साना लगानी ठुला खुसीको आधार
Tags: No Comments
सन्दर्भ १,
कोरोनाको त्रासमा लामो समय घरैमा बसेका बालबालिकाहरु अब विद्यालय जान थालेका छन् । तर, कोरोनाको त्रास मनबाट हटेको छैन । मनबाट मात्रै हैन, कोरोनाको संक्रमण कम भएको पनि छैन । दिनहुँ संक्रमित हुने क्रम जारी छ । सिङ्गाे शैक्षिक सत्र नै घरमा बसेर सकिने अवस्था आएपछि सिकाइ प्रक्रिया नियमित गर्न थालिएको छ ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ७ स्थित बुद्धधर्म निम्न माध्यमिक विद्यालयमा पठनपाठन सुरु भएपछि ग्रामिण भेगका बालिबालिका विद्यालय आउन थालेका छन् । तर विद्यालय आउने दैनिकी समय अनुसार फेरिएको छ । अचेल सदाझैं विद्यार्थीहरु सरासर कक्ष कोठामा जाँदैनन्, आपसमा भेटिएपछि झ्याम्मिन र खेल्न पनि पाउँदैनन् । कलिलो मानलपटलमा भौतिक दुरीलाई ध्यान दिनुपर्ने बाध्याता छ, उनीहरुलाई आदत पनि पर्दै छ । व्यक्तिगत सरसफाइमा उनीहरु विस्तारै अभ्यस्त हुँदै छन् । विद्यालय परिसरमा पसेपछि सबैभन्दा पहिलो उनीहरु हात धुने स्थानमा पुग्छन् । हातले धारा खोलिरहनु पनि पर्दैन । यस्सो गोडाले थिच्यो धारा खोलिन्छ । धाराहरु बालमैत्री छन् । धारासँगै साबुन र ह्याण्ड वासि· लिक्वुड राखिएको छ । पालैपालो हात धुन्छन् र कक्षा प्रवेश गर्छन् उनीहरु, कक्षामा भौतिक दुरी कामय गरेर बस्छन् ।
मकवानपुरगढी गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ को शारदा माध्यमिक विद्यालय, वडा न. २ हेमकर्ण आधारभुत विद्यालय, वडा नम्बर ४ को मनकामना आधारभुत विद्यालयका बालबालिकाहरुको पनि यसैगरी सुरु हुन्छ विद्यालय समय । जिल्लाको मनहरी गाउँपालिका स्थित युवा वर्ष गंगा निमावि, राष्ट्रिय रोटरी मावि र ब्रह्मकालि निमाविमा हाल धुने स्थानको व्यवस्था यसैगरी गरिएको छ ।
‘सामान्य सरसफाइको कुरा त पहिले पनि सिकाउने गरेका थियौ, कोरोनापछि हात धुनेलगायतको स्वास्थ्य सरसफाइको कुरो पहिलो प्राथमिकतामा पारेर सिकाउने गरेका छौं’ बुद्धधर्म माविका प्रध्यानाध्यापक यादवप्रसाद अधिकारीले भने । शिक्षा सिक्ने थलोबाट नै सरसफाइको कुरालाई सबैभन्दा पहिलो प्राथमिकतामा राखेपछि विद्यार्थीमात्रै हैन घरघरका अभिभावकहरुलाई पनि सन्देश पु-याउन सहज भएको छ ।
विद्यालय स्वास्थ्य सुरक्षाबारे उच्च सतकर्ता अपनाएका विद्यार्थीहरुले घरमा पनि आफ्ना साना साना भाई बहिनीहरुलाई यो सिप सिकाउने गरेको पाइएको छ । कोरोनापछि समस्याको समाधान खोज्दै निश्चित मापदण्ड अपनाएर खोलिएका स्कुलहरुमा स्वास्थ्य सुरक्षार्थ सहयोगी बनेको छ सिमित सामाजिक संस्था । विद्यालयमा स्वास्थ्य सुरक्षाको अभियानमा सघाउँदै मकवानपुरगढी र मनहरी गाउँपालिकामा राली इन्टरनेशलको आर्थिक सहयोगमा सामाजिक संस्था राडो नेपालले विद्यालयमा हात धुने स्थान राखिदिएपछि गाढी गाउँपालिकामा मात्रै १ हजार १ सय ६३ विद्यार्थी तथा ६२ जना शिक्षकहरु प्रत्यक्ष लाभान्वित भएका छन् । दुबै स्थानीय तहमा १ लाख १० हजारको दरले हात धुने स्थानको व्यवस्था गरिएको संस्थाका कार्यक्रम संयोजक विष्णु धितालले बताए ।
सन्दर्भः २,
मकवानपुर जिल्ला मकवानपुरगढी गाउँपालिका –१ कि सृजना थिङ कोरोनाको कारण तनावमा थिइन् । कारण थियो आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था । गर्भवति अवस्थाकी उनी नियमित स्वास्थ्य जाँचको लागि अस्पताल जान चाहन्थिन् तर डर थियो कोभिड संक्रमण हुने । सामान्य स्वास्थ्य जाँच बारे जानकारी पाएकी उनलाई गर्भावस्थामा खानु पर्ने पौष्टिक आहारको बारेमा जानकारी नभएको
बाउँछिन् । गर्भमा बच्चा रहेको २८ हप्तापछि कोरोनाको संक्रमणको जोखिम बढी हुनेभन्ने थाहा पाएकी उनलाई यसकुराले तनाव दिन्थ्यो ।
तर तनाव लिएरमात्रै हुन्न, आफ्नोतर्फबाट सुरक्षाको उपाय अपनाउनु पनि जरुरी छ । सुरक्षित हुनको लागि नियमित सरसरफाइसँगै खानपानमा ध्यान दिएको उनले बताइन् । रोजगार खोसिएपनि आफ्नो सिपको सदुपयोग गर्दै र भएको जग्गामा मेहनत गरेर स्वरोगार बन्दै स्वस्थ भएर बाँच्ने कोशिसमा लागेको उनले बताइन् । आफ्नो बगैचामा उत्पादन भएको तरकारी तथा फलफुलले आफ्नो स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ भने, सिमित पैसाको लागि जागिर मात्रै किन भन्ने धारणाको विकास भएको उनले बताइन् ।
गर्भावस्थाकी सपना भम्जन (मकवानपुरगढी–१) ले पनि आफ्नो स्वास्थ्यवस्थालाई ख्याल गरेर अपनाउनु पर्ने सुरक्षित व्यवहारबारे जानकारी हासिल गरेकी छन् । तत्काललाई केही पौष्टिक आहार संस्थालहरुले दिए पनि हामीले यस्ता पोषण सधैं खानु पर्छ र यसको लागि आफैं उत्पादनमा लाग्नु पर्छ भनेर काम सुरु गरेको उनले बताइन् ।
कोभिड –१९ बाट प्रभावित भएर आय आर्जनमा परेको नकारात्मक असरले गर्भवती तथा सुत्केरी महिलाहरुमा पोषिलो खाना खाने सन्देश सहित गाउँपालिकाको विकट वडाहरु १ र ८ मा रहेका सबै
सुत्केरी तथा गर्भवतिहरुलाई पोषण किट वितरण गरिएको राडो नेपालका कार्यवाह अध्यक्ष रामजी सापकोटाले बताए । यि दुई वडाका १ सय ३० घर परिवारलाई पोषण किट वितरण गरिएको फिल्ड अफिसर रोशन खनालले बताए ।
‘पहिलो धेरै कुराहरु थाहा थिएन, आफ्नो स्वास्थ्य संझेर, कोरोनाको कारणले पनि तनाव त हुन्थ्यो नै स्वास्थ्य सन्देश पाएपछि आफूलाई सहज बनाएँ’ उनले भनिन् । राडोले वितरण गरेको स्वास्थ्य सन्देशबाट आफूले बच्चालाई नियममित स्तनपान, आमा र शिशुको खोप,गर्भावास्थासँग जोडिएका भ्रम तथा झुटहरु, नियमित खानुपर्ने पौष्टिक आहार, देखापर्न सक्ने खतराको लक्ष्यणहरु जस्ता सन्देश समावेश भएको सामग्री राम्ररी अध्ययान गरेको उनले बताइन् ।
सन्दर्भः ३,
