कोरोनाको कहरको बिचमा नेपाली महिलाहरुले हरितालिका (तीज) पर्व बिदाई गरेका छन् । संघारबाट दशै, तिहार तथा छठ पर्वहरुले चिहाइरहेको छ । तर जनजीवन दिन दिनै झन् झनै कष्टकर बन्दै आएको छ । हाँसो खुसि र समृद्धिभन्दा पिर चिन्ताले गाँज्दै ल्याएको छ । विभिन्न पेशा, व्यवसाय तथा नोकरीमा संलग्न रहेर घरभन्दा टाढा रहेकाहरु कोरोनाको कहरको कारण यतिबेला धेरैजसो परिवारसँगै बसेका छन् । तर परिवारसँगै बस्दा जुन हाँसो, ठट्टा, खुसि र रमाइलो हुनु पर्ने हो त्यो छैन । कारण एकातिर कोरोनाको डर र अर्को तिर परिवार धान्न कै लागि आर्थिक संकट । त्यसमाथि लगातार बन्द व्यवसाय, थपिदो बैंकिङ्क कर्जा । व्यापार व्यवसाय सबैको चौपट भएको छ, कतिपयको रोजगारी गुमेका छन् । छाक टार्न कष्टकर भएको बेलामा रोगले भन्दा भोकले मरिएला भन्ने चिन्ताले पिरोल्न थालेको छ नागरिकलाई ।
कोरोना भाइरसको संक्रमण फैलन नदिन गत चैत्र यता नेपालमा लकडाउन घोषणा गरिएपछि दिननानु दिन मानवीय जीवन कष्टकर बन्दै आयो । सुरुवातका केही दिन राहतको कार्यक्रम ल्याइएपछि त्यसको खासै प्रभावकारीता देखिएन । चैतदेखि असारसम्म गरिएको लकडाउनको कारण उकुसमुकुस भएको जनजीवन साउन यात विस्तारै सामान्य बन्ने क्रममा थियो । तर कोरोना संक्रणमण फैलने दरतिव्र हुनथालेपछि फेरिपनि लकडाउन, सटडाउन, निषेधाज्ञा जारी गर्न थालियो । साउन २६ गतेबाट मकवानपुरमा पनि निषेधाज्ञा जारी गरियो । आज मंगलबारातसम्मको लागि जारी गरिएको निषेधाज्ञा जारी रहेकै बेला सोमबार अर्थात हिजै पुन आगामी भदौ १५ गतेसम्मको लागि निषेधाज्ञा निरन्तरता रहेने निर्णय गरिएको छ ।
कोरोना नियन्त्रणको लागि लकडाउन, निषेधाज्ञा जस्ता जबरजस्त निर्णयहरु नै अन्तिम विकल्प हैनन् । जिल्ला सुरक्षा समितिको बैठकमा यसबारे पहिले पनि कुरा उठेको थियो तर, ख्याल गरिएन ।
कोभिड १९ नियन्त्रणका लागि जिल्लास्तरमा गठित कमाण्ड पोष्टको सिफारिसमा जिल्ला सुरक्षा समितिको निर्णय अनुसार निषेधाज्ञालाई निरन्तरता दिएको हो । अब भदौ १५ गते राति १२ बजेसम्म मकवानपुरको हेटौँडा उपमहानगरपालिका र मनहरी गाउँपालिकाको मनहरी बजारमा पर्ने पूर्वपश्चिम राजमार्गको ५/५ सय मिटर क्षेत्रमा निषेधाज्ञा कायमै रहने छ । र यो अन्तिम होला भन्नेमा पनि टुङ्गो छैन ।
कोरोना नियन्त्रणको लागि लकडाउन, निषेधाज्ञा जस्ता जबरजस्त निर्णयहरु नै अन्तिम विकल्प हैनन् । जिल्ला सुरक्षा समितिको बैठकमा यसबारे पहिले पनि कुरा उठेको थियो तर, ख्याल गरिएन । समितिको पछिल्लो बैठकले पनि कोभिड नियन्त्रणको लागि विकल्प खोज्नुभन्दा निषेधाज्ञालाई नै निरन्तरता दिने निर्णय ग-यो, जुन समसामयिक पटक्कै हैन । अघिल्लो बैठकमा निषेधाज्ञाको विकल्प खोजी जनजीवन सहज बनाउन जिल्ला समन्वय अधिकारीको संयोजकत्वमा एउटा कार्यदल निर्माण गरी प्रतिवेदन पेस गर्न भनिएको थियो । कार्यदलले सोमबारको बैठकमा प्रतिवेदन पेस गरेपनि निषेधाज्ञालाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा अधिकाँशको मत देखियो । प्राप्त प्रतिवेदन उपर केही छलफल नै भएन । अब यसबारे भदौ १५ अघि नै थप छलफल गर्ने र बजारलाई सहज बनाउनेबारे निर्णय हुने बताइएको छ । त्यो निर्णय कस्तो आउँदा हेर्न बाँकी ।
निषेधाज्ञाको कारण बजारमा तरकारीका मूल्य चार गुणसम्म बढेको छ, भने तरकारी उत्पादकहरुले बजारमा तरकारी विक्री गर्न पाएका छैनन् । मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिका र थाहा नगरपालिकामा तरकारी खरिद विक्रीलाई ध्यानमा राखी निश्चित समय तोकेर यसअघि नै निषेधाज्ञा घोषणा गरिएपनि हेटौंडा बजारको लागि कुनै निर्णय गरिएन । तरकारीबाट संक्रमण नफैलने कुरा स्वास्थ्यकर्मीहरुले बताइरहेका छन् तर किन तरकारी विक्रीमा कडाइ गरियो ? हेटौंडा बजारमा एउटा स्कुस करेलाको मुल्य ३५ रुपियाँ अर्थात स्कुस करेला प्रति केजी १०० रुपियाँभन्दा माथि । यो महङ्गी व्यहोर्दा पनि सहजै पाइएको छैन । के उपभोक्ताले तिर्ने यही मुल्य उत्पादकले पाएका छन् ?
मकवानपुरका केही स्थानीय तहहरु मात्रै हैन यतिबेला मुलुकका कैयौं स्थान फेरि कुनै न कुनै रूपमा उस्तै कडा लकडाउन वा निषेधाज्ञाको भुमरीमा परिसकेका छन् । बढ्दो संक्रमण जोखिम र सर्वत्र अनिश्चितता बिचमा नागरिकहरू आक्रान्त छन् । विडम्पनाको कुरा यो छ की जनताको पीडादायि समयमा मुलुकको नेतृत्वले भने कुनै योजना बनाएको सार्वजनिक भएको पाइन्न । संकटको बेलामै सबैले अभिभावक खोज्ने गर्दछन्, जनताको अभिभावक सरकार हो, यतिबेला सरकारले अभिभावकीय भूमिका निभाउन लकडाउन वा निषेधाज्ञाबाहेक अर्को उपाय पहिल्याउन जमर्को गरेन कि सकेन ? वा आवश्यक चानेन, चाहेन ? कोरोना संक्रमणको कहर नेपालमा मात्रै हैन, विश्व नै आक्रान्त छ यतिबेला तर, यति लामो समय निरन्तर लकडाउन झेल्ने नेपाली जनता नै हौं । सरकार यस्ता निषेधाज्ञा जारी गरिरहने जनता आज्ञाकारी बनेर शिरोपर गरिरहने कहिलेसम्म ? कहिले यसको विकल्प खोज्छ सरकारले ?
