने अवस्था थियो । अहिले इन्टरनेटको माध्यमबाट औँला चलाएकै भरमा अनुकूल समयमा आफूलाई चाहिएको सामग्री सञ्जालमा पढ्न र सुन्न पनि पाइन्छ । कतिपयले त सञ्जालबाटै प्रशिक्षण लिँदै र सिक्दै पनि गरेका छन् । कतिपयले सञ्जालमा समूह बनाएर समूहमा रचना पठाएर मिले/नमिलेको शुद्ध्याएर अनि बल्ल सञ्जालमा पोस्टिने गरेका छन् । यसो गर्दा लेखन स्तरीय हुने नै भो र लेखकलाई पनि अझ लेख्ने प्रोत्साहन बढ्दै जान्छ । यस्तो हिसाबले हेर्दा पछिल्ला समय पाठकका साथै लेखकहरू झनै बढेको जस्तो लागेको छ ।
- प्रवासमा रहेर साहित्य सिर्जना गर्नुको साथै साहित्यिक कार्यक्रममा संलग्नता जनाउन कतिको सहज छ ?
साहित्य सिर्जना गर्नकोलागि स्वदेश र विदेश भन्ने कुराले कुनै फरक पर्दैन जस्तो लाग्छ । साहित्यको कुनै परिधि हुँदैन । यो जहाँबाट पनि सिर्जना गर्न सकिन्छ । लगन, धैर्य र साधना भने हुनैपर्छ । यी कुरा भएनन् भने स्वदेशमै भए पनि श्रृजना गर्न गाह्रो हुन्छ । तर साहित्यिक कार्यक्रममा संलग्न हुन र सहभागिता जनाउनकोलागि भने प्रवासी हुँदा धेरै फरक पर्ने रहेछ । कुनै कुनै कार्यक्रमहरूमा जूममार्फत सहभागिता जनाइने भए तापनि आफूलाई मन लागेका, बोलाइएका सबै कार्यक्रमहरूमा सहभागिता जनाउन नसकिने रहेछ । जसले गर्दा कतिपय अवस्थामा पछि पनि परिने र पारिने रहेछ । प्रवासी भनेर त्यति चासो नदिने, प्रवासमा हुँदा भेट्नुपर्छ भन्ने, अनि मौका मिलेको बेला विभित्र बहाना पार्ने साहित्यकारहरूको फेला पनि परियो । साहित्यकारहरूसित प्रत्यक्ष भेटघाट गरेर आ–आफ्ना विचार आदान–प्रदान गर्न पाउँदाको अनुभूति बेग्लै हुन्छ । कतिपय बेला समय र नेटका कारण चाहेको बेला कुराकानी गर्न पनि सकिँदैन । आफूलाई चाहिएका साहित्यिक पुस्तकहरू चाहिएका बेलामा उपलब्ध हुन्न, कुर्नुपर्ने हुन्छ । कसैकसैले भने प्रवासमा रहेर पनि साहित्य सिर्जना गरेको भनेर खोजी खोजी सम्पर्क गर्ने र कार्यक्रममा सरिक हुन मैसेज गर्ने कसैले फेरि कसैले अमुक् पत्रिकाकोलागि रचना पठाउनु पर्यो भनेर आह्वान गर्ने पनि हुनुहुन्छ ।
- हाल कुन विधामा कलम चलाउँदै हुनुहुन्छ ?
अनुकूल समय मिलेको बेलामा कलम चलाउँछु । फुटकर रचनाहरू लेख्दालेख्दै कहिले कुन त कहिले कुन विधामा आफैं कलम सर्छ । यो विधा र त्यो विधा भत्रे हुँदैन । हाल छन्द विधामा लेखन कार्य गर्ने प्रयास गर्दैछु ।
- कुनै पुस्तक प्रकाशित गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ कि ?
तत्कालै निकाल्ने योजना त छैन । केही लेखनहरूले पुस्तकको आकार लिन खोज्दै छन् । कुनै सम्पादन गर्नुपर्ने छन् । समयानुसार सबै कुरा मिल्दै गयो र तयार भयो भने प्रकाशित गर्ने हो । हेरौँ, लेखनलाई कत्तिको समय दिन सकिन्छ र त्यस्तै समयले पनि कत्तिको साथ दिन्छ ।

- साहित्य लेखनमा नारीशक्तिको सक्रियता कत्तिको छ जस्तो लाग्छ ?