मकवानपुर गढी–३ का ६५ वर्षीय गुणनीधी दाहाल आधुनिक औजारको सहायताले फर्निचर व्यवसाय चलाइरहेका छन् । परम्परागत औजारको सहायताले फर्निचर निर्माण गर्दै आएका उनी अब आधुनिक हतियारको सहायताले सहज तरिकाले काम गर्न पाउँदा खुसी छन् । स्वरोजगार बन्नको लागि बीउँपूजि स्वरुप उनलाई राडो नेपालमार्फत २५ हजार बराबरको आधुनिक सामग्री सहयोता प्राप्त भएपछि ढल्कदो उमेरमा काममा सहजता महसुस गर्ने भएका हुन् । ‘बुहारी
(तुलसा) पनि मेरो काममा सघाउँछिन, उनैको नाममा यि औजार सहयोग प्राप्त भएको हो’ उनले भने ।
स्वरोगार बन्नको लागि हौसला मिलेको छ गढी ३ कै युवा नवराज अर्याललाई । गाई फार्म सञ्चालन गर्दै आएका उनले भिरालो जग्गामा तरकारी खेति गर्ने मनासाय बनाए । तर पानीको समस्या देखियो । ३ सय मिटर तल खोल्साको पानी माथि तानेर जम्मा गर्दै भिरालो जग्गा रसिलो बनाएर तरकारी फलाउने उनको रहरलाई पनि राडो नेपालले सहजिकरण गरिदिएको छ ।
उनैको आवश्यकता अनुसार पाइप र पानी तान्ने मिसेन खरिदको लागि २५ हजार बराबरको सामग्री किन्न सहयोग गरेपछि उनी अहिले गाई पालनसँगै तरकारी खेतिमा लागि परेका छन् । उनले १६ रोपनी जग्गा भाडामा लिएर तरकारी खेती सुरु गरेका छन् । साना लगानीमा स्वरोजगार बन्न चाहना राख्नेहरुलाई उनीहरुले गर्दै आएको व्यवसायमा सम्बन्धित गाउँपालिकाको सिफरीसमा लक्ष्यित वर्गका युवाहरुलाई बिउ पुँजिको रुपमा जनही २५ हजार बराबरको सामग्री खरिदमा सघाएको थियो । यो कार्यक्रम अन्तरगत ६० घरपरिवारले लाभ लिएको गाउँपालिकाले जनाएको छ ।
सन्दर्भ ४,
कोरोनाको कारण मानसिक समस्या एक्कसी बढ्यो । व्यापार व्यवसाय, बन्द भए, दैनिक
ज्यालादारीमा गुजारा चाल्नेहरुले काम पाएनन्, निजी क्षेत्रमा काम गर्नेहरुको नोकरी नै गुम्यो यस्ता कारण नियमित आम्दानी टुटेपछि परिवार चलाउन समस्या सिर्जना भयो । यस्ता समस्याले तनावग्रस्त भएपछि आत्महत्यासम्मको घटना भए । मानसिक समस्यापछि देखापार्ने लक्ष्यण, समाधानको उपाय, परिवारको सदस्य तथा आपसको व्यक्तिहरुले गर्ने व्यवहार तथा भूमिकाको बारेमा जानकारीको आवश्यकता बढ्दो छ । कोभिडको समयमा बालबालिका लगायत सबै वर्गका व्यक्तिलाई मानसिक समस्या कुनै न कुनै रुपमा देखिएको छ ।
कोभिडपछि वैकल्पिक सिकाईको क्रममा अनलाईन शिक्षालाई लिँदा अनलाईनबाट बालिबालिकाहरु झनै असुरक्षित भएको गुनासाहरु एकातिर छन् भने सिकाईलाई निरन्तरता गर्नुपर्ने जिम्मेवारी एकातिर छ । बालबालिका अनलाईनमा सुरक्षित राख्न नसक्दा पनि उनीहरुमा मानसिक समस्या आइपरेको छ । यि विषयका बारेमा पनि सुरक्षाको सन्देश ब्रुसरमार्फत गाउँगाउँ पु¥याएको छ । कोरोनाको कारण सर्वत्र समस्या देखियो । समस्या सिर्जना भएपछि समस्यादेखि लकुेर मात्रै पनि समाधान भेटिदैन ।
सामुदायिक स्वास्थ्य र सरसफाइको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको यो संस्थाले विद्यालयसँगै सामुदायिक स्वास्थ्यमा पनि स्वास्थ्य सन्देश पु¥याएको छ । सामाजिक सञ्जालबाट पनि यस्ता सन्देशहरु प्रचार गर्ने गरिएको छ । राडोले सञ्चालन गरेको अनलाईन सामाजिक सञ्जालको अभियानमा हालसम्म १० हजारभन्दा बढी युवाले लाभ लिएका छन् ।
स्थानीय सरकारले स्थानीय तहमै रहेर स्वरोजगार बन्न चाहने युवाहरुलाई आफ्नै गाउँठाउँमा टिकाउनको लागि स्वरोजगारमूलक कार्यक्रमहरु ल्याएपछि गाउँमा निजी फर्महरु खोल्ने क्रम बढेको छ । स्थानीय तहहरुसँगको समन्वय तथा सहकार्यमा सामाजिक संघसंस्थाहरुले होस्टेमा हैंसे गर्दा युवा शक्ति विदेश पलायन हुनबाट रोक्ने, स्वस्थ तथा तन्दुरुस्त नयाँ पिढीको लागि गरिएका यि सानासाना उदाहरणहरु मात्रै हुन् । जसमा १ सय ११ जना विद्यालर्थीहरुले कोभिडको समयमा विभिन्न माध्यमबाट पाँच विषयमा अनुसन्धान गरेका थिए ।
कोभिडको कारण बढेको लैङ्गिक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अन्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
कोभिडको कारण बढेको लै·िक हिंसा, कृषि उद्यममा परेको प्रभाव, स्वास्थ्य क्षेत्रमा परेको प्रभाव, मानसिक क्षेत्रमा परेको प्रभाव दैनिक ज्यालादारी र कोभिडको समयमा अग्रभागमा बसेर काम गर्नेहरुमा परेको प्रभावका बारेमा अध्ययन गरिएको थियो । उक्त अध्ययनपछि संस्थाले केही साना साना प्रयासबाट ठुला खुसिका आधारहरु जगाउने प्रयास गरेको थियो ।
देशको राजनैतिक अवस्था जे जस्तो भएपनि तल्लो तहमा सबेर दैनिक गुजारा चलाउने वर्गहरुको लागि साना साना लगानीबाट ठुला ठुला खुसीको आधारहरु तय गर्न सबैले हातेमालो गर्नु जरुरी छ । (सहीखबर साप्ताहिक प्रिन्ट संस्करणबाट)
लुकाउन खाेजिन्छ अपराध, न्यायभन्दा इज्जत प्याराे
Tags: No Comments
मकवानपुर/मकवानपुरको बकैया गाउँपालिका १ स्थित धोपीमा ठुलोबुवा नाता पर्ने ६२ वर्षका वृद्धबाट २२ वर्षीय अशक्त युवती बलात्कृत भइन् । युवतीलाई घरमा कोही नभएको बेला धम्की दिएर बलात्कार गरेको प्रहरीलाई दिइएको उजुरीमा उल्लेख छ ।
घटनाका दिन उनी एक्लै घरमा सुतिरहेकी थिइन् । उनलाई घाँटीमा समाई, खुकुरी देखाएर बलात्कार गरेको बताइएको छ । महिला वा पुरुष कोही पनि व्यक्तिमाथि हिंसा हुन नदिन सामाजिक अभियान्ताहरु लागि परिरहेका छन् । टोल तथा वडा वडामा स्थानीय सरकारको उपस्थिती छ, तर हिंसाका झनै डरलाग्दा घटनाहरु बाहिरी रहेका छन् ।
पीडितलाई न्यायको लागि स्थानीय सरकारले जिम्मेवारी बहन गर्नमा कम चासो दिएको कारण न्यायमा पहुँच नपुगेको अधिकारकर्मीहरुको गुनासो छ । प्रभावितहरू घटना बाहिर ल्याएर न्यायका लागि लड्नभन्दा इज्जतकाे ख्याल राख्दै घटना लुकाउनतर्फ लाग्ने गरेका छन् । स्थानीय सरकारले घटनापछि अभिभावकत्व ग्रहण नगर्दा पनि प्रभावितहरूले न्यायकाे लागि लड्न हिम्मत नगर्ने गरेकाे पाइएकाे छ ।