एकोहोरो सकारको मात्रै मुख ताक्ने हो भने कुनै पनि प्रकोपसँग मुकाविला गर्न सकिदैन । सरकारसँगै आमनागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गरिदिदा समस्या सहज बन्दै जान सक्छ । कोरोना संक्रमणको कुरा गर्दा आजको मुख्य कदम भनेको नागरिकले घरबाहिर निस्कँदा मास्क लगाउने, हात धोइरहने र व्यक्तिगत दूरी कायम गर्ने जस्ता कार्य अपरिहार्य छन् । यसैगरी सरकारले परीक्षणको दायरालाई फराकिलो बनाउँदै, उपचार प्रबन्ध व्यवस्थित गराउनु पर्छ ।
जीविकोपार्जनका सबै बाटा गुमाएर घरमै पिल्सिएर बसेका नागकिरलाई सरकारले राहत के दिने, गरिखाउ भनेर अवसर दिने कि थुनिएरै मर भन्ने हो ? अब कोरोनाको संक्रमणलाई व्यक्तिले आफ्नो आनीबानीमा सुधार गरेर, कोरोना कहरमै रमाएर बाँच्ने आदतको बसाउन सिक्नु जरुरी छ । दिनदिनै संक्रमणको दर बढीरहेको छ । दिनदिनै विभिन्न स्थानमा निषेधाज्ञा, लकडाउन, सेवा बन्द तथा सिल भैरहेका छन् । यसरी मात्रै संक्रमण नियन्त्रण होला भन्नेमा अब नागरिकलाई नै भर लाग्न छाडिसक्यो । अबको आवश्यकता भने प्रभावकारी स्वास्थ्य रणनीति र योजना हो, जसबारे सरकारले गृहकार्य नै गरेको पाइन्न ।
मुलुकको अर्थतन्त्र चौपट भैसक्दा पनि हामी यसैमा रुमलिएर बसेका छौ । जसले सर्वसाधारणको जीवन झन् कमजोर बनाउँदै लैजाने पक्का छ । हुन् त एकोहोरो सकारको मात्रै मुख ताक्ने हो भने कुनै पनि प्रकोपसँग मुकाविला गर्न सकिदैन । सरकारसँगै आमनागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गरिदिदा समस्या सहज बन्दै जान सक्छ । कोरोना संक्रमणको कुरा गर्दा आजको मुख्य कदम भनेको नागरिकले घरबाहिर निस्कँदा मास्क लगाउने, हात धोइरहने र व्यक्तिगत दूरी कायम गर्ने जस्ता कार्य अपरिहार्य छन् । यसैगरी सरकारले परीक्षणको दायरालाई फराकिलो बनाउँदै, उपचार प्रबन्ध व्यवस्थित गराउनु पर्छ । संक्रमितको स्वास्ब परीक्षणको रिपार्ट समयमा नआउँदा समुदायमा संक्रमण फैलिन सक्ने संभावना बढेको छ । परीक्षणको लागि दिएको स्वाबको नतिना प्राप्त गर्न ५ दिन देखि ११ दिनसम्म लागेको पाइएको छ । यसले पनि संक्रमण फैलनमै सहयोग गरेको छ । सरकारले यस कार्यलाई छिटो छरितो तथा प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ । संक्रमितले आफ्नो परीक्षणको नतिजाबारे औपचारिक जानकारी पाउन नसकेको अवस्था पनि छ, यो अवस्था हुनु हुदैन । विभिन्न निषेधाज्ञा भन्दा नागरिकलाइ उच्च मनोबलका साथ, जिम्मेवार नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्दै स्वास्थ्य सुरक्षा अपनाएर कोरोनालाई जित्दै जनजीवन सामान्य बनाउन तर्फ सरकार रनागरिक समाज लाग्नु पर्दछ ।
हामी कति मानवीय….. ?
‘मेरो स्वास्थ राम्रो छ मलाई रुघा, खोकि, ज्वरो, घाटीँको पनि कुनै समस्या छैन् । खाना पनि स्वाद लिई लिई खाईरहेको छु । म सुरक्षित नै छु । मलाई माया गर्नुहुनेलाई धेरै धेरै धन्यवाद । गाली गर्नेलाई यति धेरै माया कि झ्याप्प अङगालो हाल्न मन छ । मेरो कुनै नियोचित योजना छैन र थिएन पनि कि सबलाई सार्दै हिंड्नु पर्छ भनेर । जुन दिनदेखि कन्ट्रयाक ट्रेसिङमा परे त्यस दिनदेखि कसैलाई छोएको पनि छैन सुरक्षित घर मै बसेको छु, कसैको घरभित्र पसेको पनि छैन ….।’
टोलका समान्य सरसफाईमा होस् वा महिलामाथि हुने हिंसा विरुद्धको अभियान, या कारागारमा कैदीबन्दीको जीवन बिताइरहेकाहरुको मावन अधिकारको अवस्था केलाउन होस् वा सामाजिक न्यायका खातिर मानवीयता प्रवर्ध्दनका लागि उभ्याइरहने, एउटा जोशिलो व्यक्ति, आफू खटेर अरुलाई प्रेरणा भर्ने आँट बोकेको सामाजिक व्यक्तित्व । जो सधैं समाजको भलाईको लागि खटिरह्यो, समाजलाई आफ्नो जीवन सम्झेर । उसले आफू कोरोना संक्रमित भएपछि फेसबुक वालमा लेखेको यो स्टाटस पढेर केही बेर सोचमग्न भएँ । आफूलाई नियाल्न मन लाग्यो । कहाँ छौ हामी कति मानवीय छौ हामी ?
स्टाटस थियाे एक जना सामाजिक अभियन्ता सर्मिला श्रेष्ठकाे । जो केही घण्टा अगाडि आफ्नो टोल सफाई तथा कोरोना संक्रमण रहित बनाउनको लागि नेतृत्व गर्दै थिइन्, समाजमा चेतनाको लागि उभिदै थिइन् । आफैंमा कोरोनाको आशंका समेत नगर्दै, शरिरमा कुनै लक्ष्यण बिना नै कोरोना पोजेटिभ देखिएपछि मन बाँधेर कोठामा बसिरहेकी छिन्, उनै बिरुद्ध किन खनिन्छ हाम्रो समाज ?