हिजोआज नारीहरूको साहित्यमा रुचि बढ्दो छ । धेरै नारी सर्जकहरूको पुस्तकहरू बजारमा आइरहेका छन् । गद्य कविता, उपन्यास, अनुसन्धान, आख्यान, मुक्तक, साइनो, शीत, हाइकु, रम्बास, टुक्का, सुसेली, कोपिला, झर लगायत विभित्र पुराना एवं नयाँ विधाहरूमा नारी सक्रियता बढेको पाइन्छ । छन्द कवितामा पनि नारीहरूको सक्रियता बढिरहेको छ । केही वर्ष यता नारीका छन्द विधामा विविध खालका पुस्तकहरू पनि आइरहेका छन् । पोहोर साल डा. अलका आत्रेय चूडालको दोश्रो खण्ड काव्य (शोक काव्य) “निनाद वल्लरी” र भर्खरै सीता भट्टराईको दोश्रो महाकाव्य “धराकर्षण” सार्वजनिक भएबाट पनि अरू विधामा जस्तै छन्द विधामा पनि नारीशक्तिको पकड बलियो छ भत्रे कुरा स्वतः सिद्ध हुन्छ ।
- स्रष्टा र सिर्जनालाई प्रदान गरिने सम्मान पुरस्कारमा तपाईको धारणा के छ ?
कुनै पनि स्रष्टा वा सिर्जना आफैमा राम्रो वा नराम्रो भन्ने हुँदैन । कुनै एक पाठकलाई राम्रो लाग्ने सिर्जना कुनै अर्को पाठकलाई नराम्रो लाग्न पनि सक्छ । कुनै व्यक्ति विशेष वा कसैको मनोनयनले नभई समग्र रूपमा हेर्दा स्रष्टाले सिर्जित सिर्जनाले समाजमा कस्तो भूमिका खेल्यो ? कत्तिको प्रभावकारी रह्यो र हुनेछ ? समाजप्रति कतिको उत्तरदायी छ ? भत्रे कुरालाई आधार मानेर सम्मान र पुरस्कार दिइनुपर्छ जस्तो लाग्छ । पुरस्कार पाएका र पुरस्कारका निम्ति मनोनयनमा चयन भएका रचना राम्रा अरू नराम्रा भत्रे पनि हैनन् । कुनै पुरस्कार वा सम्मानले स्रष्टा र सिर्जनालाई वर्गीकरण गर्नु राम्रो हुँदैन र गर्नु पनि हुँदैन । कालजयी रचनाहरूको भने उचित सम्मान गर्नुपर्छ । लेखन, अनुभव, शैली, विचारको तादात्म्यता, भाव सम्प्रेषण, पाठकलाई बोधगम्य रचनाहरू असल पाठकहरूले स्वतः ठम्याइ हाल्छन् ।
- अन्त्यमा, तपाइँलाई केही भत्रु छ कि ?
हजुर । साहित्य लेखनमा रुचि राख्ने र लेख्न खोज्ने धेरै जना देखेको छु । धेरै जनाले राम्रो—राम्रो रचना सञ्जालमा राखिएको पाइन्छ तर त्यति ध्यान दिइएको पाइँदैन । आआफ्नो गुट र समुदायको रचनालाई वाहवाही गर्ने अरुका राम्रा रचनालाई पनि सामान्य ठानेर तिरस्कार गर्ने, होच्याउने प्रवृत्ति पनि भेटिन्छ । छन्द कविले गद्य कविलाई हेप्ने प्रवृत्ति पनि देखियो, जुन हुनु हुँदैन जस्तो लाग्छ । राम्रै रचना भए पनि विविध कारणले पुस्तक निकाल्न नसकेका वा नभ्याएका स्रष्टालाई पुस्तक निकालेका स्रष्टाले व्यङ्ग्यात्मक छेड हात्रे, आफ्नो सिर्जनालाई मात्रै राम्रो ठान्ने अरूको तुच्छ ठान्ने, प्रोत्साहन गर्नुको साटो निरुत्साहित गर्नेजस्तो प्रवृत्ति सञ्जालमा निकै भेटिन्छन् । स्रष्टा भनेको निष्पक्ष हुनुपर्छ । आफूले जसरी संघर्ष र साधना गरेर जुन ठाउँमा पुगियो त्यस्तै अरूलाई पनि हुन्छ भनेर सोच्नुपर्छ । सकेको सल्लाह सुझाव दिनुपर्छ जस्तो लाग्छ । सबैले सबैको मान गरौँ । सबैको भावना बुझ्ने प्रयास गरौँ ।
अन्त्यमा, एक साहित्यानुरागीले अर्को साहित्यानुरागीको मर्म बुझौँ भन्दै सबै पाठकहरूलाई मुखैमा आउन लागेको चाड तिहारको हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दै यौटा तिहार विशेष मुक्तक प्रस्तुत गर्दछुः
टाढा भएर तिहारमा अहिले आउन सकिएन त के भो
सप्तरङ्गी टीका निधारमा सजाउन सकिएन त के भो
दिदी–भाईको माया हाम्रो अनमोल र सदाबहार छ सधैँ,
फूल-मसला-रोटीका परिकारमा रमाउन सकिएन त के भो ?