दर्तामा आएका घटनाहरु पनि न्यायको अन्तिम लडाईसम्म पुग्ने गरेका छैनन् । तीन वर्षीया बालिकालाई बलात्कारपछि विभत्स हत्या गरेको घटनामा समेत स्थानीय सरकार (गाउँपालिका) ले खासै चासो नदिएको बताउँछिन् अधिकारकर्मी आरती पाठक । अशक्त व्यक्तिमाथि भएको अपराधिक घटनाको कारण पनि कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन नहुनु नै रहेको अधिकारकर्मीहरूको बुझाइ छ ।
प्रभावितलाई अदालत बाहिर रहंदा जत्तिकै मनोबल अदालत भित्र पनि टिकाइराख्नको लागि गहिरो परामर्शको आवश्यकता पर्ने जिल्ला बार एशोसियनका अध्यक्ष ऋषि के.बीको भनाइ छ । अदालत बाहिर घटना भएको बताउने प्रभावितहरु भित्र छिरेपछि बकपत्रमा बोल्न सक्दैनन्, उनीहरुको मनभित्रको डर, धक हटाउन उच्चस्तरीय मनोसामाजिक परामर्शको जरुरी छ’ उनले भने । पीडित प्रभावितहरुलाई न्यायभन्दा सामाजिक इज्जतको डर बढी भएकोले न्यायको लागि घटना बाहिर ल्याउन नचाहने गरेको अभियन्ताहरुको भनाई छ ।
‘दुइ तीन महिना थुनेर पीडक धरौटीमा छुट्छ, समाजमा फर्केर उसैको फुर्ति ठूलो हुन्छ, हामीमाथि लागेको धब्बा सधैं रहन्छ, किन न्यायको नाममा आफ्नो इज्जत पखाल्नु ?’ एक प्रभावितले भनिन् ‘एकातिर अहिले कानुन लागि लडाईमा धाउँदा धाउँदा दुख पाउनु, अर्कोतिर आफ्नै परिवारको बेइज्जत ।’
पछिल्लो समय मकवानपुरमा लैङ्गिक हिंसाका घटना बाहिरीने क्रम बढेको छ । लैङ्गिक हिंसा सहेर बसेरभन्दा घटनाको उजागर गर्दा न्याय पाइने भन्ने भरोसा बिस्तारै बढेको छ । यद्यपि सबै घटनाहरु अझै बाहिरीने गरेका छैनन् । लैङ्गिक हिंसा प्रभावितलाई परामर्श र उपचारमा समन्वय गर्दै आएको हेटौंडा अस्पतालमा स्थापित एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने विगतको तुलनामा बढेको छ ।
न्यायमा पहुँच साह्रै कम
हिंसात्मक घटनाबाट प्रभावित भएपछि कानुनी उपचारको प्रक्रियामा जानेहरुको संङ्ख्या नगन्य अर्थात धेरै कम छ । सुरुमा घटना बाहिर ल्याउनै नचाहनेको संङ्ख्या अधिक रहेको माइती नेपाल मकवानपुर प्रमुख माया लामाको भोगाई छ ।
‘सञ्जाललगायत विभिन्न गैससहरुको सहयतामा कानुनी उपचारको क्रममा दर्तासम्म भएका केसहरु पनि अन्तिम अवस्थासम्म न्यायको लागि डटी रहेने गरेको धेरै कम छ’ लामाले भनिन् ।महिला तथा पुरुषले भोगेको हिंसामध्ये ३ प्रतिशत मात्रै कानुनी प्रक्रियामा जाने गरेको अर्यालले जानकारी गराईन् । लैङ्गिक हिंसामा पर्ने अधिकांश दलित तथा न्युन वर्गका महिलाहरु रहेको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । पीडितका मनोबल उठाउन केन्द्रका कर्मचारीले परामर्श पनि गर्ने गरेका छन् ।
बालिकाहरुको केसमा बाल न्यायको लागि अभिभावकलाई नै परामर्श गर्नु परेको सिविन बाल हेल्प लाइन मकवानपुरका प्रमुख झविन्द्र ज्ञावली बताउँछन् । ‘परिवारमा अरु पनि बालबच्चा छन्, यो माथि घटना भै हाल्यो, अरुको इज्जतको लागि पनि यो घटना बाहिर ल्याउन चाहन्नौ भन्ने अभिभावकहरु धेरै हुनुहुन्छ’ ज्ञावलीले भने ।
५ महिनामा १ सय १९ हिंसा
चालु आर्थिक २०७७/०७८ मा १ सय १० वटा हिंसाका घटनाहरु भएका छन् । जसमा महिला १ सय १ जना र पुरुष ९ जना रहेका छन् । हिंसा महिलामाथि मात्रै भएका छैनन्, पुरुषमाथिको हिंसाको उजुरीहरु खुल्ने क्रम सुरु भएको छ । बलात्कारका घटना श्रावणमा ६, भदौमा ३, असोजमा ९, कात्तिकमा ७ र मंसिरमा ८ गरि जम्मा ३३ जना रहेका छन् । यौनजन्य घटना श्रावणमा १, असोजमा १, कात्तिकमा २, मंसिरमा १ गरि जम्मा ५ जना रहेको एकद्धार केन्द्रले जनाइएको छ ।
शारिरिक हिंसा अन्नरगत श्रावण, असोज र कात्तिकमा ४/४, मंसिरमा १७ गरी जम्मा २९ वटा घटना भएका छन् । जबरजस्ती विवाह (बेचविखन) साउन र असोजमा ४/४ वटा, कात्तिकमा १, मंसिरमा २ गरि ११ जना, घरेलु सम्बन्धी घटनामा मंसिरमा मात्र ७ वटा घटना भएको तथ्याङ्क रहेको छ ।
यसैगरी मानसिक सम्बन्धी श्रावणमा १, मंसिरमा ५ गरि जम्मा ६ वटा रहेको छ । अन्यमा श्रावणमा ८, भदौमा २, असोजमा ९, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा ४ गरि जम्मा २४ जना हिंसाको शिकार भएका छन् । जसमध्ये गाउँपालिकाहरुमा श्रावणमा ११, भदौमा ३, असोजमा १५, कात्तिकमा १३ र मंसिरमा १२ गरि जम्मा ५४ वटा घटनाहरु रहेका छन् । नगरपालिकामा साउनमा ११, भदौमा २, असोजमा ११, कात्तिकमा ६ र मंसिरमा २२ गरि जम्मा ५२ वटा घटना भएका छन् ।
एकद्धार संकट व्यवस्थापन केन्द्रका कर्मचारी अस्मिता आर्यालले बलात्कार, जबरजस्ती विवाह, पितृसत्तात्मक सोच , लैड्डिक विभेद, मनोवैज्ञानिक असर तथा आफन्तलगायतका कारण लैंड्डिक हिंसा हुदै आएको बताईन् । व्यवस्थापन केन्द्रमा ३ वर्ष देखि ९६ वर्ष उमेर समुहका महिला हिंसाको शिकार भएको तथ्याङ्क छ ।
वन, वन्यजन्तु र मुहान संरक्षणमा महिला
Tags: No Comments
मकवानपुर / मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न. १ कि सकुन्तला थापा उमेरले ५१ वर्ष पार गरिन् । तर, उनको सक्रिय दैनिकीले उनको उमेरलाई पत्याउँदैन । पछिल्लो दुई दशक उनको चासोको विषय बनेको छ, घर नजिकैको सामुदायिक वनकाे संरक्षण सवाल । सामुदायिक वन संरक्षणमा आफू लागि पर्ने र अन्यलाई पनि प्रेरित गर्ने काममा तल्लिन छिन् सकुन्तला ।
हेटौंडाको सुन्दर सामुदायि वन उपभोक्ता समितिको उपाध्यक्ष रहेकी सकुन्तला लगातार ५ कार्यकाल समितिमा नै छिन् । महिलाको जसैजसो सवाल वनसँगै जोगिएको हुनाले वन संरक्षणमा महिलालाई अगाडि बढाउनु पर्ने बताउँछिन् उनी । घाँस,दाउरा तथा सोतरको लागि वन प्रवेश गर्नेहरु पुरुषभन्दा बढी महिला हुन्छन्, विरुवालाई जोगाउनको लागि महिलालाई जागरुक बनाइयो भने, विरुवा हुर्कन्छ, वन बाक्लिन्छ । वन बाक्लिनु भनेको पानीको मुहानहरु सुरक्षित हुनु हो । जनघनत्व बढ्दो छ, बढ्दो शहरीकरणले पानीको अभाव पनि बढीरहेको छ । वन तथा पानीको मुहानलाई बचाउँन समयमा नै ध्यान नदिए आगामी पुस्ताले ठूलो मुल्य चुकाउनु पर्छ भन्नेमा सचेत छिन् उनी ।