महामारी सुरु भएयता उनले हजारौंको लागि उद्वार राहतमा आफूलाई खटाइरहिन्, । ‘म सधैँ छिमेकीको सहयोगमा लागिरहेँ, आज मलाई कोरोना देखिएपछि छिमेकी नै गाली गर्न थाले, मनभरी पीडा छ’ उनले भनिन् ।
हेटौँडा–१० राममन्दिर निवासी अधिकारकर्मीमा कोरोना पुष्टि भएपछि संक्रमणले भन्दा सामाजिक व्यवहारले मन पोलेको छ उनको । हेटौँडा–१० स्थित बसपार्क प्रहरी चौकीमा कार्यरत प्रहरीलाई कोरोना देखिएपछि उनको स्वाब पनि परीक्षण गरिएको थियो । रिपोर्ट आयो पोजेटिभ । कोरोना संक्रमण पुष्टि भएपछि उनले छिमेकीबाट ‘गाउँ सखाप पार्न लागेको’ भन्दै अपशब्द बोलेको सुन्न प-यो ।
हेटौंडामा कोरोना महामारी भुसको आगो जसरी फैलदों छ, आज अपशब्द बोल्नेलाई भोली संक्रमणले नभेट्ला भन्ने छैन, तर हामी भित्रको मानवीयताको स्तर किन घर्किदो छ ? भनिन्छ नि अनिकालमा बिउ जोगाउनु, हुलमुलमा जिउ जोगाउनु । हामीले यो महामारीमा माया, प्रेम, हौसला बाँडेर जिउनु पर्छ न कि आपसमा रिस साँधेर । सामाजिक सद्भाव कायम राखेर हामी यो माहामारीमा आफू, आफ्नो समाज र देशवासीलाई बचाउँनु छ ।
कोहि पनि व्यक्ति चाहेर कुनै पनि रोगको संक्रमणमा आफूलाई धकेल्न चाहदैन । समय परिस्थितिले यो अवस्था आउन सक्ने कुरा हो, र संक्रमित हुनु कुनै अपराध गर्नु पनि होईन । त्यसैले दुर्व्यवहार गरेर जो कसैको पनि मनोबल गिराउने कार्य गर्नु मानवीय धर्म हैन । अफ्ठ्यारो पर्दा नै अन्यको सहयोगको अपेक्षा हुन्छ मान्छेलाई । यही अफ्ठ्यारो अवस्थामा आत्मबल गिराउने काम नगरौ ।
अनावश्यक रुपमा रिस पोखेर कसैले फाइदा हैन, हानि छ । धनि र सम्पन्न राष्ट्र नै कोरोना महामारीसँग परास्त भैसकेको यो अवस्थामा हामी आफ्नो घर परिवार र टोल भित्रै किन रुमलिन्छौ ? संक्रमित कमजोर हुँदै गएको अवस्थामा उ भित्र आत्मबल र साहस भर्नाले धेरै हदसम्म उपचारकै काम गर्ने स्वास्थ्यकर्मीहरुले बताइरहेको बेला, न्युनतम मानव अधिकारको समेत ख्याल नगरी निम्नस्तरको व्यवहार गरिनु कदापि हुदैन ।
समाजको भलाईको लागि लड्नेलाई समाजले मनोबल उचो गराइदिनतर्फ सोच्नु समाजको दायित्व हो । कोहि पनि व्यक्ति चाहेर कुनै पनि रोगको संक्रमणमा आफूलाई धकेल्न चाहदैन । समय परिस्थितिले यो अवस्था आउन सक्ने कुरा हो, र संक्रमित हुनु कुनै अपराध गर्नु पनि होईन । त्यसैले दुर्व्यवहार गरेर जो कसैको पनि मनोबल गिराउने कार्य गर्नु मानवीय धर्म हैन । अफ्ठ्यारो पर्दा नै अन्यको सहयोगको अपेक्षा हुन्छ मान्छेलाई । यही अफ्ठ्यारो अवस्थामा आत्मबल गिराउने काम नगरौ ।
र अन्तमा मकवानपुरमा कोरोना संक्रमणको रफ्तार बढ्दो रहेपनि नेतृत्वदायि निकायबाट खासै उल्लेख्य काम, योजनाहरु भएका छैनन् । संक्रमितलाई राख्ने आइसोलेशन कै अभाव छ । संक्रमितलाई घर घरमै आइसोलेशट गर्दा स्वास्थ्य सुरक्षाको मापदण्ड पुगे नपुगेको निगरानी हुन सक्ला र ?
सरकारले उपचार प्रणालीको उचित व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ । कस्तो बिरामीलाई कहाँ राखेर कसरी उपचार गर्ने स्पष्ट रणनीति र त्यही अनुसारको व्यवस्थापन गर्न सक्नुपर्छ। समूहगत संक्रमण व्यापक हुँदै गएमा त्यसको व्यवस्थापनको लागि प्रयाप्त पुर्वतयारी आवश्यक छ, जुन मकवानपुरमा पटक्कै छैन । कछुवाको गतिमा हुँदै गरेको सुरक्षा तयारीले खरायो गतिमा बढेको संक्रमणलाई थेग्न सक्ला र ?
आफूमा कोरोना संक्रमण भएको आशंकापछि पीसीआर जाँच गराउन जानेहरुलाई हेटौंडा अस्पतालले अनेक बाहानामा रगत पिसाबलगायतको रिपोर्ट अनिवार्य भन्दै झण्झटिलो बाटो देखाउने गरेको छ, जुन अनावश्यक हो । सरकारी तवरबाट कोरोना परीक्षणलाई फराकिलो दायरामा ल्याएर,समुदाय स्तरमा जाँच बढाउनु अनिवार्य छ । यो आपतकालिन अवस्याथामा आपसमा छुटेर, टुटेर हैन जुटेर सामना गर्न तर्फ लाग्नु सबैको हितमा छ । सचेत बन्दै, आफ्नो आनिबानिमा सुधार गरौं, सामाजिक सद्भाव कायम राख्दै कोरोनालाई परास्त गरौं ।
मकवानपुर/भनिन्छ, अपराध समाजबाट जन्मन्छ र समाजबाट नै निराकरण संभव छ । गैरकानुनी कृयाकलापमा संलग्न भएको कारण कैदको सजाय भुक्तान गरेर फर्केकाहरु मध्ये लगभग १० प्रतिशत पुनः गैरकानुनी कार्यमा संलग्न हुने गरेको एक तथ्याङ्कले देखाएको छ ।
विभिन्न समयमा विभिन्न कारागारमा सजाय भुक्तानि गरेर घर फर्केपछि पुनः गैरकानुनी कार्यमा संलग्न भएको कारण पटके कैदीबन्दीको रुपमा कारागार पुग्नेहरुको संख्या भिमफेदी कारागारमा मात्रै १० प्रतिशत रहेका छन् । सजाय भोगेर घर फर्केपछि घर परिवार वा समाजले सहजै स्वीकार नगर्ने, निजको व्यक्तित्वमा एक प्रकारको धब्बा समाजले लगाउने गरेको कारण घर परिवार र सामाजिक रुपमा विक्षिप्त भएर फेरी पुरानै गवितिधिमा फर्कने गरेको र पटके कैदीबन्दीको रुपमा कारागार पुग्ने गरेको भिमफेदी कारागार मकवानपुरका प्रशासन प्रमुख प्रकाश खनालले बताउनु भयो ।
‘कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो घर परिवार र समाजबाट सम्मान र उच्च हैसियत चाहन्छ,एक पटक जानअन्जान वा परिवन्दमा पनि गैरकानुनी कार्यमा संलग्न भएको हुन सक्छ’ प्रशासन प्रमुख खनालले भन्नुभयो ‘सजाय भोगेर फर्कदा उसको आनिबानिमा सुधार आएको हुनसक्छ भन्ने कुरा समाजले सहजै मान्दैन त्यसैले त्यही घटना हुने संभावना बढ्छ ।’ सजाय भोगेर फर्केपछि राम्रो व्यवहार नपाउँदा व्यक्तिमा निराशा र कुण्ठा बढ्ने गरेको उहाँले बताउनु भयो ।
नेपाल सरकारले कारागारलाई सुधार गृहको रुपमा विकास गर्न लामो समयदेखि पहल गरेको छ, तर हालसम्म कारागारले सुधार गृहको रुप लिन सकेको छैन । सरकारले बनाएका समितिहरुले बुझाएको प्रतिवेदन लागु गर्नेतर्फ कार्य अगाडि बढ्न सकेको छैन । कारागार ऐन २०१९ तथा कारागार नियमावली २०२० ले ल्याएको ‘खुला कारागार’को अवधारण अझै व्यवहारीक बन्न नसकेको कारण पनि समस्या भएको छ । २०६१ सालमा गरिएको कारागार नियमावलीको १० औं संसोधनमा पनि खुला कारागारको अवधारणा समेटिएको थियो । यातना गृहका रुपमा चित्रित हुँदै आएको कारागारलाई सुधार गृहका रुपमा बुझ्ने / बुझाउने प्रयासमा यो अर्को कदम चालिएको थियो । तर यो व्यवस्था १६ वर्ष बितिसक्दा पनि व्यवहारीक कार्यान्वयनमा आएको छैन ।

के हो खुला कारागार ?
