मकवानपुर । जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय भने झै जहाँ खोज त्यहाँ नयाँ सोच र समाधान अवश्य भेटिन्छ । युवाहरुको लगानशीलताले नयाँ प्रविधि भिœयाउन अझै सहजता मिल्छ । प्राविधिक सिप जीवन निर्वाहको मात्रै हैन, समयसापेक्ष योगदान समेत बन्न सक्छ भन्ने उदाहरण बागमती प्रदेशका ४ जना युवाहरुले प्रमाणीत गरेका छन् ।
प्रदेश सरकारले २० वर्ष पुरा भएको सवारीलाई विस्थापन गर्ने नीति लिएको बेला उनीहरुले त्यही पुरानो गाडीलाई विद्युतीय सवारीको रुपमा मोडिफाइ गरेर नयाँ बनाएका छन् । जुन कामै नलाग्ने गडीलाई कम्तिमा १५ वर्ष चल्न सक्ने बनाइएको छ ।प्रदेश सरकारको लगानीमा चारजना युवाले २० वर्ष पुरानो गाडीलाई विद्युतीय गाडीमा परिणत गरेका हुन्।
मेकानिकल इन्जिनियरिङमा स्नात्तक गरेका युवा विद्यार्थीहरु दीपेश बुडाथोकी, बसन्त आले, अभिषेकराज नकर्मी र रविन्द्र श्रेष्ठले इन्धनबाट २० वषसम्म चलेका सवारीलाई विद्युतीय सवारीमा परिणत गरेका हुन्। बागमती प्रदेश सरकारले युवा पुस्तालाई वैज्ञानिक खोज तथा अनुसन्धान कार्यमा सघाउने उद्धेश्यका साथ सामाजिक विकास मन्त्रालयमार्फत् आर्थिक वर्ष २०७५–७६ मा यो कार्यक्रम ल्याएको थियो । यो कार्यक्रममार्फत नै ती युवाले पुराना पेट्रोल तथा डिजेलका सवारीलाई इलेक्ट्रोनिक भेहिकल “इभी” मा परिणत गरेका हुन्।

सामाजिक विकास मन्त्रालयले उनीहरुलाई १९ लाख ९० हजार रकममा सझौता गरेको थियो। रकम अपुग भएपछि युवाहरुले आफूहरुको लगानी समेत थपेर पुरानो सवारीलाई ‘इभी’मा परिणत गरे जसको कुल लागत २६ लाख पुगेको युवा इञ्जिनियरहरुको छ । उक्त विद्युतीय गाडीमा एक पकट चार्ज गरिसकेपछि १ सय किलोमिटर गुड्ने बताइएको छ। एकपट चार्ज गर्दा १५० देखि २०० रुपैयाँ सम्म खर्च लाग्नेछ ।
उनीहरुलाई प्रदेश सरकारले ७ मंसिर २०७७ मा एक वर्षमा काम गर्नको लागि सम्झौता भएको थियो। उनीहरुले २०७९ भदौमा काम सकेका छन् । भौतिक पूर्वाधार निर्माण जस्तै तोकिएको समयमा उनीहरुले पनि कार्य सम्पन्न गर्न सकेनन्, कारण थियो प्राकृतिक विपत्ति । उनीहरुले प्रदेश सरकारसँग संझौता गरे लगत्तै कोरोना महामारी सुरु भयो । लकडाउनको कारण आवश्यक सामन ल्याउन सकिएन। चीनबाट सामान ल्याउनुपर्ने तर महामारीका कारण उडान ठप्प भयो । “हामीले काम नै ढिला गरेर काम सुरु गर्नुपर्ने भयो” श्रेष्ठले भने । इन्जिनियर बसन्त आलेका अनुसार कोरोना कहर कम भएपछि उनीहरुले सवारी निमार्णको काममा सफ्तार बढाएका थिए ।
उनीहरुले पेट्रोल तथा डिजेलबाट चल्ने सवारीको पुरानो इन्जिन झिके । विद्युतीय सवारीमा परिणत गर्ने प्रक्रिया सुरु गरे । आलेका अनुसार इभीमा परिणत गाडीमा २० किलोवाटको मोटर राखिएको छ भने त्यसको रेन्ज १२० किलोमिटर रहेको छ। ५ वटा गेर भएको सवारीमा ४५ डिग्रीको ग्रेडिएन्टमा पनि गुड्न सक्ने बनाएका छन् ।
जतिसुकै पुराना भइसकेका पेट्रोल वा डिजल इन्जीनका गाडीलाई विद्युतीयमा रुपान्तरण गर्न सक्ने ति युवाहरुको दावी छ। इन्जिनियर दीपेश बुढाथोकीले भने एक वर्षमा ६० हजार पेट्रोल गाडी रुपान्तरण गर्दा ३ वर्षमा ३४ अर्ब ५७ करोड २० लाख रुपैयाँ सरकारलाई नाफा हुने सुनाए । २०७९ साल भदौमा नै काम सम्पन्न भए पनि निर्वाचनका लागि गाडी सार्वजनिक कार्य रोकिएको थियो।
थप अनुसन्धान जारी
बागमती प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेलको पालामा प्रदेश सरकारले युवा पुस्तालाई वैज्ञानिक खोज तथा अनुसन्धान कार्यमा उत्प्रेरित गर्ने उद्देश्यले कार्यक्रम ल्याएको थियो । युवालाई खोज तथा अनुसन्धानमा सघाउने उद्धेश्यका साथ विभिन्न ५ विधामा अनुसन्धान जारी राखेको छ । युवामार्फत ५ प्रकारका नयाँ विषयमा अध्ययन तथा अनुसन्धान जारी राखेको हो ।
सरकारले विज्ञानसम्बन्धी नयाँ विषयमा अध्ययन अनुसन्धान गर्ने योजना र जानकारी भएका युवालाई नवप्रवर्तनमा लाग्न प्रदेश सरकारले प्रोत्साहन गर्दै आएको छ । बागमती प्रदेश सरकारले सामाजिक विकास मन्त्रालयमार्फत् आर्थिक वर्ष २०७५–७६ बाट यो कार्यक्रम ल्याएको थियो। प्रदेश सरकारले आर्थिक वर्ष २०७५–७६ को बजेटमा यो कार्यक्रम प्रस्तुत गरे पनि कार्यविधि र कानूनको अभावका कारण काम गर्न ढिलाई भएको छ।
पछिल्लो पटक रातो च्याउ, दाँतको तेस्रो विधि, थोरै स्थानमा धेरै माछा पालन, जडिबुटीमा पाइने रसायनिक तत्वको खोजी र पेट्रोल तथा डिजेलका सवारीलाई विद्युतीय सवारीमा परिणत गर्ने परियोजनामा काम सुरु भएको थियो । यि मध्ये दाँतको तेस्रो विधि र पेट्रोल तथा डिजेलका सवारीलाई विद्युतीय सवारीमा परिणत गर्ने परियोजना सम्पन्न भएको छ । थोरै स्थानमा धेरै माछा पालन परियोजना अन्तिम चरण पुगेको सामाजिक विकास मन्त्रालयले जनाएको छ ।