‘घाँस, पात,काठ दाउराको मात्रै समस्या हैन, वन मासिदा हाम्रो जीवन नै कसरी रहला ?’ उनी भन्छिन् ‘वन त हाम्रो जीवन हो, वन संरक्षण सबैको दायित्व हो, कर्तव्य हो ।’ यसै सामुदायिक वनको सचिव पदमा रहेर नेतृत्व गरिरहेकी छिन् तनुजाकुमारी ढकाल । सामुदायिक वनको काम भनेपछि रातभर नसुतेरै खटेको अनुभव छ उनीसँग पनि । वनमा डढेलो लागेपछि साँझ आगो निभाउन वन पसेका उनीहरु निद्रा मारेर विहानीसम्म आगोसँगै पौठेजोरी खेल्दै आगो निभाएर डढेलोलाई जितेरै फर्कन्छन् ।
‘पटक पटक यस्ता घटना भएका छन्, आफ्नो आङमा लगाएको लुगा कति डढे, ज्यानमा कति चोट लागे, आगो निभाउन तिर लागेपछि केही सोच आउन्न, आगो निभाउनै पर्छ भन्ने मात्रै लाग्छ’ उनि भन्छिन् । ‘आगो निभाउँदा निभाउँदा पानीले प्याक्क प्याक्क भइन्छ, पानी दिने मान्छे पनि पाइदैन, तर वनमा आगो देखिसी मनले मान्दैन, दौडिहाल्छौ ।’
कहिले २५ हेक्टर वनमा फैलिएकाे डढेलाे नियन्त्रण गरेका त,कहिले ३९ हेक्टर जमिनमा फैलिएको जंगलमा आगो लाग्दा लगातार खटेर आगो निभाएरै फर्केको स्मरण छ उनीहरुलाई । वनमा लाग्ने डढेलो नियन्त्रणको लागि सकुन्तला र तनुजाले २०६६ सालमा नेपालमै पहिलो पटक ‘फायर फाइटर’को तालिन लिएका थिए । जर्मन सरकारको सहयोगमा उनीहरुसँगै अग्नी नियन्त्रणको लागि तालिम लिएका २० जना अहिले यो वस्तिमा छैनन् ।
२५ जनाले तालिम लिएकोमा हाल ५ जना मात्रै बाँकी छन् । युवा पुरुषहरुलाई तालिम दिइयो, उहाँहरु नोकरीको खोजिमा जिल्ला बाहिर पुग्नु भयो, तर घर गृहस्थि हेरेर बस्ने भनेकाहरुले नै अहिले सुन्दर सामुदायिक वनलाई साँच्चैको सुन्दर बनाएका छन् ।
सुन्दर सामुदायिव वन मात्रै हैन, वरपरका एकतारे सामुदायिक वन, मनकामना सामुदायिक वनलगायतका सामुदायिव वनमा डढेलो लाग्दा पनि उनीहरुले आगो नियन्त्रणमा पुग्ने गरेका छन् ।
महिलाले जसरी घरलाई सुन्दर ढंगले व्यवस्थापन गरेका छन्, वनलाई पनि सुन्दर नै बनाएका छन् । ढकालका अनुसार यस सामुदायिक वनमा झण्डै ३ सय जना जना उपभोक्ताहरु रहेका छन् । सबै उपभोक्ताहरु वनको संरक्षणको लागि एकजुट भएकै कारण यो वन मकवानपुर जिल्लामा उत्कृष्ट समेत घोषणा भएको छ । ‘महिलाको जिम्मेवारी घर मात्रै हैन, हाम्रो वरपरको वातावरणीय जीवन पनि हाम्रै जीवन हो, उनी भन्छिन् ‘वातावारण हराभरा राख्न सके पो हामी स्वस्थ रहन सक्छौ ।’
धेरै जसो पुरुषहरु काममाजि हुने भएकोले पनि वन, वन्यजन्तु तथा पानीका मुहान सुरक्षा तथा संरक्षणमा महिलाको दाँजोमा कम समय दिने गरेका छन् । वनमा आएका समस्याबारे समितिमा जानकारी गराउने, समाधान गराउनेमा महिलाहरु नै अगाडि भएको उपभोक्ताको बुझाई छ ।
कोरोना संक्रमणले देशव्यापि लकडाउन हुँदा सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिका उपभोक्ताहरु घर घरमा थुनिएर बसेनन् । उनीहरुले यही समयलाई वनको सरसफाइमा खर्च गर्ने अवसरको रुपमा लिए । वनमा उम्रेका अनावश्यक झाडिहरु फँडानी गरे, वनको बिचमा बनाइएको पानी पोखरीहरु सरसफाइ गरे । वन्यजन्तुको सुरक्षाको लागि समय खर्चिए । चैत बैशाख, जेठको सुख्खा मौसममा पानीको अभाव भएपछि बस्ति पसेर हैरान गर्ने वन्यजन्तुको लागि जंगलमै पानी पोखरीहरु निर्माण गरिएको छ ।
जंगलमै फलफूल जंगलमै पानी पाेखरी
‘बन्यजन्तु हाम्रो बस्तिमा आए भनेर रिस गर्ने हैन, उनीहरु पनि जीवन खोज्दै हामी कहाँ आएका हुन्, पानीको तिर्खाले भौतारिदै वा खानेकुराको अभावले छट्पटिदै वस्तिमा आएका हुनछन् वन्यजन्तुहरु’ थापा भन्छिन् ‘वन्यजन्तुलाई समस्या नहोस् भनेर हामीले जंगलमै ४ स्थानमा पानी पोखरी बनाइदिनएका छौ, अबको केही वर्षमा उनीहरुलाई फलफूल पनि जंगलमै फल्ने छ ।’

वन्यजन्तुको लागि आवश्यक पानी तथा फलफूल जंगलमै भएपछि जनावरहरु बस्ति पस्दैनन् । जनावरहरु मानवीय वस्तिमा नपसेपछि मानव र बन्यजन्तु बिचको द्वन्द्वको सुरुवात नै हुँदैन । सुन्दर सामुदायिक वनले यो द्वन्द्वको उठान नै नहोस् भनेर वनमा विभिन्न प्रजातिको ५ हजार थान फलफूलको विरुवा रोपेको छ । केरा, आँप, कटहर, लिचि, अम्ब, अनार जस्ता फलफूलहरु यसवर्ष रोपिएको उपाध्यक्ष थापाले बताइन् ।
जनावरलाई पानी पिउनको लागि बनाइएको पोखरीको वरपर र अन्यत्र समेत फलफूल लगाएका छौ, अब बाटो बिराएर सडकमा आउने भन्दा बाहेक खाना र पानी खोजिमा भौतारिदै बस्ति पस्ने समस्या विस्तारै हल हुने अपेक्षा गरेका छ’ सचिव ढकालले भनिन् ‘केही वर्ष यता जनावर हाम्रो तरकारबारी, फलफूल बगैचामा पस्ने गरेपछि हामीले यो विकल्प सुरु गरेका हौं ।’

भिरालो र चट्टानी वन भएको कारण पानीको मुहान संरक्षणमा धेरै समस्या भएको सुन्दर सामुदायिक वन उपभोक्ता समिति, वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन उपसमिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए । पानीको मुहान कै संरक्षणको लागि धेरै समस्या भएको उनले बताए । मुहान नसुकोस् भनेर विरुवाहरु लगाउने वर्षको बेलामा आउने भेलबाढीले पुरिएमा सरसफाइ गर्ने जस्ता काम नियमित गर्ने गरेको संयाेजक ढकालले बताए ।
‘पानीको मुहानको संरक्षण गर्न सबैभन्दा ठुलो चुनौति नै डढेलो हो’ सचिव ढकालले भनिन् ‘मुहान भएको ठाउँमा डढेलो लागेपछि त खत्तम नै हुन्छ, हामीले पानीको मुहानलाई डढेलोबाट कुनै पनि हालतमा बचाँउनु पर्छ ।’ मुहान सुरक्षाको लागि सुख्खा समयको सुरु हुँदासाथ वरवर अग्नि रेखाहरु बनाउने, सुख्खा पातपत्करहरु रहन नदिने, डलेका सुकेका काठ दाउराहरु रहन नदिने गरेको उनले बताइन् । ‘पानीको मुहान नै सुख्यो भने हामी कसरी बाँच्ने भन्ने धारण सबैमा भयो भने, जो जसले भ्याउँछ, मुहानको अवस्थाबारे चासो दिइन्छ’ उनी भन्छिन् ‘सबैभन्दा ठुलो कुरा चेतना, जागरुकता नै हो ।’ पिउने पानीको मुहान संरक्षण गर्ने कार्यलाई उच्च प्राथमिकता दिंदै आएको संयाेजक ढकालले बताए ।