खुला कारागार भनेको हालको कारागारको भन्दा फराकिलो दायरा हो । कम्तीमा तीन वर्ष कैद सजाय पाएका र दुई तिहाइ कैद भुक्तान गरिसकेका कैदी खुला कारागारमा बस्न पाउने कानुनी प्रावधान छ । खुला कारागारमा बस्ने कैदीबन्दीले आयआर्जनका अवसर पाउनेछन् भने सुरक्षाकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा कारागारबाहिर हिँडडुल गर्ने अधिकारको व्यवस्था कानुनले गरेको छ ।
कारागार नियमावली २०२० को परिच्छेद–२ ‘क’ मा सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार सम्बन्धी व्यवस्था गरिएको छ । यस अनुसार कुनै मुद्दामा तीन वर्षसम्म कैद सजाय हुन सक्ने व्यक्तिले सामुदायिक सेवा गर्न चाहेमा कसूरदार ठहरिएको व्यक्तिलाई सामुदायिक सेवामा पठाउन मनासिब देखेमा कारागारको सट्टा सामुदायिक सेवामा पठाउने गरी निर्णय गर्न सक्नेछ । कसूर र कसूर गर्दाको कारण र अवस्था, कसुरदारको विगतको चालचलन, उमेर, कसूरका सम्बन्धमा गरेको साविती र निजले कसूरको लागि गरेको क्षमा याचना, निजले गर्न सक्ने सामुदायिक सेवाको प्रकृतिको आधारमा कसूरदारलाई खुला कारागार तथा सामुदायिक सेवामा संलग्न गराउन सकिने व्यवस्था छ ।

सामुदायिक सेवामा पठाउने निर्णय गर्दा दैनिक दुई घण्टा सामुदायिक सेवामा काम गरे वापत एक दिनको दरले कैद कट्टा हुने गरी कसूरदारलाई सामाजिक सेवामा लगाउन इच्छुक विद्यालय, अस्पताल, स्थानीय निकाय, देवालय, वृद्धाश्रमलगायत यस्तै प्रकृतिका अन्य निकाय वा सामाजिक संघ संस्थासँग लिखित समझदारी गरी आवश्यक शर्तहरु पालना गर्ने कबुलियतनामा गराई सामुदायिक सेवा गर्न त्यस्तो निकाय वा संस्थामा पठाउनु पर्नेछ र त्यसरी कसूरदारलाई सामुदायिक सेवामा पठाउ“दा कारागार व्यवस्थापन विभागले सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार व्यवस्थापन केन्द्रीय समितिको र कारागार कार्यालयले सामुदायिक सेवा तथा खुला कारागार व्यवस्थापन जिल्ला समितिको परामर्श लिनु पने भनिएको छ । तर यो व्यवस्था कार्यान्वयन सहज नभएको दाबि गरिदै आएको छ ।
कैदीबन्दीलाई विकास निर्माणको काममा लगाउनु पर्ने बताउनु हुन्छ मानव अधिकारकर्मी कृष्ण गौतम । ३ दशकभन्दा बढी समय मानव अधिकारको क्षेत्रमा संलग्न रहेका अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केद्र (इन्सेक) बागमती प्रदेश संयोजक गौतम भन्नुहुन्छ ‘देशमा राष्ट्रिय योजनाहरु निर्माण कार्यमा कैदीबन्दीहरुलाई सहभागी गराउनु जरुरी छ, एकातिर उर्जाशिल जनशक्ति कारागारमा थन्किएर बस्ने समस्याको समाधान हुन्छ भने, अर्कोतिर कैदीबन्दीको परिवारलाई आर्थिक उपार्जनमा सहायता पुग्ने छ ।’
सरकारले तोकेको न्युनतम आर्थिक सुविधा दिएर सुरक्षाकर्मीको प्रत्यक्ष निगरानीमा राष्ट्रिय योजनाहरु निर्माणमा कैदीबन्दीलाई सहभागी गराउँदा कैदीबन्दीहरुलाई पनि देशको लागि योगदान गरेको छु भन्ने आत्मासन्तुष्टि मिल्ने उहाँको राय छ । कारागारमा रहेकाहरुलाई समय व्यवस्थापनमा समेत समस्या हुने गरेकोले काममा खटिएपछि नकारात्मक सोचमा कमी आउने संयोजक गौतमले बताउनु भयो ।
मकवानपुर / विगत ६ वर्षदेखि स्वास्थ्य उपचारमा समस्या भोग्दै आएको भिमफेदी कारागारमा अब छुट्टै स्वास्थ शाखा तयार गरिएको छ । कारागार भित्रको स्वास्थ्य शाखामा जानको लागि स्वास्थ्यकर्मीहरु उत्साहि नहुने र आर्थिक व्यवस्थापनमा समेत सधैंजसो समस्या हुने गरेको कारण कैदीबन्दीहरुलाई व्यवस्थित स्वास्थ्योपचार सेवा हुन सकेको थिएन ।
प्रेसर,सुगरलगायतको औषधि नियमित सेवन गर्नुपर्ने कैदीबन्दीहरुलाई समेत यस अघि औषधि उपलब्धतामा समस्या थियो । हाल कारागारको बाहिरी परिसरमा अक्सिजन सहितको २ शैयाको छुट्टै मेडीकल कक्ष स्थापना गरिएको कारागार प्रशासन प्रमुख प्रकाश खनाल बताउनु भयो । ‘कारागारको आन्तरिक प्रशासनलाई मेडीकलको व्यवस्था गर्न दिन विभिन्न चुनौति हुने देखिएपछि आफ्नै निगरानिमा रहने गरी छुट्टै मेडीकल कक्षको व्यवस्था गरे’ खानालले भन्नुभयो ।
नेपाल हेल्थ सोसाइटीको सहयोगमा एकजना स्टाफ नर्स उक्त मेडीकलमा रहने व्यवस्था प्रशासनले गरेको छ । खनालका अनुसार ८१ प्रकारका औषधिहरु हाल व्यवस्था गरिएको छ भने झण्डै ३ महिनालाई पुग्ने सेनिटाइजर मौज्दात रहेको छ । मेडीकल व्यवस्थापनको लागि छुट्टै बजेट प्राप्त नहुँदा, आन्तरीक खर्च कटौति गरेर हालको व्यवस्था गरिएको उहाँले बताउनु भयो । मेडीकल कक्ष अबकाे २/३ दिन भित्र मै सुचारु गर्ने गरी तयारी थालिएको उहाँले बताउनु भयो ।
कोरोनाबाट सुरक्षित कारागार
कारागारमा हाल ९ सय ३१ जना कैदीबन्दी रहेका छन् । हावापानीको दृष्टिले समेत अति उत्तम रहेको यो कारागारमा कैदीबन्दीको सधैं चाप हुने गरेको छ । कोरोनाको संक्रमणको कारण लकडाउन जारी रहदा पनि अदालतहरु चल्न थालेपछि कैदीबन्दीहरु ल्याउने लैजाने कार्य जारी रहने नै भयो । कारागार प्रशासनको उच्च सतकर्ताको कारण हालसम्म कारागारभित्र कोरोना संक्रमण नभेटिएको खनालले बताउनु भयो ।
उहाँका अनुसार कारागारभित्र २ वटा क्वारेण्टाइन निर्माण गरिएको छ । जसमा लकडाउनको अवधिमा ११ जनासम्म कैदीबन्दी राखिएको थियो । हाल उक्त क्वारेण्टाइनमा २ जना कैदीबन्दी रहेको खनालले बताउनु भयो । ‘कारागारमा दीर्घ रोगि तथा वृद्धहरु समेत भएकोले धेरै नै स्वास्थ्य सतकर्ता अपनाएका छौ’ उहाँले भन्नुभयो । कोरोना संक्रमणको कारण कैदीबन्दी भेटघाटमा समेत उच्च स्वास्थ्य सतकर्ता अपनाउने गरिएको उहाँले बनाउनु भयो ।
कारागार मै थन्कियो कैदीबन्दीको सिर्जना

कोरोना संक्रमणको कारण लकडाउन भएपछि कैदिबन्दीहरु पनि मारमा परेका छन् । कारागार भित्र रहदा मन बहलाउँदै तयारी गरिएको बाँसका मुडा, माला (पोते), गलैचालगायतको सामग्री खपत नभएपछि मकवानपुरको भिमफेदी गाउँपालिकामा रहेको भिमफेदी कारागारमा तयारी अवस्थाका सामग्रीहरु भण्डारणमा नै थन्किएका छन् । कोरोना संक्रमणको कारण नेपालमा लकडाउन हुनुभन्दा अगावैदेखिका उत्पादनहरु कारागारको भण्डारण कक्षमा थन्केका छन् ।
कारागारमा उत्पादन गरिएका यस्ता सामग्रीको मुख्य बजार चीन हो । चीनमा कोरोना संक्रमण सुरु भए लगतै माग आउन बन्द भएको कारागारका चौकिदार सुरेश मोक्तानले बताउनु भयो । ‘हाम्रा उत्पादनहरु अब कुहिने डर भयो, सरकारले विकल्प खोजिदिनु प-यो’ उहाँले भन्नुभयो ।