करिब एक वर्ष लगाएर युवा वैज्ञानिक प्रोत्साहन समितिले कार्यविधि तयार गरेपछि कार्यक्रम लागू गरेको सामाजिक विकास मन्त्रालयका सचिव रामकृष्ण पुडासैनीले बताए। कार्यविधि स्वीकृत भएपछि पहिलोपटक खोज तथा अनुसन्धान कार्य गर्न इच्छुक व्यक्तिबाट आवेदन माग गर्दै मन्त्रालयले सूचना गरेको थियो । पहिलो चरणमा प्राप्त भएका आवेदनलाई पुनःअध्ययन गरि केहीलाई प्रस्ताव पुनःलेखनका लागि पठाइएको उनले बताए । तर, उनीहरुमध्ये कसैको पनि प्रस्ताव पुनःलेखन गरि न ल्याएपछि मन्त्रालयले दोस्रो पटकको सूचना जारी ग¥यो। सूचना अनुसार प्रदेशभरबाट १०२ वटा प्रस्ताव प्राप्त भएको छ ।
ती प्रस्तावलाई समितिले अध्ययन गरि उपयुक्त लागेका प्रस्तावमा आवश्यक सुधार गरि थप अध्ययनका लागि विज्ञसमक्ष पठाएइको छ । विज्ञबाट थप सुधार गरि प्राप्त भएका ५ वटा प्रस्तावलाई अनुसन्धानका लागि मन्त्रालयले स्वीकृति दिए अनुसार आवश्यक बजेटसहित अनुमति प्रदान गरेको मन्त्रालयले जनाएको छ । प्रदेश सरकारले युवा वैज्ञानिकलाई प्रोत्साहन गर्दै हाल ५ वटा विषयमा अनुसन्धान गरिएकामा दुईवटा योजना सम्पन्न भएको छ ।
छैन कानुनी मान्यता
२०७८ साल चैत १४ गते राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार सवारीलाई वातावरणमैत्री विद्युतीय सवारी साधनमा रुपान्तर गर्न सकिने उल्लेख छ। तर, स्पष्ट कानूनको अभावमा यातायात कार्यालयले रुपान्तरित सवारी साधन दर्ता गर्न सकेको छैन। त्यसैगरि हाल २० वर्ष भन्दा पुराना सार्वजनिक सवारी साधनको दर्ता खारेज गर्ने भनिएको छ। जसकारण पनि पुराना गाडीलाई “इभी” बनाउँदा दर्ता नहुने खतरा पनि छ।
बागमती प्रदेश सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा विज्ञान, प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा विकास कोषको व्यवस्था गरिएको छ। विज्ञान तथा प्रविधिको विकास, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र आविष्कारका लागि विज्ञान, प्रविधि, नवप्रवर्तन तथा विकास कोषको स्थापना गर्न कानुनी र संस्थागत व्यवस्था गरिने सरकारको नीति छ ।
प्रदेश सवारी तथा यातायात नीति तर्जुमा गरिनुका साथै प्रदेशका प्रमुख शहर र लोकमार्गमा विद्युतीय सवारी साधनका लागि चार्जिङ स्टेशन सहितको एकीकृत स्मार्ट रिफ्रेस एण्ड ट्रान्सफर सेन्टर सञ्चालनमा ल्याइने प्रदेश सरकारले सार्वजनिक गरेको नीति तथा कार्यक्रममा समेटिएको छ।
पेट्रोलियम पदार्थमा रहेको अत्यधिक परनिर्भरता कम गर्न विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरिने र इन्धनबाट सञ्चालन हुने सवारी साधनलाई विद्युतीय सवारी साधनमा रुपान्तरण गर्ने कार्यलाई प्रोत्साहन गर्न नीतिगत व्यवस्था मिलाइने सरकारको नीति छ।
सरकारले नीति तथा कार्यक्रममा समावेश गरेको कार्यक्रम कार्यान्वयनमा आए पुरानो पेट्रोल तथा डिजेलका सवारीलाई विद्युतीय सवारीमा परिणत गर्न सहज हुने इन्जिनियरहरु बताउँछन्। यसो भएको खण्डमा प्रदेश सरकारकै सहयोगमा“इभी” मा परिणत सवारीले पनि मान्यता पाउन सक्छ।
बागमती प्रदेशका सरकारले २० पुराना सवारीलाई नष्ट नगरी त्यसलाई “मोडिफाई” गरेर विद्युतीय सवारीमा परिणत गर्न सकिने बताउँदै आएको छ, तर नीति छैन । पुराना सवारीको इन्जिन झिकेर मोटर र ब्याट्री प्रयोग गर्दा अर्को १५ वर्षसम्म चल्न सक्ने भएकोले यसलाई प्रोत्साहन गर्न प्रदेश सरकारले कानुन निर्माण गर्ने योजना बनाएको मुख्यमन्त्री शालिकराम जमकट्टेले बताए ।
तस्बिरहरु साैजन्य पत्रकार निशा गुरुङ
मकवानपुर । मकवानपुर र बारा जिल्लाको सिमानामा पर्ने दक्षिण एसियाकै पहिलो मानव निर्मित सुरुङमार्ग पुननिर्माण सकिएको छ । बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा न १५ मा पर्ने चुरियामाई सुरुङमार्ग पुनर्निर्माण थालिएको २३ महिनामा सकिएको हो । सुरुङमार्ग पुनर्निर्माणको लागि २०७८ साउन १४ गते शिलान्यास गरिएको थियो ।
राजधानी काठमाडौंलाई मकवानपुरको हेटौंडा हुँदै तराई जोड्न चन्द्र शम्मशेरको पालामा निर्माण गरिएको चुरियामाई सुरुङ मार्ग पुनर्निर्माणपछि अब वारपार गर्न सकिने भएको छ । तर सबै काम भने आगामी असार मसन्तसम्म सकिने पक्का भएको छ ।
यो ऐतिहासिक सुरुङ मार्गको एउटा खण्ड करिब ४० मिटर भत्किएको थियो । त्यसलाई मर्मत गरेर वारपार गर्न सक्ने बनाइएको बागमती प्रदेशको भौतिक पूर्वाधार निर्देशनालयका निर्देशक लोकनाथ रेग्मीले जानकारी दिए ।
निर्देशक रेग्मीका अनुसार यसैसाता मात्रै सुरुङ मार्ग खुलाएर वारपार गर्न सक्ने बनाइएको हो तर अझै काम बाँकी छ । “अब फिनिसिङ, रङरोगनको काम बाँकी छ”रेग्मीले भने “अनि पर्यटक तथा अनुसन्धान गर्नेहरुको लागि अनुमति दिइने छ, अहिले सबैलाई प्रवेशाज्ञा दिइएको छैन ।”