अन्त्यमा, मलाई आफ्ना विचारहरू राख्ने मौका प्रदान गर्नुभएकोमा यहाँलाई एवं सहीखबर डटकम अनलाइन परिवारलाई हार्दिक शुभकामनासहित आभार व्यक्त गर्दछु । धन्यवाद । नमस्कार । सबैको जय होस् ।
मन लोभ्याउने मकवानपुरको मनकामना (फाेटाे फिचर)
Tags: No Comments
मकवानपुर । मकवानपुरगढी गाउँपालिकामा रहेकाे मनकामना मन्दिर धार्मिक पर्यटनकाे पर्याप्त सम्भावना बाेकेकाे क्षेत्रकाे रुपमा विकासमा अग्रसर छ । हेटाैडा उपमहानगरपालिकासँग सिमाना जाेडिएकाे मन्दिर क्षेत्रबाट हेटाैडा बजारकाे मनाेरम दृष्य अवलाेकन गर्न सकिन्छ ।
हेटौडाबाट नजिकै रहेकाे मनकामना मन्दिर मकवानपुरगढी गाउँपालिका वडा नम्बर ४ मा अवस्थित छ । मनकामना मन्दिर गोरखा मनकामनाको बहिनी मानिन्छ । मनोकामना पुरा हुने विश्वास गरिने यो मन्दिर जाने बाटो पहिले सिढीबाट थियाे । हाल स्लाब ढलान सहितको सवारी चल्ने सडक बनेकाे छ । हेटौंडा उपमहानगरपालिका ५ बाट सिंचाई कुनाबाट हरियाली जंगल हुँदै करिब ३० मिनेटकाे उकालो पार गरेपछी मन्दिरमा पुग्न सकिन्छ । यसैगरी हेटौंडाको राईटोलबाट उकालो चढ्न पनि सिढिको व्यवस्था छ ।

दैनिक विहान र बेलुका मन्दिर जाने बाटाे हुँदै मर्निङवाकमा सयौं मानिस हिड्ने गर्छन् । शनिबार मन्दिर दर्शनकाे लागि हेटौडा र आसपास सहित छिमेकी जिल्लाहरुबाट समेत मानिसहरु आउने गर्छन् । मानिसकाे उपस्थिति बढी हुने दिन स्थानीय उत्पादन फलफुल सागपात लगायतका राम्रो व्यापार हुने गरेको छ ।

मन्दिर आउने तथा मर्निङ्गवाकमा आउने मानिसलाई मात्र फलफुल सागपात तथा तरकारी बिक्री गरेर नसकिएपछि नजिकैकाे हेटाैडा मकनकामना चाेकसम्म लैजानु पर्ने स्थानीय शिव सापकाेटा बताउँछन् । मन्दिर डाडाँकाे टुप्पोमा रहेको छ जहाँबाट हेटौंडा सहर आसपासको मनोरम दृश्य हेर्न सकिन्छ । हाल मन्दिर परिसर नजिक हाेमस्टे तथा अन्य हाेटलहरु सञ्चालनमा छन् । हरियाली वातावरणमा मनकामना सामूदायिक वनको काखमा बसेर हेटाैडाकाे मनोरम दृष्य हेर्दै खाना र खाजाको मज्जा लिनको लागि डांडाको हाइटमै होटलहरू खुलेका छन् । मन्दिर, नजिकै रहेको बाल उद्यान यहाँ अर्को आकर्षणको केन्द्र बनेको छ । मन्दिर बाल उद्यान, हरियाली वन तथा हेटौंडा बजारलाई पृष्ठभुमि बनाएर टिकटक बनाउने र सेल्फि खिच्नेहरूको पनि यहाँ प्रसस्तै भेटिन्छन् । यहाँबाट सुर्योदय र सुर्यास्तको समेत आकर्षक देखिन्छ ।