कारागार प्रशासनका अनुसार यहाँ बाँसका मुडाहरु मात्रै ३ हजार थानभन्दा बढी छन् । विश्वव्यापि माहामारीको कारण उत्पादित सामग्रीहरुको खपत रोकिएको र कच्चा पदार्थ ल्याउनमा समेत समस्या भएको कारागार प्रशासन प्रमुख प्रकाश खनालले बताउनु भयो । कार्यालय, घरहरु तथा होटलहरुमा प्रयोगमा ल्याइने ठुला मझौला तथा साना विभिन्न आकारका डाइनिङ टेबल, तथा कुर्सि आकारमा मुडाहरु कारागारमा थन्किएका छन् ।

कारागारमा निर्माण भएका मुडाहरु अतेन्तै बलियो र आकर्षक भएको भिमफेदी गाउँपालिका उपप्रमुख पार्वती रानाले बताउनु भयो । ‘एकदम राम्रा र बलिया मुडाहरु निर्माण हुन्छन् तर खपत मै समस्या देखिएको छ’ उपाध्यक्ष रानाले भन्नुभयो । कारागारमै आएपछि एकअर्काबाट सिकेर विभिन्न सिपको विकास गर्दै थोरै भएपनि आम्दानीको स्रोतको रुपमा लिइएको गलैचा उद्योगहरुको उत्पादनले बजार नपाएपछि समस्या भएको कारागारका चौकिदार मोक्तानले बताउनु भयो ।
मकवानपुर / १८ वर्ष अगाडी विवाहको पूर्वसन्ध्यामा उनीसंग मिठामिठा कल्पनाहरु थिए । विवाहपछिको कर्म घरसंग जोडिएका परिवारका सदस्यहरुमाथि प्रयाप्त माया, ममता, सदभाव भरौंला । उनीहरुबाट पनि उसैगरी मायाममता, स्नेत, तथा आडभरोसा पाइएला । नयां सदस्यहरुबीच सुन्दर संसार बसालाैला ।
हरेक कुरामा जीवन साथिको साथ जनमभर पाइएला, दुखसुख त सबैलाई आउँछ, तर मिलेर मुकाविला गरौंला । उनी अर्थात मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१५ रातोमाटेकी सरस्वती विश्वकर्माको मनमा यस्तै मिठा कल्पना थिए १८ वर्ष अगाडी । तर त्यो कल्पना, कल्पनामै सिमित भैदियो, जीवनसाथीको साथ जनमभर हैन, एक वर्षपनि बितेन सोचे जसरी । १७ वर्षको उमेर हेटौंडा–११ स्थित कृष्णबहादुर विकसंग विवाह गरेकी सरस्वतीलाई विवाहको केही महिनामै श्रीमानले मरणासन्तहुने गरी पिट्न थाले ।
आफ्नो लागि आवश्यक सानासाना सामानहरु (सिन्दुर चुरा पोते) किनिमाग्दा पनि पिटाइ खेप्नुपर्ने दैनिकी सुरु भए सरस्वतीका । विस्तारै ठिक होला, श्रीमानको व्यवहार सुध्रेला भनेर सहेरै बसिन, आफूमाथि हुनेगरेको पीडादायिको व्यवहारको बारेमा माइती वा कतै भनिनन् । विवाहको पछिल्लो साल (१८ वर्षको उमेरमा) छोरा जन्मियो । उनीसंगै छोराको लागि आवश्यक सामग्रीहरु पनि किन्न पर्ने दिन आए । यसै पनि सरस्वतीको खर्च बढ्यो । उनको आफ्नो आयस्रोत नभएको कारण पूर्ण रुपमा श्रीमान कृष्णबहादुरमाथि आश्रित थिइन् । त्यसमाथि काखे बच्चा । सरस्वतीका अनुसार उनका श्रीमान कृष्णबहादुर निर्माण मजदुरको रुपमा कार्यरत हुन् ।
दिनभर काम गरेर साँझ फर्कदा मदिरा सेवन गरेर फर्केने र आफूलाई मरणसन्न हुने गरि पिट्ने गरेको कारण आफ्नो स्वस्थ्य रोगि हुदै आएको उनी बताउँछिन् । “माग्दा पैसा नदिने, उपचार गर्न नलैजाने, उल्टै दिनहुँ पिटाई कति सहनु” उनी भन्छिन् “सबैतिरको आश मारेर, मर्ने सोच बनाएर विष खाएँ तर माइतीले थाहा पाएर अस्पताल पुर्याएछन् र फेरी बचाए ।” उनी भन्छिन् “त्यसपछि त श्रीमानले झनै वास्तै गर्न छाड्यो ।”
“न राम्रो खान दिनु न लगाउन, पैसा कहिल्यै नदेखाउने भएपछि उपचार कसरी गर्नु । उनको मुटुको भल्बले नै काम गर्न छाडेको थियो । लालनपालनको निहुँमा दिनहुँ घर झगडा र पिटाई भोग्दै आएकी सरस्वतीको मुटुमा पाइप राख्नुपर्ने र उपचारमा धेरै खर्च लाग्ने निश्चित भएपछि कृष्णबहादुरले झनै वास्ता गर्न छाडेको सुनाउँछिन सरस्वती । माइतीको सहयोग तथा दाताहरुको चन्दाबाट ७ लाख रुपियाँ खर्चेर ८ वर्ष अगाडी मुटुको भल्ब फेरेर बाँचेकी सरस्वतीलाई श्रीमान कृष्णबहादुरले “अंश माग्न बाँचेकी” भन्दै पिट्नेक्रम जारी राखे ।
अहिले मासिक १ हजार ४ सयको औषधि खर्च मकवानपुर जिल्ला दलित महिला संघले सहयोग गर्दै आएको छ । पारिवारीक बिमेलको कारण छोरा पढ्नबाट बञ्चित भयो । माइती र दिदीबहिनीको आडमा कोठामा बस्दै आएकी सरस्वतीको १७ वर्षिय छोरा अहिले भारतमा काम सिक्दैछ । धेरै बोल्दा र तनाव लिंदा छाति र मुटु बेस्सरी दुख्छ” सरस्वती भन्छिन् “लामो समय धेरै नै पीडा सहेर बसे, अब अंश लिएर छुट्टिए सुखको श्वास फर्नेछु ।”
१८ वर्ष लगातार हिंसा भोग्दै र सहदै आएकी सरस्वती भन्छिन् “पैसाले श्रीमान्–श्रीमतीको जस्तो सम्बन्धमा पनि फाटे ल्याउने रहेछ । जिन्दगीमा के सोचेको थिए पैसा नहुदा सबै सपना उडे ।” उनी भन्छिन् “मैले फजुल खर्चको लागि कहिल्यै पैसा मागिन, उसले कमाएको हिसाब पनि कहिल्यै खोजिन तर अतिआवश्यक पर्दा, २/४ पैसा मागेकै निहुँमा पिटाई र गालि नभोगेको नसुनेको दिन भएन ।” जिल्ला कानून सहायता समितिमार्फत निशुल्क मुद्धा लडेर उनी अहिले श्रीमानसंग अंश लिने अन्तिम चरणमा छिन् ।
मकवानपुर जिल्ला पदमपोखरीकी ३७ वर्षिय शोभा स्याङ्तान श्रीमानसंगको अंश मुद्धाटुङ्गो लागेपछि मालपोत कार्यलयमा जग्गा कित्ताकाटको लागि लाइनमा भेटीइन् । २०७३ चैत्र महिनामा जिल्ला कानून सहायता समितिमार्फत अंश मुद्धा दायर गरेकी शोभा झण्डै २ वर्षको अन्तरालमा अंश आफ्नो नाममा गरेर श्रीमानसंग छुट्टीदै छिन् । उनी भन्छिन् “छुट्टिनु पर्दा मलाई अहिले पनि रमाइलो लागेको छैन ।”
२०६४ सालमा मागि विहे गरेकी शोभाले विहेको केही दिनबाटै श्रीमानको हेंला गालि र पिटाई सहन सुरु गरिन् । सधैंजसो रात भागेर/लुकेर काट्नु पर्ने उनको बाध्यता थियो । “भान्छामा नुन,तेल,चामल सकिएपछि भन्न परीहाल्यो, भन्यो कि पिटाई खाइन्थ्यो,” शोभा भन्छिन् “आफ्नो कमाइ नभएपछि श्रीमानबाटै हेलाको जिन्दगी बाँच्नुपर्ने रहेछ ।” शोभाका अनुसार पैसा र घरेलु आवश्यकताका कुनै पनि कुरा उनले श्रीमानलाई सुनाउनै हुन्नथ्यो । साँझ रक्सी खाएर आउने र “तँलाई पैसा चाहिएको थियो हैन भन्दै कलह सुरु हुने । खुकुरी लिएर सिधैं काट्न तयार हुने गर्दथे उनका श्रीमान सूर्यबहादुर रुम्बा । “एक दशक त्रासमा बाँचे, केही काम गरौंला र आफैं पैसा कमाउला भन्ने आशमा धेरै समय गुजारे” शोभाले भनिन् “पढेको छैन,जागिर पाइन्न, खेतिपाति गरेर उब्जाउ गरेको उनैको हुने मैले कहाँबाट पैसा कमाउनु ?”
