डा. टाेकराज पाण्डे (अनुप )
मलाई महिनामा रुघा जम्मा दुई पटक लाग्छ र प्रत्येकको अवधी पन्ध्र पन्ध्र दिनको रहन्छ । यही कारणले होला कोरोना माहामारीले उग्र रुप लिन लागेपछि अधिकांश शुभचिन्तकले मेरो स्वास्थ्यको ख्याल गर्दै जोगिन सल्लाह दिए । नमागीकन सल्लाह दिनेलाई “राय बहादुर” भनिन्छ । अधिकांश रायबहादुरहरुले तातोपानी र बेसार, कसैले गुर्जोको झोल । कसैले हनी वाटर, कसैले हट लेमन त कसैले अनेक औषधीका नाम सुझाए ।
यसो गरे होला की त्यसो गरे होला भन्ने चक्करमा मुलकका पाटन, अल्का लगायत अधिकांश प्रतिष्ठीत र भारतको मेदान्तसम्मको दर्शन नाकले पायो । पाथिभरा आयुर्वेदका लात्ती डाक्टरदेखि छातीकालागि पुष्पा मल्लसम्मकोमा पुगियो । केही महिना पशुपति होमीयोप्याथीदेखि हिमालय आयुर्वेदसम्मको सहारा लिइयो । कहिले प्रणायाम त कहिले जलनेति । जे गरेपनि विहान उठेपछि गोडा बीसेक पल्ट हाच्छीउ र दर्जनको दर्जनपल्ट सुकुर सुकुर नगरी पछिल्लो ५ वर्षदेखि मेरो कुनै दिन वितेको छैन ।
प्रत्येक हप्ताको शनिवार कम्तिमा १४ कीलोमिटर हिडेर ज्यान वनाएको टोलीको मनमा त्यतिवेला पहिरो गयो जतिवेला अनलाईन खवरले यातायातवाट सरुवा भएका र विदाई गरिएका कर्मचारीमा कोरोना पोजेटिभ देखिएको खवर छाप्यो ।
स्वास्थ्य भन्दा मित्र ठूला । मेरो डिक्सनरीमा अलि मोटा अक्षरमा लेखिएको छ । कहिलेको लक डाउन कहिलेको निषेधाज्ञा । कर्ण, गगन, गणेश, अर्जुन जस्ता रौसे साथी । के चाहियो कहिले लाकुरी भन्ज्यांग त कहिले शिवपुरी । अजिंगरको आहार दैबले जुटाउछ भनेजस्तै जतिसुकै वन्दावन्दीमा पनि हाम्रो स्वादे जिव्रोले नंया नंया स्वाद पाइ राख्यो । झोला बोक्यो केही प्याकेट विस्कुट, चाउचाउ र पानीका वोतल वोक्यो हिड्यो लखर लखर । शहरको कोलाहल भन्दा पर भएपछि मन तन सबै शान्त हुने । मानिससंग डराउनपनि नपर्ने ।
मान्छे नै मान्छे संग डराइरहेको शहरलाई छोडेर हरेक शनिवार हामी हिड्यौ जनावरसंग डराए पुग्ने एक्ला वनहरुमा । प्रतिकुलतामा अनुकुलता खोज्नुपर्छ । जस्तो सुकै कठिनाइमा पनि रमाउनुपर्छ भनेर हिडेको टोली कोरोना कहरवाट जसोतसो जोगिदै थियो । कर्णका कर्णप्रिय गीत र बांकीका नचाईले पछिल्ला पिडा खुसीमा बदलीदै थिए ।
यत्तिकैमा आइलाग्यो “द च्याम्वर अफ सेक्रेट ग्रुप”लाई विपत्ती । हाम्रा खुसीमा कस्का आंखा लागे ? हरेक खोल्सामा पुग्दा भयरलाई, डांडामा देउराली र खोलामा जलदेवलाई पाती चढाउन कसैले विर्सिएन । फरक फरक भूगोलवाट भएपनि हाम्रा चालचलन र रीति रिवाज मिल्दा थिए । खोला छेउमा पिसाव फेर्न समेत दहकस मानेको टिममा एकाएक सन्नाटा त्यतिवेला छायो जतिवेला हामी शिवपुरीवाट फर्किएका मात्र थियौ । झन्डै दश वर्ष म वसेको घरका घरवेटी पाल्पाली वुवा ७७ वर्षको उमेरमा कोरोनाका कारण स्वर्गे हुनु भयो । खवरले अत्यास लागेको केही क्षणमा आफ्ना वारेमा आएको खवरले मलाई केही वेर किंकर्तव्यमुढ वनायो ।