सुरुङमार्ग भन्नासाथ सवारी ओहोरदोहोर गर्ने भन्ने बुझिन्छ, तर यो यस्तो सुरुङमार्ग हैन । यो सुरुङ मार्ग ऐतिहासिक हो, जहाँबाट २०२० सालसम्म सवारी नै आवतजात हुने गर्दथे । यसैले यो सुरुङमार्ग पर्यटकीय र अध्ययन थलो हो । यसलाई अवलोकन र पर्यटकीय केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने योजना प्रदेश सरकारको रहेको निर्देशनालयका प्रवक्ता हरिप्रसाद ओझाले बताए । चुरियामाई सुरुङ विक्रम संवत् १९७४ मै बनेको थियो । नेपालका प्रथम स्नातक इन्जिनियर भनिने ब्रिगेडियर जनरल डिल्लीजंग थापाले ५ सय मिटर लम्बाइको यो सुरुङ मार्ग डिजाइन गरेका थिए । चुरे पर्वतमा बनेको यो सुरुङ मार्ग साढे २ मिटर चौडाइ, ३ मिटर उचाइ र ५०० मिटर लम्बाइको छ । जसको एकापट्टिको भाग पुरिएपछि मार्गको करिब २ सय ८० मिटर मात्र बाँकी रहेको थियो ।
माटो, इँटा, चुना र सुर्की प्रयोग गरी निर्माण गरिएको यो सुरुङ मार्गबारे स्वीस भूगर्भविद टोनी हेगनले आफ्नो पुस्तक “दी हिमालयन किंडम अफ नेपाल”मा पनि चर्चा गरेका छन् । उनले यसलाई “एसियाकै पहिलो मानवनिर्मित सुरुङ हुन सक्ने” उल्लेख गरेका छन् ।
राणाकालमा रक्सौलबाट बाराको अमलेखगञ्जसम्म रेल चल्थ्यो, त्यहाँबाट मकवानपुरको भीमफेदीसम्म बनाइएको सडकमार्गमा चुरे पहाड छिचोल्दै हेटौंडा छिर्न समस्या थियो । चुरे पर्वत फोरेर घुमाउरो बाटो बनाउनुको विकल्पमा यो सुरुङमार्गबाट सीधा मार्ग खनेर गाडी चलाइएको थियो । यही सुरुङ मार्ग हुँदै चल्ने गाडीहरुले मकवानपुरको तत्कालिन सदरमुकाम भीमफेदीसम्म समान ल्याउँथे । काठमाडौंसम्म जोडिने सडक नभएकाले भीमफेँदीबाट भरिया लगाएर काठमाडौंसम्म सामान भित्राइन्थ्यो ।
प्रजातन्त्र पुनस्र्थापनापछि त्रिभुवन राजपथ बन्यो । त्यसैबीचमै यो सुरुङ मार्गको बीच खण्डमा विष्फोट गराएर भत्काएर त्यसैमाथि सडक बनाइएको थियो । २०७२ सालको भुकम्पले यसका अझै बढी क्षति गराएपछि सुरुङमार्ग गुमानाम बन्दै आएको थियो । प्रदेश सरकारले त्रिभुवन राजपथको बक्स कटिङ रोडदेखि दक्षिणतिरको भागमा धसिएको स्थान मर्मत गरेर सुरुङ मार्ग खुलाइएको भौतिक पूर्वाधार निर्देशनालयले जनाएको छ ।
निर्देशनालयका अनुसार सुरुङ मार्गको २० मिटर जति भाग धसिएको अनुमान गरी मर्मतका लागि डीपीआर निर्माण गरिएको थियो । तर मर्मत सुरु गरेपछि ४० मिटर भाग धसिएको पाइएको थियो । यसैगरी सुरुमा १९८ मिटर लम्बाइमा पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने पूर्वानुमान भए पनि मर्मत गर्दै जाँदा २२२ मिटर लम्बाइमा निर्माण गर्नुपरेको बताइएको छ ।
३ करोड ३६ लाख १३ हजार रुपैयाँको लागतमा माउन्टेन इन्फ्रा कन्स्ट्रक्सनले २०७७ साल वैशाखमा सुरुङ मार्ग पुनर्निर्माणको ठेक्का पाएको थियो । सुरुमा एक वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने गरी सम्झौता भए पनि कोरोना महामारी, प्राविधिक कठिनाइ देखाउँदै दुई पटक म्याद थपेर काम गरिएको हो ।

पछिल्लो पटक थपिएको म्याद अनुसार आगामी असार मसान्तभित्र सबैकाम सक्नु पर्नेछ । निर्माण कार्य सकिएपछि यो पर्यटकीय तथा अनुसन्धान स्थल संरक्षणको जिम्मेवारी स्थानीय सरकारको हैसियतमा हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले लिनेछ ।
सुरुमा सुरुङ पुनर्निर्माणको काम २०७९ वैशाख १९ गते सक्ने गरी सम्झौता गरिएको थियो । तर मर्मत कार्य अन्तरगत सुरुङमार्गको भित्री पाटो तोकिएको समयमा छिचोल्नै बाँकी रहेपछि समय सीमा अन्तिम पटक भन्दै २०७९ पुससम्मको लागि थपिएको थियो, फेरी पनि सो समयसम्म काम नसकिएपछि तेस्रो पटक २०८० असार मसान्तसम्मको लागि म्याद थपिएको थियो । ‘सुरुङ साँघुरो भएको कारण मेसिन लैजान नमिलेपछि काम गर्न ६ महिना बढी लागेको ओझाले बताए ।
पहाड खोपेर बनाइएको सुरुङमा चुनासुर्की प्रयोग गरिएको थियो, अहिले पछि सर्वसुलभ उपलब्ध हुने निर्माण सामग्रीहरु नै प्रयोग गरिएको छ । सुरुङमार्ग पुनर्निर्माणपछि सर्वसाधारणलाई अवलोकनका लागि समेत खुला गरिने छ । उक्त मार्गबाट २०१९ सालसम्म सवारी आउजाउ हुने गरेको र आफूले यात्रा गरेको बागमती प्रदेशका पूर्व मुख्यमन्त्री डोरमणी पौडेलको भनाइ छ ।
“प्रजातन्त्र पुनः स्थापनापछि त्रिभुवन राजपथ बन्यो, ठूला ठूला सवारी साधनहरू भित्रिए, त्यो सुरुङ सानो भयो । त्यसक्रममा सुरुङमार्गको छेउमा विष्फोट गराएर भत्काइयो र त्यहीं सडक बनाइयो, सुरुङको आधा भाग नष्ट भयो” पौडेलले भने ।
हेटौंडाको चुरीयामाई सुरुङ मार्गले इतिहास बचाउने मात्र होइन पर्यटनको पनि प्रवद्र्धन गर्न आशा गरिएको छ । मर्मत कार्य पुरा भएपछि सुरुङमार्गका अध्ययन प्रयोजनका लागि खुल्ला गरिने छ । “यो स्थान इञ्जिनियरीङको विद्यार्थीको लागि महत्वपूर्ण सावित हुनसक्छ” पौडेलले भने ।