शोभाको श्रीमान ४० वर्षिय सूर्यबहादुर रुम्बा मालपोत कार्यालय परिपरमै भेटिए । शोभाको लागि अंशको जग्गा कित्ताकाट गर्न आएका उनीसंग कुरा गर्नखोज्दा उनले घरेलु मामिला भन्दै बोल्न चाहेनन् । “अदालतसम्म पुगेर टुङ्गेको कुरा अब किन पत्रकारलाई भनिराख्नुपर्यो” सूर्यबहादुरले भने । “श्रीमतीहरुले पनि हामीलाई पाल्दे के फरक पर्छ र ?” उनले हाँसोको शैलीमा यत्ति भने ।
विवाह भएको केही महिना पनि नबित्दै श्रीमानले आफ्नो लागि आवश्यक आर्थिक सहयोग केही नगरेपछी शोभाको लागि माइती नै सबै थोक भैदियो । घर–माइति नजिकै भएको कारण पनि उनी सबैजसो आवश्यक कुराको जोहो माइती कै भरमा पुरा गर्दै आइन् । श्रीमानले बिरामी हुँदा उपचार समेत नगरिदिएपछि स्वास्थ्य उपचार, लत्ताकपडालगायतमा माइतीबाटै दाजुभाइ र बहिनीहरुले सहयोग गर्न थाले ।
“उपचार खर्च माग्दा मेरो पैसा सिद्धाउने भइस् मलाई छोडेर जा बरु भन्दै कुट्थे” शोभा भन्छिन् “कहिल्यै पैसा दिएको थाहा भएन, पैसा माग्दा जहिले लात्तिले हान्नेगर्थे, म सकेसम्म किन घर बिगार्नु भनेर सहेर बसेको १० वर्ष ।” निर्माण मजदुर उनका श्रीमानले पैसा कमाए पनि रक्सि खाएर सिद्धयाउने गरेको तर घरको आवश्यकतालाई बेवास्ता गर्ने गरेको शोभाको बुझाई छ । “रक्सि नखाई कहिल्यै घर नआउने, खाएर आएपछि कहिल्यै राम्रो व्यवहार नगर्ने, जहिले पनि निस्केर जा भन्ने, ननिस्कीए खुकुरीले हान्न तयार हुने” शोभाले स्मरण गरिन् “कहिले गाउँले आएर बचाउँथे कहिले नजिकैको माइती गएर लुक्थे ।”
शोभा आफ्नो खेतबारीबाट पनि आर्जन गर्थिन तर त्यसको मूल्य कहिल्यै नभएको उनी बताउँछिन् । “काम त मैले पनि गर्थे नि, खेतबारीमा । तर त्यो सबै उनैको हुने मैले कसरी पैसा कमाउने त” शोभा भन्छिन् “घरगोठ र खेतिपातिमा हामीले गरेको कामको पैसा आउन्न, पढेको छैन जागिर खान काँ जाउ ?”
नुवाकोट विदुरकी ३२ वर्षिय गोमा कुमालको ११ वर्ष अगाडी मकवानपुर हेटौंडा–१४ का जनकलाल कुमाल संग विहे भएको थियो । पारिवारीक सल्लाहमा मागि विहे भएको उनीहरुको घर राम्रै चलेको थियो । विहे अगाडी सिलाईकटाई काम गर्दै आएकी गोमालाई विहेपछि श्रीमान जनकले काम नगर्न भने ।
विहे गरेको पछिल्लो साल छोरा जन्मियो, जनक पैसाको राम्रो व्यवस्था नभएको भन्दै साउदी गए । पैसा पठाउँछु छोराको लालन पालन र आफ्नो आवश्यकता पुरा गर्नु भनेर राम्रा सपना जनकले नै गोमालाई देखाए । तर वचन दिएजस्तो व्यवहारमा उनी साँचो देखिएनन् । गोमा भन्छिन् “महिना मरेपछि पैसा पठाउछु भनेर गएको मान्छेले रुदा कराउँदा ६ महिनापछि १५ हजार पठाए । त्यसपछि कस्तो नोट देख्न पाइएन ।”
आफ्नो र छोराको लागि आवश्यक खर्च नभएपछि गोमाले फोन गरेर पैसा माग्दा किन चाहियो भनेर जनकले गालि गर्ने गरेको बताउँछिन । “कहिले छोरो बिरामी पर्थ्याे, कहिले आफूलाई पनि सञ्चो हुन्नथ्यो । पैसाको त आवश्यक परिरहन्थ्यो नि तर, तँलाई किन पैसा दिनु भनेर हकार्ने गर्न थाले ।” विदेश जाँदा सल्लाहमै गएको मान्छे एकाएक बदलिएपछि गोमाले पनि केही भनिनन् । पैसा लगायत सबै सहयोग माइतीकै भरमा बसिन । “फर्केर घर आएपछि पहिले कै जस्तो हाँसीखुशी परिवार बस्ला भनेर, सोचिरहे तर उनी आए, परिवारमा खुसी आएन” गोमा भन्छिन् ।
“४ वर्षपछि घर आएका उनले पनि एक पैसा मलाई देखाएनन्, पैसा आमाजुलाई दिए, आफू पनि रित्तै छु भने ।” विदेशबाट लामो समयपछि फर्केका श्रीमानबाट मायाको साटो उनले दिनुहँ कुटाई सहनु पर्यो । “जत्तिबेला पनि रक्सि खाने पिट्ने गर्न थाले” उनी भन्छिन् “हामीलाई भरणपोषण गर्ने त कता हो कता उल्टै रक्सि खान पैसा ले भनेर पिट्थे ।”
गोमाका अनुसार केही समय नेपाल बसेर जनक फेरी मलेसिया गए । छोरा स्कुल पढाउने बेला भो, गोमालाई पैसाको खाँचो बढ्दै गयो । “छोरालाई स्कुल भर्ना गर्नु पर्यो, पैसा पठाउनु भन्दा तैले पढाए नी भैगो नी भनेर झपार्ने गर्ने थाले” गोमा भन्छिन् “अनि माइतीको दाजु आएर म पढाउँछु भान्जोलाई भनेर लिएर गए ।
अहिले उनको १० वर्षिय छोरो निजि स्कुलको कक्षा ५ मा पढ्छन्, सबै खर्च मामाले गरिदिन्छन् । श्रीमानले खाने लगाउने र उपचार गर्ने केही खर्च नदिएपछि गोमा ८ वर्षदेखि माइती नुवाकोट मै बस्दै आएकी छन् । २०७५ वैशाखबाट उनले श्रीमान् जनकलालसंग अंश सहित सम्बन्ध विच्छेदको मुद्धा हालेकी छन् ।
मुद्धाको तारिखको लागि जिल्ला अदालत मकवानपुरमा भेटिएकी गोमाले सम्बन्ध विच्छेदपछि पुरानै काम गर्ने योजना बनाएको सुनाइन् । गोमा अहिले रात्रीबस चढेर हेटौंडा आउँछिन्, कार्यालय समयमा अदालतको काम भ्याउछिन् र रात्रिबसमै नुवाकोट फर्किछिन् । “जति पिटे पनि आफ्नो परिवारको इज्जत भनेर कतै रिपोर्ट गरिन्, सुध्रने आशामा सहेरै बसे, नाता मात्रै राखेर किन पीडा बल्झाइरहनु अब आफ्नो सुर गर्छु भनेर मुद्धा हालेको” उनले भनिन् ।