केही वर्ष अगाडि पानीको हाहाकार हुने गरेको यही क्षेत्रमा अहिले सार्वजनिक स्थलमा धारामा निरन्तर पानी आउने गरेको छ । यही वनले मुहान संरक्षण गरेपछि हेटौंडा अस्पताल, हेटौंडाको भिमफेदी बसपार्क, चौकीटोलको तिरतिरे धारा, वृद्ध आश्रम, सिद्धार्थ माध्यमिक विद्यालय जस्ता सार्वजनिक स्थलहरुमा तथा मनकामना सामुदायिक वन क्षेत्रका स्थानीयहरु समेतलाई अहिले नियमित पानी वितरण गरिदै आएको छ ।

मुहान मै ट्याङ्की बनाउने संभावना नभएपछि केही वरपर चेम्बर बनाएर पाइपमार्फत पानी जम्मा गर्ने र मुहानको निरन्तर रखेदेख गर्ने गरिएको उनले बताए । ट्याङ्की बनाउने, पाइप पुर्ने काम गर्नै समस्या छ एकातिर भिरालो जग्गा, गेगर नै गेगर छ खन्न र पुर्न सकिने अवस्था छैन भने अर्को तिर सबैभन्दा ठुलो कुरो बजेट कै समस्या छ । स्थानीय सरकार आए पनि सामुदायिक वन बचाउँनको लागि कुनै पहल नभएको समितिको गुनासो छ ।
सुख्खा मौसममा जनावारको लागि बनाइएको पोखरीमा पानी छिटो छिटो सुक्ने गरेको छ, यि पोखरीहरुमा पानीको मात्र अनुगमन गर्ने कार्य समितिले नियमित गर्ने गरेको किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वन क्षेत्रभित्र विभिन्न ४ स्थानमा जनावरको लागि पानी पिउने पोखरी निमार्ण गरिए पनि याे प्रयाप्त नभएकाे सामुदायिक वनका पुर्व अध्यक्ष तथा वर्तमान सल्लाहकार बुद्धिप्रसाद पोडेलले बताए । अवश्यकता अनुसार यसलाई थप्दै लैजाने योजना समेत रहेको पौडेलले बताए । यसै गरी सामुदायिक वनले २ स्थानमा मुहान संरक्षण अन्तरगतको कार्य गर्दै आएको छ ।

उपभोक्ताको रुपमा रहदा होस् वा पदीय जिम्मेवारीमा रहँदा यहाँका महिलाहरुले वन र वन्यजन्तु संरक्षणको काम आफ्नै जिम्मेवारी ठानेका छन् । यो सामुदायिक वनमा हाल मृग रतुवा मृग, मयुर, सालक, दुम्सी, बाँदरलगायतका वन्यजन्तुहरु प्रसस्तै रहेको र वन्यजन्तुले जंगल नजिकै रहेको बस्तिमा दुख दिन थालेपछि स्थानीयवासी र सामुदायिक वन उपभोक्ता समितिको सक्रियतामा वन्यजन्तुको संरक्षण तथा व्यवस्थापनलाई ध्यान दिन थालिएको छ ।
केही समस्या र केही गुनासा पनि
सामुदायिकव वन, वन्यजन्तु तथा पानीको मुहान संरक्षणार्थ लागेका अभियान्ताहरुसँग समस्या र गुनासाहरु पनि छन् । राजमार्गमा गुड्ने सवारीको कारण वन्यजन्त घाइते हुने क्रमले समितिलाई चिन्तित गराएको छ । सवारीमा ठोक्किएर चोट लागेका मृगहरुलाई समातेर वन कार्मचारीको रोहवरमा समितिका पदाधिकार तथा वन उपभोक्ताहरुले आफ्नो बाख्रा पाल्ने खोरमा राखेर उपचारपछि चोट निको गराइ वन कर्मचारीकै रोहवरमा छोड्ने गरेको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक किशोरचन्द्र ढकालले बताए ।
सामुदायिक वनसँग बजेटको अभाव हुँदा घाइते जनावरहरुको उपचारको लागि काम गर्न नपाएको ढकालले बताए । वनबाट एक्कासि राजमार्गमा आइपुग्ने जनावरहरुको सुरक्षार्थ स्थानीय सरकारले खासै चासो नदिएको उनले बताए । यसै गरी छाडा कुकुरको कारण पनि वन्यजन्तुहरु शिकार हुने गरेका छन् । यसको रोकथामको लागि पनि कतैबाट चासो देखाइएको छैन ।

यता वनभरी ढलेका सुकेका काठ तथा दाउराहरू छन् । तर, मान्छे मर्दा घाटमा लैजाने दाउरा हुन्न । ढलेको रुख,दाउरा बटुल्न पाए एकातिर समितिको आम्दानी हुनेथ्यो, अर्को तिर आगलागीबाट जोगिन केही राहत हुने थ्यो ।

सरकारी नीतिको कारण यस्ता समस्यामा सहजिकरण नभएपछि भने समस्या भएको छ ।
यसैगरी वनमा वन्यजन्तुको संख्या बढ्दो छ, यस अनुरुप नै वनक्षेत्र भित्र पानी पोखरीहरु पनि थप निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ । समितिले थप पानी पोखरी बनाउने योजना पनि बनाएको तर बजेटको अभावले काम अगाडि बढाउन नसकिएको वन्यजन्तु संरक्षण तथा व्यवस्थापन समिति संयोजक ढकालले बताए ।
वन बचाउनको लागि अहोरात्र खट्ने समितिका पदाधिकार तथा उपभोक्ताहरुलाई वन पैदावरको प्रयोगमा लागि भने झण्झटीलो काुननको कारण समस्या भएको उपभोक्ताहरुको गुनासो छ । ‘हामीले वन, वन्यजन्तु, पानीका मुहान संरक्षण गरेका छौ, यसमा हामीलाई गर्व छ तर, हामीले गरेको काममा हामीले सन्तोषको स्वास लिन पाएका छौनौ’ उनीहरु भन्छन् ।
मकवानपुर जिल्लाका ४ सय २५ वटा सामुदायिक वनहरु रहेका छन् । जसमा नियम अनुसार प्रमुख पदसमेतमा ५० प्रतिशत महिला छन् । सामुदायिक वनले महिलाहरुको क्षमता विकास नेतृत्व विकास तथा जीविकोपार्जनको लागि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको सामुदायिक वन उपभोक्ता महासंघ मकवानपुरका अध्यक्ष साधुराम चौलागाईले बताए । वन समितिहरुमा महिला र पुरुषको ५० ÷५० प्रतिशत नेतृत्व रहने कानुनी व्यवस्था अनुसार महिलाहरु नेतृत्व भएपछि वन तथा वनजन्य स्रोत सम्पदाको संरक्षणमा प्रगति भएको अध्यक्ष चौलागाईंले बताए ।
‘लैङ्गिक सवाल महिलाको मात्रै हैन’
Tags: No Comments
- सरला बोलखे उपाध्यक्ष, बकैया गाउँपालिका, मकवानपुर ।
लैङ्गिक हिंसा भनेकाे महिला हिंसा नभइ लिङ्गकाे आधारमा हुने हिंसा हाे । केही समय दिवसकाे रूपमा मनाइने अभियानले मात्रै लैङ्गिक हिंसा न्यूनिकरण संभव छैन । याे विषयलाइ सामान्य रूपमा लिनु हुन्न, यसै पेरीफेरीमा रहेर मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिका उपाध्यक्ष सरला बाेलखेसँग गरिएकाे छाेटाे कुराकानी :
¤ बकैया गाउँपालिकाले लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको कामलाई कसरी अगाडि बढाइरहेको छ ?