मकवानपुरगढी गाउँपालिका याे क्षेत्रलाई धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रकाे रुपमा विकास गर्न लागिपरेकाे छ । हेटाैडा उपमहानगरपालिकाले पनि याे क्षेत्रमा सडक वत्ती पक्की सडक मन्दिर परिसरमा रेलिङ्ग लगायतकाे भाैतिक संरचान बनाएकाे छ । मनकामना मन्दिर क्षेत्रलाई विकास गरी धार्मिक पर्यटनलाई विस्तार गर्न सकिने निवर्तमान मेयर हरिबहादुर महत बताउँछन् । हरियाली वनमा चराचुरुङ्गीको आवाजले प्रकृति प्रेमीहरूलाई झनै लोभ्याउने गरेको छ । बसन्त ऋतुमा आउने पालुवाको बासना र फूलहरूले झनै मन लोभ्याउने नियमित मर्निङ वाक गर्ने हेटौंडाकी प्रतिमा बिष्टले बताइन् । बेला बेला यस क्षेत्रकाे जगलमा चितुवा लगायतकाे जंगली जनावरहरु देखिन्छन ।







तस्विरहरुः आरपी गुरागाईं/ सहीखबर
मकवानपुर । सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुरले आज श्रावण २७ गते शुक्रबार गाईजात्रा विशेष हास्यव्यङ्ग्य कार्यक्रम आयोजना गर्दैछ ।
आज रक्षा बन्धन जनै पूर्णिमा सहित गाइजात्रा समेत एकै दिन परेकाेले कार्यक्रममा हास्यव्यङ्ग्य कविता, गजल, मुक्तक, निबन्ध, कथा लगायतकाे प्रस्तुती रहने सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुर अध्यक्ष राजकुमार लामिछानेले बताए । साथमा प्यारोडी गायन र कार्टुन कला प्रदर्शनी समेत गरिने उनले जानकारी दिए ।
हास्यव्यङ्ग्य कार्यक्रममा पहिलो पोस्टका कार्टुनिस्ट रविन्द्र मानन्धर, थाहा सञ्चारका कार्टुनिस्ट अनुप गुरुङ, मकवानपुरका पहिलो कार्टुनिस्ट ऋषि केबी तथा ऋत्वीक केबीका कार्टुन चित्रहरु प्रदर्शनीमा राखिनेछन् ।
यस पटकको गाईजात्रा विशेष हास्यव्यङ्ग्य कार्यक्रम हेटौंडा पार्टी प्यालेसमा आयोजना हुनेछ । कार्यक्रममा सिस्नुपानी मकवानपुरका सदस्य,अन्य संघ संस्थामा आबद्ध भएका व्यक्ति, साहित्यकार तथा हास्यव्यङ्ग्यलाई माया गर्ने अन्य व्यक्तिहरुको समेत उपस्थिति रहने आयाेजकले बताएकाे छ ।
आर्थिक व्यवस्थापन गरेर हास्यव्यङ्ग्य साहित्य कार्यशाला, विद्यालयस्तरीय तथा खुला प्रतियोगिता, हास्यव्यङ्ग्य चित्र (कार्टुन) तथा फेस क्यारिकेचर चित्रकला कार्यशाला संचालन गर्ने योजना संस्थाकाे रहेकाे सदस्य संप्रस पौडेलले जानकारी दिए ।
सिस्नुपानी नेपाल मकवानपुर अध्यक्ष रामकुमार लामिछाने, उपाध्यक्ष मीनप्रसाद लामिछाने, सचिव गोविन्द पौडेल, कोषाध्यक्ष शुभद्रा हुमागाईं, सदस्यहरु सानुभाई विश्वकर्मा, चिरञ्जीवि लामिछाने र संप्रस पौडेल सहितकाे कार्य समिति रहेकाे छ ।