“आफैंले गर्दै आएको काम गर्न पाएको भए आफ्नो खुट्टामा उभिने थिए, न काम गर्न दिए न लालनपालनको जिम्मेवारी लिए” गोमा भन्छिन् “पैसाको कारण कष्टकर बन्दै आएको दीन गुजार्न अहिले अंश सहतिको सम्बन्ध विच्छेदको फैसला कुरिरहेको छु ।” समान्य साक्षर उनीसंग अब अंश लिएर सिलाई कटाइको टेलर सञ्चालन गर्ने र आफ्नो भविष्य सहज बनाउने सपना सुरक्षित छ । “छोरालाई दाइले पढेसम्म पढाउछु भन्नु भएको छ, मलाई पनि अहिले त सबै आर्थिक सहयोग गरिरहनु भएको छ उहाँहरुले नै, मुद्धा सकिएपछि म आफैं काम सुरु गर्छु ।” “आफैं पैसा कमाउँछु, अरुसंग हात फैलाउनु पर्दाको दीन सम्झेर रुनमात्रै मन लाग्छ” उनले भनिन् ।
उनी नेपाल प्रहरीको हवल्दारकी श्रीमती । “सरकारी नोकरी भएका श्रीमान्ले सुखैसंग पाल्छन्”, विहे अघि उनलाई सबैले यसै भन्दथे । उनी अर्थात् हेटौंडा–८ कमाने कि ३५ वर्षिय पूर्णकुमारी देवकोटा । २०६३ सालमा सोही ठाँउ निवासी बद्रीप्रसाद घिमिरेसंग मागि बिहे भएको थियो । विवाहको केही दिनमै बद्री कामको शिलशिलामा जिल्ला बाहिर गए, पूर्ण कुमारी घरैमा । आफ्नो कुनै पेशा र रोजागारी नभएको कारण पूर्ण कुमारी श्रीमानकाे तलबको अपेक्षा गर्न थालिन् । आक्कल झक्कलमात्रै घर आउने बद्रीले पूर्णकुमारीलाई खासै माया गर्दैनथे, पैसाको कुरा सुनाउँदा, झर्किन्थे र रिसाउँथे ।
“सम्बन्ध साह्रै राम्रो नि हैन, खत्तम पनि हैन भन्ने अवस्थामा २ छोराहरु जन्मिए” पूर्णकुमारी भन्छिन् “बच्चा भएपछि पैसा बढी चाहिने, पैसा बढी मागि भनेर भेट भयो कि कुट्न थाले । बद्रीले ३ वर्ष अगाडी अर्को विहे गरेर बाहिरै राखेका रहेछन् पूर्ण कुमारीले पत्तो पाइनन् । उनि भन्छन् “मलाई अति नै सताउने, पिट्ने र पैसा पटक्कै नदिने गर्न थालेको पनि ३ वर्ष नै भयो ।” अहिले बद्री अवकाश प्राप्त पछि घरैमा छन् ।
“दोस्रो विहेपछि पनि दुबैलाई मिलाएर राख्छु भनेकोले कतै उजुरी गरिन, अहिले त बस्नै नसक्ने भए” पूिर्णकुमारी भन्छिन् “शरिर भरी निलडाम हुन्छ, अरुले सोध्दा लडेर ठोक्किएको भन्दै बस्छुे, आँखामा हानेर रगत नै जमेको छ अझै त्यतिबेला पनि कसैलाई भनिन्, आखिर मैले सहिरहेपनि उनले पिट्न छाड्ने हैन रहेछन् । उनी भनिछन् “सौतातर्फ एउटा छोरा छ, उनीहरुको लगाइखुवाई हेर्दा साह्रै धनाढ्य परिवारको जस्तो छ, तर,त्यही हाम्रो अवस्था आङ ढाक्नै समस्या,बाच्चाहरुलाई शिक्षा दिक्षा पुर्याउन कहालि अवस्था लाग्दो छ ।”
श्रीमानले छोराहरुको शिक्षादिक्षा र लालनपालनका पनि कुनै वास्तै नगर्ने र आफूलाई पनि दिनुहुं पिट्ने गरेपछि उनले जिल्ला कानूनी साहायत समिति मार्फत मुद्धा हालेकि छन् । मुद्धाबारे बुझ्न जिल्ला कानुनी सहायता समितिमा भेटिएकी पूर्णकुमारीले आफ्नो र सन्तानको लालनपालन र शिक्षा दिक्षा दिलाइपाउँ भनेर मुद्धा दर्ता गरेकी हुन् । श्रीमानले वेपास्ता गरे पनि सासु, जेठाजु, जेठानीहरुले सहयोग गर्ने गरेको पूर्णकुमारी बताउँछिन् ।
मकवानपुर भीमफेदी–१ कि सेतिमाया पाख्रिन र हेटौंडा–२ का कृष्णबहादुर बलले पनि २०७५ भदौ १४ गते जिल्ला अदालत मकवानपुरबाट अंशसहित सम्बन्धि विच्छेद गरेका छन् । यसैगरी मकवानपु राक्सिराङ्ग–१ कि सुनिता रुम्बा र सोही स्थानका जयराम रुम्बाले पनि २०७५ भदौ ३ गते जिल्ला अदालत मकवानपुरबाट अंश सहित सम्बन्ध विच्छेद गरेका छन् । सेतिमाया र सुनिता दुबैले श्रीमानबाट आर्थिक सहयोग नपाएको भन्दै मुद्धा दायर गरेका थिए । विरामी पर्दा स्वास्थ्य उपचार नगर्ने, आवश्यक सामग्रि खरिदको लागि पैसा नदिने र लालनपालनमा चासे नदिएको भन्दै उनीहरुले अंश सहित सम्बन्ध विच्छेद गरेको बताइएको छ ।
पर्सा मधुवन गाउपालिका–३ माइति भएकी सविना मोक्तानले पनि र मकवानपुर भिमफेदी–१ का श्रीमान् श्रीराम मोक्तान विरुद्ध अंश सहित सम्बन्ध विच्छेदको मुद्धा जिल्ला अदालतमा २०७५ असोज १० गते दर्ता गराएकि छन् । विदेश रहेका श्रीमान्ले आफ्नो नाममा पैसा नपाठाउने,फोनमा राम्ररी कुरा नगर्ने गरेपछि आफूले बाध्य भएर यस्तो कदम चालेको उनले बताइन् । सासु र नन्दको नाममा पैसा पठाउने, आफूलाई समस्या पर्दा उनीहरुले नदिने भएपछि अंश सहित सम्बन्ध विच्छेदको मुद्धा दर्ता गरेको उनले बताइन् ।
यि उदाहरण मात्रै हुन् । पछिल्लो सयम आर्थिक कारण परिवारमा विचलन आएर सम्बन्ध विच्छेद गर्नेहरु ह्वात्तै बढेको तथ्याङ्कले नै देखाउँछ । जिल्ला अदालत मकवानपुरमा आर्थिक वर्ष २०७४/०७५ मा दर्ता भएका ४१३ सम्बन्ध विच्छेदका उजुरीहरु मध्ये २९१ वटा फैसला भएको थियो । यसैगरी चालु आवको साउनदेखि कात्तिकसम्म दर्ता भएका सम्बन्ध विच्छेदका १२७ उजुरी मध्ये ४१ वटा फर्स्याैट भैसकेका छन् ।