हेटौंडा उपमहानगरको १५ नम्बर वडामा पर्ने यो स्थानमा उपमहानगरले सुरुङका डिजाइन गर्ने इञ्जिनियर डिल्लीजङ्ग थापाको अर्धकदको शालिक समेत स्थापना गरिसकेको छ ।
यसै बीच शुक्रबार बागमती प्रदेशका प्रथम मुख्यमन्त्री डारमणि पौडेलले निरीक्षण गरेका छन् । आफु मुख्यमन्त्री हुँदा निकासा गरेको रकमबाट निर्माण भएको चुरीयामाइ सुरुङको उनले निरीक्षण गरेका हुन् । आज पौडेल र बागमती प्रदेशका पूर्ब राज्यमन्त्री जुनेली श्रेष्ठले निरिक्षण गरे । सुरुङको सिरानभागबाट छिरेर अर्को तर्फबाट सजिलै निस्कन पाउँदा खुसी समेत ब्यक्त गरे । काम राम्रो भएको भन्दै पौडेलले खुसी व्यक्त गरे ।

मकवानपुर । “धेरै पटक सालकको मासु खाइयो, गलत गरिएछ, यो त हामी किसानको साथी रहेछ” सालक संरक्षणबारे भएको एक अन्तरक्रिया कार्यक्रममा एक महिलाले भाबुक हुँदै भनिन्, “कानुन लाग्ने भनेको त आफ्नो ठाउँमा छ, कानुनको डरले भन्दा पनि हाम्रै भलाइकै लागि सालक बचाउनु पर्ने रहेछ ।” वर्षौ अघिदेखि वन फाट्टफुट्ट भेटीने सालकलाई मारेर मासु खाने गरेको तर पछिल्लो २ वर्षयता मात्रै आफूलाई सालकको महत्वबारे ज्ञान भएको उनले बताइन् ।
मकवानपुरमा दुर्लभ वन्यजन्तु सालकलाई ‘गौरवको प्राणी’ घोषणा गरिने भएको छ । विश्वमै दुर्लभ मानिएको सालक (प्यांगोलिन) लाई मकवानपुर जिल्लामा ‘गौरवको प्राणी घोषणा गरिएको छ । जिल्लाको प्रायः हरेक क्षेत्रमा पाइने शान्त एवम् लजालू स्वभावको स्तनधारी जनावर सालकको संरक्षण गर्ने उदेश्यका साथ गौरवको प्राणीका रूपमा घोषणा गरिएको हो ।
फेब्रुअरी महिनाको तेस्रो शनिबार अन्तराष्ट्रिय सालक दिवस मनाइँदै आएकोमा विश्वमै दुर्लभ वन्यजन्तु सालक प्रजाति गम्भीर जोखिममा परेकाले यसै दिन पारेर गत फागुन ६ गते डिभिजन वन कार्यालय राप्तीको अगुवाईमा सालकलाई गौरबको प्राणी घोषणा गरिएको हो ।
डिभिजन वन कार्यालय राप्तीका प्रमुख विष्णुप्रसाद आचार्यले सालकलाई जिल्लाको गौरवको प्राणीको रूपमा घोषणा गरिएको बताए । प्रमुख आचार्यका अनुसार आठ प्रजातिका सालकमध्ये संसारमै दुर्लभ मानिएका दुई प्रजाति कालो सालक (चाइनिज प्यांगोलिन) र तामे सालक (इन्डियन प्यांगोलिन) नेपालमा मात्र पाइन्छ । नेपालमा पाइने स्तनधारीमध्ये कालो सालक एउटै मात्र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमै अति संकटापन्न वन्यजन्तु हो । विश्वबाट नै लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको यो जनावर मकवानपुर जिल्लामा भने यसको संख्या राम्रो रहेको छ । त्यसैले अर्को पुस्ताले पनि सालक देख्न पाउनु पर्ने भएकोले यसको संरक्षणका लागि गौरवकै प्राणिका रुपमा घोषणा गरिएको हो ।
मकवानपुरको चुच्चेखोला, रानी, अशोक, न्युरेनी सामुदायिक बनमा सालकको संरक्षणको लागि पार्क निर्माण गरिएको छ । डिभिजन वन कार्यालय राप्ती, मकवानपुरले सालकलाई यो जिल्लाको गौरवको रुपमा अगाडी बढाउन नियमित पहल गरिरहेको छ । यसको लागि बिभिन्न संघसंस्था, सामुदायिक वन, पालिका, बिद्यालय अनि युवाबर्गसंग यसको प्रवद्र्धनको लागि समन्वय र सहकार्य अनिवार्य भएको जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुर प्रमुख लालित घलानले बताए ।
सालकको मासु पोषिलो हुने र रोगव्याधी निको हुने अन्धविसश्वास, खपटा दबाई हुन्छ र अन्तराष्ट्रिय बजारमा बिक्री हुन्छ भन्ने भ्रमका कारण पछिल्लो समय सालक चोरी निकासी हुदै गएकोले लोप हुँदै जाने क्रममा रहेकोले यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक रहेको आचार्य बताउँछन् ।
यसैगरी साँघुरिदै गएको बासस्थान, वन क्षेत्रको अतिक्रमण, यसको वासस्थानमा अत्यधिक मानवीय गतिविधि र वन क्षेत्रमा भौतिक पूर्वाधार निर्माण र प्राकृतिक आहारको कमी हुँदै जानुले सालक लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको बताइन्छ । यसको संरक्षणका लागि कार्यालयले विभिन्न योजना समेत सार्वजनिक गरेको उनी बताउँछन् ।
सालकको संरक्षणका लागि अवस्था पहिचान, वासस्थान, पारिस्थिकीय प्रणालीको ज्ञानमा अभिवृद्धि गर्ने, सालकको अवैध चोरी, शिकारी तथा व्यापार नियन्त्रण गर्ने, बासस्थानको संरक्षणका लागि खोजी एबम् व्यवस्थापन गर्ने, संरक्षणमा स्थानीय जनताको उत्तरदायित्व समेत वृद्धि गर्ने कार्यहरू भइरहेको आचार्यले बताए ।
राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०७३ अनुसार सालक मार्ने, खरीदबिक्री गर्ने वा ओसारपसार गर्ने व्यक्तिलाई पाँच लाखदेखि १० लाख रूपैयाँसम्म जरिवाना वा पाँचवर्षदेखि १५ वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्ने हुँदा कति पय अवस्थामा थाहै नपाइ पनि यसको सिकार हुने गरेकाले सचेतना फैलाउन पनि आवश्यक रहेको उनी बताउँछन् ।