हामीले हालै मात्रै लैङ्गिक हिंसा विरुद्वको अभियान सकेका छौ, तर यो अभियान चै अभियान कै रुपमा मात्रै नभई वर्षैभरी मनाइरहन्छौ । महिला हिंसा तथा लैङ्गिक हिंसा न्यूनीकरण बारेको काम त वर्षै जारी छ । महिला चौतर्फी विकासको लागि आय आर्जन बढाउने सीप विकास,महिला सशक्तीकरण गर्ने कार्यक्रमहरु गाउँपालिकाले सधै गरिरहेको छ। महिलालाई सामुहिक रुपमा उद्योमी बनाउने प्रकारको कार्यक्रम पनि लागू गरेका छन् ।
यसैगरी नेपाल सरकारले सुत्केरी महिलालाई प्रदान गर्ने न्यान्यो झोला कार्यक्रम उत्पादन सुरु गरेका छौ ।
¤ यो अभियानलाई लक्ष्यित गरेर चाहिँ के गर्नुभयो ?
यसपाली हामीले प्रचारप्रसारका कार्यक्रम कम ग-यौ, गाउँपालिकालाई बालमैत्री घोषणा गर्ने अन्तिम तयारीमा छौ, हामीले यो १६ दिने अभियानलाई पनि बालमैत्री अभियानमा जोडेर कार्यक्रम ग-यौ । बालमैत्री घोषणाको अन्तिम चरणमा रहेकोले अनुगमन तथा वडास्तरको घोषणामा लागिपरेका छौ । बालमैत्री कार्यक्रम सफल हुदा सबै अभियानले सार्थकता पाउने भएकोले पनि हामीले त्यसतर्फ ध्यान केन्दीत गरेका हौ । वडास्तर वा पालिकास्तरको कार्यक्रम गर्दा हामीले महिला बालबालिका तथा पुरुष सबैको प्रतिनिधित्व गराएर त्यै बालमैत्री अभियानको बिषयमा काम जारी राखेका हौ ।
अभियानको सिलसिलामा हामीले कोभिड १९ को कारण महिला र बालबालिकाहरुमो परेको मानसिक असर र न्यूनिकरणको उपायबारे कार्यशाला ग-यौ । यस कार्यक्रममा पनि बालमैत्री अभियानको लक्ष्यित समूहलाई नै सहभागी गराएका थियौ । बाल अधिकार, बाल स्वस्थ्य, बाल शिक्षा,बाल सहभागिता, बाल न्यायलगायत चौतर्फी चासोको बिषयलाई ध्यान दिएर काम गर्न सके लैङ्गिक हिंसा न्यूनीकरणको सवालमा गर्नुपर्ने काम पूरा हुने देखिन्छ । बालबालिका र महिलाको सामाजिक मनोबैज्ञानिक असर कम गर्न प्रतिनिधिमुलक उपस्थिति जावस भनेर यो कार्यक्रम गरेका हौ ।
कोभिडको कारण अवस्था डामाडोल नै भयो भनेर आत्तिनु पर्दैन भन्ने खालको सन्देश यो कार्यक्रम दिएको छ । कोभिडपछिको मानसिक समस्यालाई व्यवस्थापन गर्दै जनजीवन सहज पार्न र कोभिडपछि उत्पन्न लैङ्गिक हिंसा न्यूनिकरण गर्न यो कार्यशालाले महत्वपूर्ण भुमिका निर्वाह गर्ने अपेक्षा गाउँपालिकाले गरेको छ ।
¤ विभिन्न अभियानको वाबजुत पनि हिंसात्मक घटना भइरहेको छन, हिंसा न्यूनिकरणको लागि पालिकाको योजना विचार के छ ?
सबैभन्दा पहिलो त महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउनु पर्छ, आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउनु पर्छ, यसको लागि सीप क्षमता बढाउनु छ । यसैगरी महिलाको मात्रै नेतृत्व क्षमता बढाएर पनि हुन्न सँगसँगै पुरुषको पनि सहभागिता बढाउनु जरुरी छ, गाउँपालिकाले यस्ता कार्यक्रम पनि अघि बढाएको छ । विभेद, हिंसा रोक्नको लागि सामाजिक नेतृत्व सामाजिक सहभागिता समान रुपमा गराउनु अनिवार्य छ ।
हामीले चेतनाको स्तर बढाउनमा महिला र पुरुषको समान सहभागिता गराउनेतर्फ ध्यान दिन थालेका छौँ । जसले गर्दा समाजको बढ्दो लैङ्गिक हिंसा न्यूनिकरण गर्न हामी सक्षम हुने छौ ।
¤ महिलाको नेतृत्व विकासको लागि पुरुषहरूको सहभागिता चै कस्तो पाउनु भएको छ ?
पहिले पहिले भन्दा राम्रो छ,तर अझै पनि महिलाको कार्यक्रम भनेर पुरुषहरूको सहजै सहभागिता चाहिँ देखिनुहुन्न । हामीले लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको कार्यक्रम ग¥यौ तर महिलाको कार्यक्रम भनेर वडाका अध्यक्ष ज्यूहरु समेत आईदिनु भएन । वडाका अध्यक्ष ज्यूहरु त लैङ्गिकताको सवालको कार्यक्रमलाई महिलाहरुको मात्रै भनेर बुझ्नुहुन्छ भने अरुलाई अझै बुझाउन समय लाग्छ नै । आखिर लैङ्गिक हिंसा भनेको महिलामात्रैको सवाल त हैन नि ।
¤ लैङ्गिक हिंसा विरुद्धकाे अभियानमा लाग्न केही सन्देश छ कि ?
अभियान, अभियान मात्रै हैन, यसले सही सन्देश बाहिर जाओस् भन्न चाहन्छु । अब महिला पुरुष भन्ने हैन कुनै पनि व्यक्तिलाई लिङ्गको आधार हिंसा हुनुहुदैन । हिंसाले महिला, पुरुष, बालबालिका तेस्रो लिङ्गी कसैलाई पनि फाईदा त गर्दैन नि त । हिंसाले त सिङ्गो समाजलाई अधोगतितर्फ लैजान्छ । हिंसा मुक्तिको लागि व्यक्ती र समाजका सबैको समान जिम्मेवारी छ । समान योगदान आवश्यक छ । हाम्रो समाजको विकासको लागि हाम्रो विकासको लागि हामी नै नलाग्ने हो भने कसरी हिंसा उन्मुलन गर्न सकिन्छ ? हिंसा उन्मुलन किन आवश्यक छ भनेर सबैले बुझ्न आवश्यक छ । सबैले हिंसा विरुद्ध ऐक्यबद्धता जनाई सहभागी जनाईदिनुहुन अनुरोध गर्दछु ।
महिला नेतृत्व टिकाउने चुनौति
Tags: No Comments
- मुनु सिग्देल
हिंसाको जड कारण नै महिलाको नेतृत्वलाई स्वीकार गर्न नसक्नु हो । आपसी नेतृत्व स्वीकार गर्न नचाहने परिपाटीको कारण हिंसा जन्मेको छ । सबै क्षेत्रमा हिंसा छ । यसको विरुद्धमा बोल्ने या नबोल्ने भन्ने कुरो मुख्य हो । म राजनीतिमा छु । राजनीतिमा झन् धेरै हिंसा छ । म पार्टीको अध्यक्ष, यो कसैले मलाई टीका लगाएर दिएको हैन । एउटा पुरुष जसलाई माथिल्लो तहका नेताहरुको समर्थन थियो उसँग भिडेर म जितेर आएको हुँ । तर अवसर दिने क्रममा अन्य जिल्लाको अध्यक्षले जस्तो अवसर मैले पाएकै छैन । अरु जिल्लाका अध्यक्षहरुले मन्त्री पाएका छन् । नभए समितिका सभापति पाएका छन् । तर यहाँ म महिला भएको कारण कम आँकलन गरेको पाइयो ।
मेरो मात्रै कुरा हैन, पार्टीमा नेतृत्व गर्ने अरु महिला नेतृत्वको हालत पनि उही छ । पार्टीको लागि हिजोको दिनमा ज्यान धरापमा राखेर लडेर आएको अष्टलक्ष्मी शाक्यलाई उहाँको योगदान अनुसारको जिम्मेवारी दिइएको छैन । पार्टीको झण्डा बोकेर उर्जाशिल समय योगदान गर्नुभयो, यति ठूलो परिवर्तन देशमा आयो । तर जब, अवसर लिनेबेला आयो महिल भएकै कारण उहाँलाई पार्टी भित्रैबाट सहयोग भएन ।
यो एक/दुई उदाहरण मात्रै हो । स्वाभावैले महिलाहरु नरम हुन्छन्, सहन्छन् । यसको अर्थ पेलेरै जान सकिन्छ भन्ने धारणाको हावि जताततै छ । महिलाहरु इमान्दार हुन्छन्, नीति विधिमा चल्नुपर्छ भन्छन्, महिलाहरु कम भ्रष्टाचारी हुन्छन्, कामप्रति डेडिकेटेड हुन्छन् भन्ने देखिएको छ । पुरुषहरुले हिजो सक्ताको आडमा जे जे गरे, त्यो आज छोड्न सह्य नहुदो रहेछ । अहिले त्यै कुरा पार्टी भित्र विद्रोह बनेको छ । त्यै कुरा पुरुषले बोल्दा मुल्याङ्कन हुन्छ, तर महिला नेतृत्वले त्यै कुरा उठाउँदा हेयको दृष्टिले हेरिन्छ । सौदाबाजि गर्न खोजेको आरोप लागइन्छ । पीडा धेरै छन् । यो अवस्थाले मार्टीमा आएका महिला नेतृत्वलाई कसरी टिकाउने ?