दर्ता भएका मध्ये ४७ वटामुद्धा आर्थिक कारण सिर्जना भएको अदालतका श्रेस्तेदार केशव कौशिकले बताउनुभयो । “महिलाहरु आफ्नो अधिकार खोज्ने र पुरुषहरु पुरानै शैलीमा घर चलाउने खोज्ने विवादले पनि सम्बन्ध विच्छेदको उजुरीहरु बढेको अनुमान छ श्रेस्तेदार कौशिकको । “बादी प्रतिबादीसंग गहिरिएर कुरा खोतल्दै जाने हो भने सबैजसो सम्बन्ध विच्छदको उजुरीमा आर्थिक कारण जोडिने गरेको अधिवक्ता ललिता श्रेष्ठको अनुभव छ । यता श्रेस्तेदार कौशिकको भनाइले पनि यहि पुष्टी गर्छन उहाँ भन्नुहुन्छ “वैदेशिक रोजगारीको शिलशिलामा होस् वा स्वदेशमासंगै रहदा भएको विवादको कारण होस् कतै न कतै आर्थिक अधिकार, आर्थिक स्वतन्त्रता जोडिने गरेको पाइन्छ ।” कौशिकका अनुसार आव २०७४/०७५ मा ६३ वटा मानाचामल दिलाई माग गरिएको उजुरी दर्ता भएका थिए ।
२०७५ भदौ १ गतेबाट मुलुकी देवानि नयाँ संहिता लागु भएपछि पुरुषहरुले पनि सिधैं अदालत आएर सम्बन्ध विच्छेदको मुद्धाहरु दर्ता गर्ने क्रम ह्वात्तै बढेको छ । यो बीचमा दर्ता भएका १२७ वटा सम्बन्ध विच्छेदको उजुरीमा ८४ वटामा महिलाबादी रहेका छन् भने ४३ वटा पुरुषबादी रहेका छन् ।
जिल्ला प्रहरी कार्यालय मकवानपुरको महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्रमा २०७५ साउनदेखि कात्तिकसमम्ममा दर्ता भएका १६६ वटा घरेलु हिंसा मध्ये १५० वटा आर्थिक कारण सिर्जना भएका हिंसाहरु रहेका छन् । जिप्रका महिला तथा बालबालिका सेवा केन्द्रकी प्रहरी ना. नि. दीपा कार्कीका अनुसार श्रीमानहरुले जिम्मेवारी पूर्वक परिवारको लालनपालन नगर्ने र आर्थिक कारण देखाउँदै श्रीमतिलाई प्रताडित पार्ने गरेको कारण बढी उजुरीहरु दर्ता हुने गरेका छन् । यहि अवधिमा ८७ वटा लैङ्गिक हिंसाको उजुरी दर्ता भएको छ । लैङ्गिक हिंसाको पनि कतिपय कारण आर्थिक पक्ष नै रहेको पाइएको कार्कीले बताउनुभयो । यहाँ दर्ता भएका घरेलु हिंसाका उजुरीहरुलाई एक महिनासम्म तारेखमा राखेर सकेसम्म मेलमिलाप गराएर पठाउने गरिएको छ । दोहोरीएको र महिलाले मिलापत्र गरेर जान नचाहेको अवस्थामा भने मुद्धा अदालत पठाउने गरिएको कार्कीले बताउनुभयो । उहाँका अनुसार घरेलु तथा आर्थिक हिंसाका २० प्रतिशत मुद्धाहरु अदालत मै जाने गरेका छन् ।
यता हिंसामा परेका महिलाहरुको निशुल्क मुद्धा हेर्ने निकाय जिल्ला कानूनी सहायता समितिमा पनि मुद्धाको चाप बढेको छ । समितिमार्फत मुद्धा हेर्ने जिम्मेवारीमा रहेनु भएको अधिवक्ता अप्सरा बस्नेतका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७५÷०७६ को ४ महिनामा २८ वटा उजुरी फस्र्यौटको शिलशिमा छन् । जसमध्ये सम्बन्ध विच्छेदका ७ वटा, मानाचामलका ४ वटा, अंश सहित सम्बन्ध विच्छेदका ३ वटा अंश दर्ता चलानको १० वटा, जग्गा, जालसाजि, तथा विविध गरी ४ वटा उजुरीहरु रहेका छन् । यो समितिमा अघिल्लो आवमा ९६ वटा उजुरी दर्ता भएका थिए । जसमध्ये सम्बन्ध विच्छेदका ३१ वटा, मानाचामलका १३ वटा, अंश सहित सम्बन्ध विच्छेदका १६ वटा अंश दर्ता चलानको २१ वटा थिए ।
अधिवक्ता बस्नेत भन्नुहुन्छ “एकातिर महिलाको आर्थिक अवस्था नाजुक नै छ, अर्कोतिर हाम्रो सामाजिक, साँस्कृतिक सोच पुरुषप्रधान नै छ यसले गर्दा पनि महिलाहरु आर्थिक रुपमा पछाडी छन् र आर्थिक हिंसाको दलदलमा छन् ।” उहाँ भन्नुहुन्छ “जो महिला आर्थिक कारण पछाडी छन् उनीहरु अन्य हरेक प्रकारको हिंसामा पनि छन् ।”
महिला अधिकारकर्मी तथा जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुर उपभापति भगवति पुडासैनीको बुझाइमा आर्थिक हिंसा,आर्थिक कारण परिवारीक वेमल सिर्जना हुनुमा महिलाहरु केही हदसम्म आफ्नो अधिकार लिन खोज्ने तर पुरुषहरु आफ्नो बर्चश्व सुम्पिन नचाहनुको प्रतिफल हो । सम्पत्तिमा महिलाको समान हक कानूनले दिएको छ,तर पुरुष सहजै दिन नचाहने महिलाले खोसेरै लिनु पर्ने बाध्यकारी अवस्था सिर्जना हुदाँ कार्यान्वयनको चरणमा यि समस्या देखिएको बताउनुहुन्छ उपसभापति पुडासैनी । श्रमिान् श्रीमति जस्तो आजीवनसंगै रहने नाता सम्बन्ध पनि पैसाको कारण टुट्नु, पीडादायि भएको बताउँदै पुडासैनी भन्नुहुन्छ “विभिन्न हिंसा सहेर पीडादायि जीवन जिउनुको विकल्पमा सम्बन्ध विच्छेदको बाटो रोज्न दिदिबहिनीहरु बाध्य हुने गरेका हुन् ।”
समाचारमा प्रकाशित नाम र स्टाेरी सम्बन्धित व्यक्तिकाे सचेत सहमतिमा राखिएकाे हाे उहाँहरुकाे अडियाे टेप हामीसँग सुरक्षित छन् । महिला फिचर सेवामा सन् २०१८ मा प्रकाशित फिचर हामीले पुन प्रकाशन गरेका हाै ।