आचार्यका अनुसार सालक नेपालको संरक्षित वन्यजन्तु हो । संरक्षित वन क्षेत्रसँगै सामुदायिक वनमा सालक बढी मात्रामा पाइन्छ । यो वन्यजन्तुले घमाइलो र जुका नलाग्ने ठाउँमा बासस्थान बनाउँछ । समुद्रबाट करिब दुई हजार मिटरसम्मको उचाइमा विशेष गरी सालको जंगल भएको क्षेत्रमा सालक पाइने गरेको छ । झट्ट हेर्दा न्याउरी मुसाजस्तो देखिने यो स्तनधारी जीवको शरीरभरि बाक्लो र कडा कत्ला (खबटा) हुन्छ ।
यो सानो डाइनोसोरजस्तो पनि देखिन्छ । सालकको पेट, थुतुनो र खुट्टाका भित्री भागबाहेक शरीरको सम्पूर्ण भाग कडा खपटाले ढाकिएको हुन्छ । यो पुच्छरको सहायताबाट रूखको हाँगामा झुन्डिन सक्छ ।
सालकको दाँत हुँदैन, जिब्रो भने ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलिन सक्छ । यसको रंग माटोसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ । आहाराको खोजीमा रातमा मात्र निस्कने गर्छ । कतैबाट आक्रमण वा खतरा महशुस भयो भने यो भाग्दैन तर भकुन्डोको आकारमा थुतुनो केन्द्रमा पारेर गुजुल्टिएर बस्छ । खतरा महसुस नभए बिस्तारै गुजुल्टोबाट आफूलाई फुकाउँछ । विशेषगरी चीन, भियतनाममा औषधि बनाउन र मासु उत्पादनका लागि सालकको बढी माग हुन्छ । चीन र भियतनामका धेरैजसो रेस्टुरेन्टमा सालकको मासु खानु प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्ने चलन छ । त्यसैगरी यसको शरीरमा हुने खबटा बुलेट–प्रुफ ज्याकेट तथा उच्च कोटिको टाँक बनाउन र महँगा सौन्दर्यका सामग्री बनाउन प्रयोग हुने गरेको छ ।
यसैगरी सालक किसानको साथी हो, यसले खेतीबाली र उत्पादनलाई नोक्सान गर्ने जीवलाई खाएर नियन्त्रण गर्छ । एउटा वयस्क सालकले एक दिनमा दुई लाख ३० हजार र वर्षमा करिब सात करोडसम्म त्यस्ता कमिला र धमिरा खाने गर्दछ । त्यसो नगर्ने हो भने किरा र कमिलाका कारण हाम्रा बालीनाली फस्टाउन सक्दैनथे । यसले जमिन खोस्रेर उर्वरा बनाउँछ । सालक नेपालमा संरक्षित वन्यजन्तु समेत भएकोले यसलाई संरक्षण गरी जोगाउन आवश्यक रहेको आचार्यले बताए ।
के हो किसानको साथी सालक
सालक स्तनधारी लजालु जनावर हो, यो प्याङ्गोलिनको नामबाट पनि चिनिन्छ । जीवविज्ञान अन्तर्गत सालकलाई वर्गीकरण गर्दा इचमभचस् एजयष्मियतब मा राखिएको छ, जसको अर्थ खपटा भएको जनावर (Order: Pholidota) भन्ने हुन्छ । विश्वभर ८ प्रजातिका नेपालमा दुई प्रजातिका सालक पाइन्छन् । ती हुन्: तामे सालक अर्थात् इन्डियन प्याङ्गोलिन र कालो सालक अर्थात चाइनिज प्याङ्गोलिन ।
झट्ट हेर्दा न्याउरीमुसा जस्तो देखिने यो स्तनधारी जीवको शरीरभरि बाक्लो र कडा खपटा हुन्छ । यो सानो डाइनोसरजस्तो पनि देखिन्छ । सालकलाई विभिन्न स्थान समुदाय अनुसार फरक फरक नामले चिनिन्छ । तराईमा यसलाई ‘हिलेमाछो’ वा ‘सालमछरी’ भनिन्छ भने पश्चिम पहाडतिर यसलाई ‘भकुण्डे भुत’ भनेर चिनिन्छ संरक्षणमा लागि परेका आचार्यले बताए । लमजुङ क्षेत्रमा यसलाई ‘पाखेमाछो’ को नामले चिनिन्छ । सालकको साँघुरिदै गएको लाम्चो शरीर हुन्छ र थुतुनो, पेट र खुट्टामा बाहेक सबैतिर एकआपसमा खप्टिएका खपटाले ढाकेको हुन्छ । यस बाहेक खपटामुनि पहेंला जगरजस्ता रौँ पनि उम्रेका हुन्छन् । सालकका आँखा साना हुन्छन् र बाक्लो परेलाले ढाक्ने गर्छ । सालकको दाँत हुँदैन । जिब्रो भने ६० देखि ७० सेन्टिमिटरसम्म फैलन सक्छ । यसको रङ माटोसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ ।
तामे सालक प्रजातिको सालक हल्का रातो वर्णको हुन्छ । यो प्रजाति हिमालयको दक्षिणी भेगमा समथर तथा कम भिरालो जमिनमा पाइन्छ । यो नेपाल, भारत, पाकिस्तान, श्रीलङ्का र बङ्गलादेशमा समेत पाइन्छ । तामे सालक सबै प्रकारका उष्ण प्रदेशीय वन र घाँसेमैदानमा पाइन्छ । तामे सालकविशेष गरी समुद्र सतहबाट करिब १,००० मिटर उचाइसम्ममा पाइन्छ । यसको शरीरको तौल ९ देखि ११ किलोग्राम, शरीरको लम्बाई ६० दशमलब ७५ से.मि. र पुच्छरको लम्बाई ४५ से.मि. हुन्छ ।
यसैगरी कालो सालक हल्का कालो वर्णको हुन्छ । आचार्यका अनुसार यो प्रजातिको सालक नेपालको पूर्वी क्षेत्रलगायत पूर्वी भारत, चीन, लाओस, थाइल्याण्ड, भियतनाम, म्यानमार र बङ्गलादेशमा पनि पाइन्छ । यो तल्लो पहाडी भेगमा प्राकृतिक वन नभएको वनक्षेत्रमा समेत पाइन्छ ।
यो प्रजाति मुख्यतयाः उष्ण प्रदेशीय वन र उपोष्ण प्रदेशीय वनमा पाइन्छ । कालो सालकविशेष गरी समुद्र सतहबाट करिब १,००० देखि २,००० मिटर उचाइसम्ममा पाइन्छ । यसको तौल करिब ९ किलोग्राम, शरीरको लम्बाई ४८ देखि ५८ से.मि., पुच्छरको लम्बाई ३३ देखि ३८ से.मि. हुन्छ ।
सालकले मुख्य रूपमा धमिरा खान मन पराउँछ तर यसले कमिलालगायत साना कीरा पनि खान्छ । विशेषगरी सालक धमिराको शत्रु हो । एउटा बयस्क सालकले एक दिनमा अनगिन्ति धमिरा र किरा कमिला खान्छ । यसको शरीर खपटाले ढाकिने र प्रमुख आहारा कमिला धमिरा हुनाले यसलाई स्केली एन्टएटर पनि भनिन्छ । यसले अन्नबाली, पशुचौपाया आदि कसैलाई पनि हानि नोक्सान गर्दैन । सालकले किसानको बालीनाली नोक्सान गर्ने किरा धमिरालाई प्राकृतिक तरिकाले नियन्त्रणमा लिने हुँदा सालक मानवसमुदायका लागि हितकारी जीव हो ।