पछिल्ला वर्षहरुमा महिला हिंसाको सवालसँगै लैङ्गिक हिंसाको सवाल उठाउन थालिएको छ । पुरुषहरुले घरको काम गर्दा, श्रीमतिलाई सघाउँदा, माया गर्दा, सम्मानित व्यवहार गर्दा, छोराछोरीको स्याहार तथा सरसफाई गर्दा तिमीले राम्रो गरेका छौ भन्ने भाव जगाउन जबसम्म सकिन्न तबसम्म महिलाहरुले न्याय पाउँदैनन् । यि सवालमा महिलाले मात्रै विद्रोह गर्दा परिवार विखण्डन हुन्छ । फेरी पनि महिलाको कारण परिवार बिग्रीयो भन्ने हुन्छ । कुनै श्रीमानले श्रीमतिलाई जागिर खुवाएर घर सम्हालेको देख्दा राम्रो ग-यो भन्ने सामाजिक धारणा अझै विकास भएन यो नै दुखदायि विषय हो ।
यस्ता संरचनागत सोचाइले हिंसाको जड गडेर रहेको छ । २०४६ साल पछि यो संरचनागत सोचाइ पनि विस्तारै परिवर्तन हुँदै आएको छ । एकदमै निराश हुने कुरा त छैन, अझै समस्या धेरै छ । दक्षिण यसियामा महिलाहरुले अवसर पाउने मुलुक मध्येमा नेपाल पनि पर्छ तर यसका बाबजुत पनि सबैभन्दा चुनौति अहिले राजनीतिमा आएका महिलालाई छ । अहिले केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म नेतृत्वमा आएका महिलालाई कसरी पुरानो अवस्थामा जानबाट रोक्ने भन्ने चुनौति छ ।
उहाँहरु अगाडि आइसक्नु भयो । अब टिक्ने कसरी ? निश्चित समय सकिएपछि भोलीका दिनमा उहाँहरु घरमै फर्केर भात भान्छामै सिमित हुने कि ? योग्यता भएकाहरु जागिर तिर लाग्ने कि अथवा पार्टीले नेता बनाएर अगाडि लैजाने भन्ने चुनौतिको कुरा छ ।
अहिले पो बैठक भत्ता लगायत थोरै भएपनि उहाँहरुलाई आम्दानी छ, घरमा दिइरहेको कारण महिलालाई घर परिवारमा मानसम्मन छ, घरबाहिर निस्कने वातावरण बनेको छ । तर भोली त्यो नहुँदा महिला निस्कने वातावरण हुन्न ।
आम्दानी नहुँदा पार्टीको काम गर्न /राजनीति गर्न किन जानु भन्ने कुरा आउँछ नै । यस्तो अवस्था नआओस भनेर पनि पार्टीले केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म एउटा रणनीतिक सोच बनाउनै पर्छ । यो नगरे भोलिको दिनमा नेतृत्वको शंकट आउँछ नै । महिलामाथि यतिका लगानी भैसकेको छ । अब कसरी टिकाउने भन्ने रणनीति बनाउनु जरुरी छ । केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म नेतृत्वमा पुगेका अहिलेका नेतृलाई टिकाइराख्न र भोलीको लागि नयाँ नेतृत्व जन्माउनको लागि पार्टी नै यो रणनीतिक रुपमा तयारी गर्नु पर्छ ।
आज अगाडी आएको महिला नेतृलाई भोली पार्टीको लिडर बनाउने, अर्को चुनावको लागि तयारी गर्ने जस्ता काम आज नगरिए भने हामीले सक्षम नेतृत्वलाई गुमाउनु पर्ने हुन्छ । अब बालिका, महिलामाथि हुने हिंसालाई सामान्यिकरण गर्ने परिपाटीको अन्त्य जरुरी छ । सानासाना बालिकाहरु हुर्कनै नपाउने कस्तो अवस्था आएको छ । यस्तो सामाजिक विषय पार्टीका एजेण्डा बनेन यो पीडादायि छ ।
अहिले नेकपाको सरकार छ । हुन त यो पार्टीको विधानमा हिंसा गर्नेलाई कारवाही गर्ने उल्लेख छ, तर अहिले पार्टी आफै आन्तरिक विषयमा अल्झेकोले हुनसक्छ यस्ता विषयहरु बैठकहरुका एजेण्डा बनेकै छैनन् । स्थानीय तह बनेपछि एकदमै धेरै विकास भयो भनिएको छ, तर सडकमा मात्रै । भौतिक निर्माणको कुरामात्रै विकास हैन । सामाजिक काम खै त भएको ? नदेखिने काम भनेपछि वास्तै नगरेर हुन्न । सामाजिक संरचनाको विषयमा उपाध्यक्षहरुले कुरा उठाउनु हुन्छ, तर सुनुवाइ हुँदैन । यो विषय उपाध्यक्षहरुको मात्रै विषय बन्छ । अध्यक्षले बजेट स्वीकृत नगर्ने, उपाध्यक्षले खानै मागेको जस्तो, उसको परिवार चलाउनै मागेको जस्तो गर्ने परिस्थिति छ । यो व्यवहारले महिला नेतृत्वको अस्वीकार गरेको छल· देखाउँछ ।
समावेशि अवधारणापछि राजनीतिको अग्रपंक्तिमा आएका महिलाका सामू झन् धेरै चुनौति छ । जो कामकाजिमा लाग्नु पर्छ, अरुको अधिकारका लागि बोल्न पर्छ, उनीहरुमा चाँही झन् धेरै हिंसा र समस्याहरु छन् । अहिले स्थानीय तहहरुमा धेरै महिलाहरु आएका छन् । न्यायिक समितिका प्रमुख नै महिला छन् तर हिंसाको कुरा गर्ने हो भने उहाँहरु मध्ये धेरैजना पारिवारीक रुपमा हिंसाको शिकार हुनुहुन्छ । तर उहाँहरु लडेर जुधेरै बस्नु भएको छ । अरुलाई न्याय दिनुपर्ने मान्छे मलाई हिंसा भयो भनेर हिड्दा समाजले पनि पत्याउँदैन ।
कानुनलाई कार्यन्वयन गर्न समस्या हुनु भनेको राज्यले भरलाग्दो गरी संरक्षण दिन नसकेर हो । जो हिंसाको शिकार भएको छ । हिंसाको उजुरी गरेर मैले साँच्चै न्याय पाउँछु भन्ने भर राज्यले दिन नसक्दासम्म कानुनको कार्यान्वन हुँदैन । राज्यले संरक्षण नदिंदासम्म पीडितहरु न्यायको लागि लड्ने आँट गर्दैनन् ।
अहिले देशैभर नेकपाको सरकार छ । हिजोदेखि महिला अधिकारको लागि र महिला हिंसाको विरुद्धमा कुरा उठाउने पार्टी अहिले स्थानीयदेखि माथिल्लो तहसम्म हुँदाको अवस्था यो छ भने हिंसा मुक्तिको लागि के गर्ने ? यसबाट मुक्तिको लागि एउटा राजनीतिक नेतृत्वलाग्नु पर्ने छ । महिला नेतृत्व, पुरुष नेतृत्व सबै लाग्नु पर्छ । यो राज्यको सवाल हो । हिंसा विकासकै बाधक छ । मुलुकलाई विकसित मुलक बनाउने भनेर सरकारले रणनीति बनाएको छ तर हिंसाको सवाल न्युनिकरण समेत नहुँदा कसरी सफलता हाँसिल गर्न सकिन्छ त ?