सालकले जमिनको प्रांगारिक माटो खनेर जमिन बाहिर निकाल्ने गर्दछ यसले जमिनको उर्वराशक्ति बढ्छ । यसको साथै जमिन भित्रको माटो खुकुलो बनाइ जमिनभित्र बर्षातको पानि छिरेर जमिनको चिस्यान कायम गर्न मदत पु¥याउँदछ र यसले प्राकृतिक सन्तुलनमा पनि महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याउदछ । त्यसैले सालकलाई किसानको साथी भनेर भन्ने गरिन्छ । तर यो ज्ञानको अभावमा निर्दोेष सालकहरु मारिएका छन् ।
हालसम्मको जानकारी अनुसार मकवानपुरमा दुबै प्रकारका कालो र तामे सालक पाइन्छ । मकवानपुरको चुरेको फेद जहाँ सालको जंगलको राम्रो उपस्थिति छ त्यो क्षेत्रमा र माथिल्लो भेगको चित्लांग पालुंगको जंगलमा समेत यसको उपस्थिति देखिन्छ । चितवन र पर्सा दुवै राष्ट्रिय निकुन्जको सिमा जोडिएको स्थानमा सालकको बसोबास छ ।
वासस्थान
मकवानपुरको झण्डै एकसय वटा सामुदायिक वनमा सालक रहेको अनुसन्धानले देखाएको छ । स्थानीय सामुदायिक वनको उपभोक्तामा सालकबारे जानकारी भएपछि यसको संरक्षणमा सहजता हुँदै आएको छ ।
यो समुद्र सतहबाट करिब २,००० मिटरसम्मको उचाइमा विशेषगरी सालको जङ्गलमा पाइने गरेको छ । यस जनावरको वितरण पश्चिम नेपालको तुलनामा पूर्वी नेपालमा निकै बढी रहेको छ ।
किन हुँदैछ लोप
सालक विश्वमै बढी चोरी शिकार हुने प्राणीमध्ये एक हो । अवैध चोरीनिकासी नै सालक लोप हुनुको प्रमुख कारण भएको डिभिजन वन कार्यालय राप्ति मनहरीको ठहर छ । केही वर्षअघिसम्म मासुका लागि मारिने सालक पछिल्ला समयमा खबटा÷कत्लाका लागि विदेश चोरी, निकासी हुने गरेको छ । यसले गर्दा सालकको सङ्ख्या घट्दै गएको छ । जलवायु परिवर्तन, समुदायमा जनचेतनाको कमी, साँघुरिदै गएको बासस्थान, वन डडेलो, वन क्षेत्रमा भौतिक पूर्वाधार निर्माण तथा विषादी खाएर मरेका कीरा खानाले हुने मृत्यु आदि सालकको सङ्ख्या घट्नुका थप कारण तथा चुनौतीका रुपमा रहेका छन् ।
नेपालमा सालकको संरक्षण एवं कानुनी प्रावधान
सालक नेपालको संरक्षित जनावर हो । संरक्षित क्षेत्रसँगै समुदायिक वनमा सालक बढी मात्रामा पाइन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघले तामे सालकलाई सङ्कटापन्न र कालो सालकलाई अति सङ्कटापन्न सूचीमा सूचीकृत गरेको छ । त्यसैगरी वन्यजन्तुसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार अभिसन्धिको अनुसूची १ मा राखेको छ ।
नेपाल सरकारको राष्ट्रिय निकुञ्जमा तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ ले सालकसहित २७ प्रजाति स्तनधारी प्राणीलाई लोपोन्मुख सूचीमा राखी संरक्षिण गरिरहेको छ ।
त्यसैगरी यस ऐनको दफा २६ को उपदफा २ मा सालक मारेमा, घाइते बनाएमा वा यसको अङ्गको व्यापार गरेमा १ लाखदेखि ५ लाख रुपियाँसम्म जरिवाना वा १ वर्षदेखि १० वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ ।
पछिल्लो समय नेपाल सरकारको बाघ, गैंडा, हात्ती, कस्तुरी, हाब्रे जस्तै सालकलाई अति सङ्कटापन्न सूचीमा राखेर संरक्षणका काम प्राथमिकताका साथ अघि सारेको छ ।
मकवानपुर । कुवाको सिमित पानी, दामासाही भागबन्डा गरेर कसरी गुजारा चल्छ ? यसको राम्रो अनुभव छ मकवानपुर जिल्ला थाहागरपालिकाकी सान्नानी कार्कीलाई ।
“एका विहानै कुवामा पानीको लागि लाम लाग्न पुगिएन भने दिनभर घरमा ‘थोप्पो’ पानी हुँदैनथ्यो” कार्की भन्छिन “पाहुना आउदा पानी पुर्याउन धौ धौ थियो ।”
यो उनको बिगत हो, अब त्यो बिगत जस्तो छैन दैनिकी । रातभरी कुवामा जम्मा भएको पानी विहान भेला भएका महिलाहरु मग (पानी उभाउने भाँडो) ले भाग लगाउँथे । कस्ले कति मग पानी उभाउन पाउने भनेर । कसैको घरमा पाहुना आएको भए एक वा दुई मग थपिदिन्थे छिमेकीको मायाले । नत्र सामन्यत: परिवार संख्या अनुसार पानीको बाँडफाँड हुन्थ्यो ।
वर्षौसम्म खानेपानीको अभाव खेपेका मकवानपुर थाहा नगरपालिका टिष्टुङ कुवापानीले धेरै पुस्ता फेर्यो । गाउँको नामै कुवापानी । गाउँमा प्रतिनीधि निर्वाचित भएर आएपछि खानेपानी घरघरमा पुर्याउने योजना बन्यो । घरघरमा पानीको धारा पाउने योजना सुनेरै उपभोक्ता उत्साहित भए ।
कुवापनीसंगै थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ११ टिष्टुङकै कालोपानी ठाडोखोलामा पनि घरैपिच्छे शुद्ध खानेपानीसहित धारा पुर्याउने योजना थपियो । अहिले भने कुवापानीले मुहार फेरेको छ । अब मगले पानी भाग लगाउने दिनको अन्त्य भएको छ ।