स्ल्याब मात्रै ढलान गरेर विकसित मुलुक बन्दैन, यसको लागि संरचनागत हिंसाका कुराहरु उन्मुलन नै हुनु पर्छ । महिलालाई सशक्त बनाउनु प¥यो, महिलालाई आत्मनिर्भर बनाउनु प¥यो । विकासको परिभाषा नै अहिले गलत ढंगले कार्यान्वयन भएको छ । भौतिक विकास मात्रै विकास हो भन्ने सोचाईको अन्त्य हुनुपर्छ ।
हिंसा विरुद्ध कानुन निर्माणको सन्दर्भमा कुरा गर्नुपर्दा, कानुनहरु बनेका छन् । एसिड आक्रमण विरुद्धका कानुन नयाँ आएको छ । यसअघि बनेका कानुहरु पनि धेरै प्रभावकारी छन् । तर महिला आफैं सशक्त नभएसम्म कानुन पनि कार्यान्वनमा ल्याउन नसकिने रहेछ । कतिपय जनप्रतिनिधिहरुमा समेत कानुनी चेत नभएको देखिएको छ । बलात्कार जस्ता घटनामा समेत मिलापत्र गराएर पठाएको पाइएको छ । यस्ता घटनालाई मिलापत्र गराउनेलाई पनि सजाय गर्ने कानुनी आएको छ ।
कानुनलाई कार्यन्वयन गर्न समस्या हुनु भनेको राज्यले भरलाग्दो गरी संरक्षण दिन नसकेर हो । जो हिंसाको शिकार भएको छ । हिंसाको उजुरी गरेर मैले साँच्चै न्याय पाउँछु भन्ने भर राज्यले दिन नसक्दासम्म कानुनको कार्यान्वन हुँदैन । राज्यले संरक्षण नदिंदासम्म पीडितहरु न्यायको लागि लड्ने आँट गर्दैनन् । एकातिर घरको हिंसाको लागि लड्नु छ कहाँ बस्नु अर्को तिर समाजको पनि साथ उसैलाई हुँदैन । शिक्षित÷बुझेको मान्छे पनि विश्वासिलो आधार नभइ न्यायको लागि लड्दैन । एकातिर सहेर बस्ने संस्कारको कारण महिलाहरु आफूमाथिको हिंसालाई सहनकै लागि तयार हुन्छन् अर्को तिर राज्यको संरक्षण छैन ।
परिवारको इज्जत जोगाउनको लागि लागिपर्दा, परिवारको पक्षमा बोल्दा सधैं हिंसा भइनै रहेको हुन्छ । श्रीमानले पिट्दा पनि लडेर चोट लागेको भन्नेहरु हामी महिला नै छौ । महिलाको सहनशिलतालाई नकारात्मक रुपमा फाइदा उठाउँदै हिंसा गर्ने हैन, सकारात्मक रुपमा लिनु पर्छ । जस्तो कि महिलाले घरको हिंसाको सहेर बसेकै कारण आज समाज विखण्डन भएको छैन । सबै घरघरका महिलाहरुले घरेलु हिंसा विरुद्ध लड्न थाल्दा परिवार र समाज विखण्डन हुने क्रम कस्तो हुन्थ्यो होला ? परिवारलाई इज्जत गरेर माया र ममतामा जोडेर राख्ने भुमिकामा त महिला नै छन् । यो कुरा पुरुषहरुले बुझिदिनु पर्छ ।
कतिपय डिभोर्सको केस केलाउँदा साह्रै सानो कारण हुने गरेको पनि पाइएको छ । दुबैजना नोकरी गर्ने, दिनभरी अफिस भ्याएर घरमा आएपछि घरको काम मिलेर नगर्दा कै कारण डिभोर्ससम्म हुने गरेको पाइन्छ । एउटा प्लेट माझ्न नसघाएको कारण, एक कप चिया तयार गरेर नदिएको इस्युले डिभोर्ससम्म हुने गरेको छ । सधैभरी महिलाले मात्रै कति त्याग गर्ने ? पुरुषले किन नगर्ने भन्ने भावनाले आपसी बेमेल बढ्दै गएको देखिन्छ ।
यहाँ नेर पुरुषले हामी दुबै मिलेरै काम गरौं, दुबैको थकान उस्तै हो भन्देको हो भने परिवार टुक्रिने थिएन । त्यसैले पनि पछिल्ला वर्षहरुमा महिला हिंसाको सवालसँगै लैङ्गिक हिंसाको सवाल उठाउन थालिएको छ । पुरुषहरुले घरको काम गर्दा, श्रीमतिलाई सघाउँदा, माया गर्दा, सम्मानित व्यवहार गर्दा, छोराछोरीको स्याहार तथा सरसफाई गर्दा तिमीले राम्रो गरेका छौ भन्ने भाव जगाउन जबसम्म सकिन्न तबसम्म महिलाहरुले न्याय पाउँदैनन् । यि सवालमा महिलाले मात्रै विद्रोह गर्दा परिवार विखण्डन हुन्छ । फेरी पनि महिलाको कारण परिवार बिग्रीयो भन्ने हुन्छ । कुनै श्रीमानले श्रीमतिलाई जागिर खुवाएर घर सम्हालेको देख्दा राम्रो ग-यो भन्ने सामाजिक धारणा अझै विकास भएन यो नै दुखदायि विषय हो । महिलाले जागिरे भएर पुरुषलाई हिंसा गर्न थालेभने फेरी समाज कहाँ पुग्छ, पुग्छ, यो पनि हुँदै हुँदैन ।
तर दुबैले दुबैको सम्मान गर्नुपर्छ । घरायसी कामलाई पनि मुल्याङ्कन गर्ने आधार बन्यो भने यो महिलाको भूमिकालाई स्वीकार गर्ने अवस्था बन्छ । नेतृत्वमा रहेका पुरुषहरुले यस्ता काममा आफूहरुलाई अग्रसर बनाउँदै जाँदा समाजको सोच विस्तारै परिवर्तन हुँदै आउने छ ।
हाम्रा संस्कारका कारण परिवारभित्र बलियो गरी गडेको व्यवहारहरुले अझै पनि महिला नै बढी हिंसात्मक व्यवहारको शिकार हुने गरेका छन् । महिला माथिको हिंसा चै चलिरहेकै परिपाटीको रुपमा लिइने मान्यताले बढी समस्या सिर्जना गरेको छ । यदी त्यहि हिंसा पुरुषलाई हुदो हो भने त्यो विशेष प्रकारको विषय बन्छ,अनौठो रुपमा लिइन्छ । तर महिलाले चाहिँ सहनु नै पर्छ भन्ने संरचना छ हाम्रो समाजको ।
यसले गर्दा पनि महिलामाथिको हिंसा पितृसतात्मक मान्यता पुरुषमा छ, केही महिलामा पनि छ । हिंसा सहेर बस्नु पनि महिलाका बाध्यताहरु छन् । नहसेर कहाँ जाने, आय आर्जन छैन, आत्म निर्भर हुन सकेको छैन । आँट गरेर विद्रोह गर्ने महिलालाई पनि समाजले साथ दिंदैन ।
पुरुषले दोस्रो विवाह गर्दा समेत समाजले पीडित महिलालाई नै दोष दिन्छ, महिलाले श्रीमान माथि शंका गरिरहेको कारण श्रीमानले अर्की ल्याको हो भन्ने कुरा चाहीँ बोकेर हिड्छ हाम्रो समाज । संघर्ष गर्न सजिलौ छैन । अरुको अधिकारको लागि लाग्ने महिलाहरुलाई झन् धेरै हिंसा छ । यो विषय पार्टीको एजेण्डा बन्नुपर्छ, देशको विषय बन्नुपर्छ । बन्न सकेन यो अर्को चुनौतिको सवाल छ ।
प्रदेश सांसद सिग्देलसँग गरिएको कुराकानीमा आधारीत ।