निरन्तरको प्रयासपछि कुवापनी गाउँका २८ वटै घरमा धारा जडान भएको छ । धारामा नियमित पानी आउँछ, कुवापानीकी निरा घिसिङले भनिन् । ‘खानेपानी बोक्न जाँदा बालबालिकालाई समयमै खाना बनाउन नभ्याएर कतिपटक गाउँलेहरुले स्कूलसम्म पठाउन भ्याउँदैन थिए’ निराले पुराना दिन सम्झिइन् ।
खानेपानी लिनकै लागि कुवापानीबासीलाई डेढ घण्टा धाउन पर्थ्यो । थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ११ का वडाध्यक्ष दिनेश तामाङले भने–‘अन्नको भन्दा नि दुःख पानीको थियो, अहिले दुःख तोडियो नागरिकहरु खुसी छन् ।’ विकासका कामसंगै घरघरमा धारा पुर्याउँदा निकै खुशी लागेको वडाध्यक्ष तामाङले बताए । ‘नागरिकको लागि काम गर्ने हामी प्रतिनीधिलाई नागरिकको आवश्यकता पूरा गर्न पाउँदा खुसी लाग्ने रहेछ ।’
विद्युतको सहायताले मुहानदेखि २२ सय मीटर माथि लिफ्टीङ गरी वस्तीभन्दा माथि निर्माण गरिएको पानी ट्याङ्कीबाट अहिले कुवापानीवासीलाई खानेपानी वितरण भइरहेको छ ।
खानेपानी आयोजनाका लागि स्थानीय सरकारको मात्र लगानीले पुगेन । यसका लागि उपभोक्ताहरु कम्मर कसेर लागे । खानेपानीको अभाव टार्न २८ परिवारले ५३ लाख जुटाए । उनीहरु महिनौसम्म श्रमदानमा जुटेर यति धेरै लगानी गरेका हुन् ।
गाउँका लागि आएको योजनामा श्रमदान गर्दा योजनाप्रती अपनत्व हुने र दीगो पनि हुने वडाध्यक्ष तामाङले सुनाए । कुवापानी खानेपानी आयोजनाका लागि थाहा नगरपालिकाले २० लाख, गैरसरकारी संस्था च्वाइस नेपालले २५ लाख लगानी गरेका छन् । बाँकी श्रमदानबाटै योजना निर्माण भएको हो ।
‘आयोजनाको लागि अझै ८५ हजारजति अपुग छ’–वडाध्यक्ष तामाङले भने । उनले नपुग रकमको लागि स्रोत जुटाउन लागिपर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरे । यस योजनामा ६/६ हजारको दुईवटा र एउटा १० हजार लिटरको गरी तीनवटा खानेपानी ट्याङ्की रहेका छन् ।
कुवापानीबासीका जस्तै खानेपानीका लागि अभाव झेलीरहेका थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ११ टिष्टुङकै फलाँटे, भट्टीडाँडा, तल्लो देउराली, माथ्लो देउरालीलगायतका क्षेत्रका बासिन्दाहरुको पनि घरघरमा खानेपानी धारा जडान भएको छ ।
यि दुवै आयोजना हालै उद्घाटन भएको छ । स्वच्छ पानी पिउने अधिकारको सम्मान गर्न खोजेको थाहा नगरपालिकाका नगर प्रमुख विष्णु बहादुर विष्टले बताए ।
‘खानेपानी आयोजनामा टिष्टुङका उपभोक्ताको लगाव र लगानी उदाहरणीय छ, श्रमदानमा भएको उत्साह अतुलनीय छ’, नगर प्रमुख विष्टले भने । थाहा नगरपालिकाको विभिन्न किसिमका विकास र आयआर्जनको क्षेत्रमा समेत साँझेदारी गर्दै आएको च्वाइस नेपालको लगानी थाहानगरका लागि सहयोगी सावित भएको नगर प्रमुख विष्टले बताए ।
नागरिकसंग प्रत्येक्ष सरोकार राख्ने योजनामा गाउँपालिका साँझेदार बन्ने विष्टको भनाइ थियो । १ सय ६७ घरमा पानी पुयाइएको यस योजनामा मुख्य ५० हजार लिटरसहितको ३ वटा पानीट्याङ्की रहेको छ । टिष्टुङको यस योजनामा ‘एक घर, एक धारा’ अभियानलाई कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ ।
कालोपानी ठाडोखोला खानेपानी आयोजनाका लागि थाहा नगरपालिकाको ४५ लाख लगानी छ । उक्त योजनाका लागि गैरसरकारी संस्था च्वाइस नेपालले ८० लाख र स्थानीय उपभोक्ताले ५६ लाख बराबरको श्रमदान जुटाएका छन् । कुल १ करोड ८१ लाख कुल लागत रहेको योजनाको काम सकिएको छ । उपभोक्ताहरुले प्रतिवद्धताको साथ काम गरेकोले योजना सम्पन्न भइ घरघरमा धारा पुर्याउन सफल भएको वडा कार्यालयले जनाएको छ ।
यस आयोजनामा उपभोक्ताहरुले कार्यालय भवन समेत बनाएका छन् । उनीहरुले खानेपानी सेवालाई व्यवस्थित गर्न इस्टिमेट बाहेकको श्रमदान गरी भुईतले कार्यालय भवन निर्माण गरेका हुन् । भवनको लागत करिब २० लाख रहेको छ । खानेपानी आयोजना सम्पन्न भई घरघरमा पानी थाप्न पाएपछि स्थानीय ठूली स्याङ्तानले खुसी व्यक्त गरिन् ।
‘टाढाबाट बोकेर पानी खाइन्थ्यो, अब घरमै धारामा थापेर खाइन्छ’ स्याङ्तानले हर्षित हुँदै भनिन् । उनले यस आयोजना सम्पन्न गर्न सहयोग गर्ने सबैलाई धन्यवाद दिइन् ।
थाहानगरको ११ नम्बर वडामा निर्माण सकिएको दुवै खानेपानी आयोजना शुल्कमा आधारित बनाई यसको दीगोपना दिइने वडाध्यक्ष दिनेश तामाङले बताए । योजनाको ३० वैशाखमा सार्वजनिक सुनुवाई गरी आम नागरिकलाई हिसाबकिताब सार्वजनिक गरिएको र ३ जेठमा आयोजनाको उद्घाटन गरिएको हो । केही समय परीक्षणका रुपमा खानेपानी वितरणसंगै आम उपभोक्ता भेला आयोजना गरिने वडाध्यक्ष तामाङले बताए । भेलाले महशुल दर तोक्ने, आयोजना निरन्तर संचालन गर्ने लगायतका विषयमा कार्ययोजना निर्माण गरी अघि बढ्ने उनको भनाइ छ । यसका लागि उपभोक्ता, थाहा नगरपालिका र सहयोगी संस्था च्वाइस नेपालको अभिभावकत्व सँधै आवश्यक रहने तामाङले बताए ।
मकवानपुर । चाहाना गरियाे भने संभावनाकाे बाटाहरु प्रसस्तै छन् । सबै प्रकारका श्रमको सम्मान गर्नुपर्ने बहस बेलाबेलामा चल्ने गरेको छ । प्रकृतिअनुसार काम कष्टकर वा सहज हुन सक्छ तर काम सानो ठूलो भन्ने हुँदैन । यस्ता बहसमा कमै स्मरण गरिने र कमै उदाहरणमा जोडिने काम हो आरनको काम । कुनै समय हेंलाको पेसा मानिने आरनमा समयानुकूल प्रविधिको प्रयोगपछि गज्जबले रोजीरोटी चलेको छ ।
फलाम पिटेर त्यसलाई साइज दिनु चानचुने काम हैन । मानवीय जीवनको धेरै जसो काममा फालाम आवश्यक हुन्छ । कृषि कर्ममा त झनै नभई नहुने वस्तु हो फलाम । फलामलाई उच्चतापक्रममा तताएर, पिटेर साइजमा ल्याएर, धार दिनु र कृषि औजार बनाउनु सहज काम पक्कै हैन । जसका लागि श्रमसँगै सिप र कौशलताको अनिवार्यता हुन्छ । परम्परागत आरनको पेसा शारीरिकरूपमा कष्टकर पेसा हो ।
यही पेसामा आफूलाई आधुनिकताको खोजी गरिरहेका छन् मकवानपुर जिल्ला हेटौंडा उपमहानगरपालिका वडा नम्बर–१५ फारलाइनका खिलबहादुर विश्वकर्मा ।
उनी ५० वर्ष अघिदेखि यही आरन व्यावसाय सञ्चालन गरिरहेका छन् । यो आरन व्यावसायमा उनको ३ पुस्ता भिज्यो । ५० वर्ष पहिले परम्परागत पेसाका रूपमा यो आरन चल्थ्यो । सामग्री बनाएपछि तत्काल ज्याला पाइँदैनथ्यो । वर्षमा एकपटक आफ्ना सेवाग्राही (विष्ट)बाट रासन संकलन गरिन्थ्यो । सामान्य छाक टार्ने निर्वाहमुखी व्यावसायका रूपमा आरनबाट सामान बनाउने गरिएको उनी बताउँछन् । तर, अब समय र परिवेश फेरिएको छ । त्यही आरन अब राम्रो आम्दानी गर्ने व्यवसाय बनेको छ । अहिले कृषि औजार कारखानाका रूपमा दर्ता गरेर यो व्यावसाय सञ्चालन थालिएको छ ।
५० वर्ष अगाडि हातले खलाती तानेर आगो फुकेर फलामका सामान बनाउनुपर्ने बाध्यता भोग्दै आएका बृद्ध खिलबहादुर विश्वकर्मा अहिले भने आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमा सहज तरिकाले विगतभन्दा बढी आर्थिक उपार्जन गर्छन् । जंगल डुलेर दाउरा बटुलेर, आगो बालेको भुँग्रोमा रापिँदै फलाम तताउनु पर्दैन अहिले उनलाई । बिजुलीका माध्यमले आगोमा फलाम तताउँछन् र बनाउँछन् कृषिऔजार ।
उनीभन्दा अघिको पुस्तादेखि यो आरन व्यावसाय सुरु गरिए पनि आफ्नै पहलमा प्रविधिको माध्यमले कृषिऔजारका सामान बनाएर उनले काम गर्दै आए । उनको यो आधुनिक आरनमा हसिया, कचिया, कुटो, कोदालो, कोदाली, कैंची, चुप्पी, चुलेसीलगायतका सामग्री बनाइँदै आएको छ । विगतमा पनि बनाउने सामग्री तिनै थियो, तर दुःख धेरै आम्दानी कम थियो । अब उनी सहज श्रममा राम्रो आय गर्छन् ।
आरन व्यावसायलाई निर्वाहमुखीबाट रोजगारी सिर्सना गर्ने गतिलो माध्यम समेत बनाए उनले । उनको कृषिऔजार कारखानामा अहिले ६ जनाले रोजगारी पाएका छन् । यहाँ कृषिऔजार बनाउने काम गर्न पाउँदा अर्काको मुलुकमा कठिन काम गर्नुपर्ने बाध्यताबाट छुटकारा पाएको कृषिऔजार कारखानामा कार्यरत उमेश विश्वकर्मा बताउँछन् । ‘जहाँ गए पनि बगाउने पसिना हो, आफ्नो ठाउँमा बसेर, रोजगार भएको छु’ उनले भने, ‘विदेश जाने रहर छैन, यहाँ पैसा छ ।’
उमेश मात्र होइन, यस कारखानामा कार्यरत अरू पनि वैदेशिक रोजगारको मोहमा छैनन् । पहिले सबै काम हातले गरिन्थ्यो । तर, अहिले भने ग्रेडर मेसिन, ओल्डिङ गर्ने मेसिन समेतको प्रयोग गरेर काम गरिँदै आएको छ । यही आरनमा हजुरबुबादेखि नातिसम्मले काम गर्दै आएका छन् । हजुरबुबा र अरू पाँच जनाले सामान बनाउने काम गर्दै आए पनि नाति दिनेश विश्वकर्माले भने बनाइएका कृषि औजार देशैभरि बिक्री गर्दै आएका छन् ।
यहाँ तयार गरिएका सामान मकवानपुर, चितवन, काठमाडौं, धादिङ, सिन्धुपाल्चोक, सिन्धुलीलगायतका जिल्लामा बिक्री गर्दै आएको आरनका सञ्चालक दिनेश विश्वकर्मा बताउँछन् ।
करिब ५ लाख रुपैयाँ लगानीमा यो आरन व्यावाय सुरु गरिएको थियो । यसबाट ६ जनाको परिवारको रोजीरोटी चलेको छ । आम्दानी राम्रै भएपछि तीन पुस्ता अघिदेखि सञ्चालन गरिएको व्यावसाय नातिले पनि गर्दै आएका छन् ।
यस व्यावसाय सञ्चालन गर्न बाग्मती प्रदेशको युवा परिषद्ले ५० हजार रुपैयाँ अनुदान पनि दिएको थियो । यो अनुदान रकमबाट ग्रेडर र ओल्डिङ मेसिन खरिद गरेर परम्परागत कामलाई प्रविधिसँग जोडिएको दिनेशले बताए ।
युवालाई उद्यमसँग जोड्नका लागि पम्परागत आरन व्यावसायलाई अहिलेको प्रविधिसँग जोड्न सहयोग गरिएको प्रदेश युवा परिषद्का कार्यकारी उपाध्यक्ष सन्तोष चौलागाईले बताए । कृषि औजारका सामान चाहिने हुनाले पहिलेकै अवस्थामा आरनलाई राख्नु हुन्न र प्रविधिसँग जोडेपछि अहिलेका युवापुस्ताले पनि पहिले पुस्तांैदेखि गर्दै आएको कामलाई निरन्रता दिनका लागि सहज हुने चौलागाईले बताए ।
‘पहिलो यही पेसालाई हेलाको दृष्टिले हेरिन्थ्यो, छुवाछुत कति भोगियो, अब केही छैन, काम सहज छ, पैसा राम्रै छ’ ५० वर्षीय खिलबहादुर विश्वकर्माले भने, ‘मेरो पालामा यस्तै चल्यो, नातिको पालासम्म आइपुग्दा हामी दंग छाैं ।’