प्रत्येक हप्ताको शनिवार कम्तिमा १४ कीलोमिटर हिडेर ज्यान वनाएको टोलीको मनमा त्यतिवेला पहिरो गयो जतिवेला अनलाईन खवरले यातायातवाट सरुवा भएका र विदाई गरिएका कर्मचारीमा कोरोना पोजेटिभ देखिएको खवर छाप्यो । लामो समय काम गरेको, आउजाउ भइरहने ठांउ एवं विभागका महानिर्देशकसंग निरन्तर र नजिकको भेटघाट भएकाले उहाकै सल्लाह अनुसार अहिले म लगायत द चेम्वर अफ सेक्रेट ग्रुपका मित्रहरु सेल्फ क्वारेन्टाइनमा वसेका छौ । अर्जुन सर र म वारीपारी देखा देख हुन्छौ कुरा फोनवाट मात्र हुन्छ । ढ्याम्म ढाडमा ठाप हानेर वोल्ने वानी लागेका हामी यसरी वोल्न र वस्न पर्दा उकुसमुकुस भएका छौ । कर्णको मेसेज आउछ शकस भएको छ । तर हामीसंग विकल्पहरु थोरै छन । आफू सुरक्षीत रहने र अरुलाई सुरक्षीत राख्ने ।
घरमा वृद्ध र दमकी रोगी आमा, सानी छोरी भएको म अझवढि साबधान हुनपर्ने अवस्थामा छु । चैत्र ११ देखि शुरु भएको असहज अवस्थाका जुनसुकै दिन कार्यालय पुगेको म आज पहिलोपल्ट पुरै दिनमा घरमा, त्यसमा पनि वन्द कोठामा वस्दै ढोकामा कतिवेला खानेकुरा आइपुग्ला भनेर चिहाउनु पर्दा अनौठो लागि रहेको छ ।
कोभीडको प्रभाव परे नपरेको क्लीयर हुन अरु केही दिन पर्खिनु पर्ने छ । गगनसरको जांचले हाम्रो अवस्था निर्धारण गर्ने भएकाले सावधानी अपनाउनुको विकल्प छैन । पछिल्लोपटक विस्तारित सदस्यता पाउन सफल वद्री सर समेत क्वारेन्टाइनमा वस्नुपर्दा दुख लागेको छ । हामी सबै सतर्क छौ डराएका छैनौ । कोरोना कहरलाई तपाई हामी सबैले जित्न सकौ । आगे सुरक्षीत रहने तपाइको जिम्मा । लेखक नेपाल सरकारका सहसचिव छन ।
- एलिजा पुडासैनी
कुरा भदौ ८ गतेको हो । सायद दिउँसोको पौने २ भएको थियो । मेरो कार्यकक्षमा ४/५ जना महिलाको टिम आयो । कोहीले मास्क लगाएका कोही नलगाएका । कोहीको काखमा बच्चा बोकेका थिए । आ–आफ्नो समस्या लिएर सेवाका लागि आएका उनीहरुलाई अहिलेको विषम परिस्थितीमा अनिवार्य लगाउनु पर्ने मास्कको महत्व र अपनाउनु पर्ने सावधानी बारे मैले जानकारी गराउँदै थिए ।
म बोल्दा बोल्दै बिच्चैमा अलि रुखो रुखो स्वर सुने । त्यो स्वरले मलाई पनि आकर्षण ग-यो । त्यो समूहमा मलाई नै लक्षित गर्दै समस्या भन्दै थिइन् एक महिला । मैले आफ्नो कुरा सिध्याउन्को लागि उहाँलाई आग्रह गर्दै भने : “तपाईको पनि पालो आउँछ, त्यहिबेलै आफ्नो समस्या सुनाउनु होला, अहिले मेरो कुरा सुन्नु न है ।”
एकछिन माहोल शान्त भयो । हालको कारोनाको विषम अवस्था र स्वास्थ्य सावधानि मैले आफ्नो कुरा सकेर उहाँलाई कुरा राख्न आग्रह गरे ।
नाम : …….(गोप्य ।)
उमेरः १७ वर्ष ।
घरको ठेगानाः …………(बताउन अनुपयुक्त ।)
समस्याः “मलाई बच्चा नहुने औषधि चाहियो ।”
उनले साथमा बोकेको बच्चा देखाउँदै मैले सोधे ।
“कति महिनाको भयो बच्चा ? ”
“१० महिना”
“खोप पुरा गर्नुभयो ?”
“छैन यही समस्या त लिएर आएको, यसको खोप पुरा भएको छैन कार्ड च्यात्तिएको छ के गर्ने होला ? ”
मैले भनेः “आफ्नो नागरिकता जस्तै सोची जतन गर्नु पर्दैन च्यात्नु हुन्छ त ?”
उनी चुपचाप लागिन, अरुले हो नि भने र म तिर समर्थन जनाए । अनि उनको जवाफ आयो ।
“कार्ड भए पो जोगाउनु”
त्यो सुन्नासाथ मैले उनको अनुहार हेरेर सोधे “बनाउनु भएको छैन ?”
“छैन ”
“अनि किन नबनाको त ?”
उनको अनुहारको भाव एक्कासि बदलियो ।
“माइती कता हो त ?”
“दाङ ।”
“विवाह कहिले भएको ?”
“१५/२० दिन भयो ।”
उनको काखको बच्चा र विवाहको तालमेल मिलेन, मैले सोधे ।
“दोस्रो विहे ?”
“हो ”
“पहिलो श्रीमान ……? किन छाडेको ?”
उनले अलि रिसाउदै भनिन् मैले छाडेको हो र उस्ले पो मलाई बच्चा पाउने बनायो अनि छाड्यो ।”
मैले उनको अनुहार हेरिरहे उनि बोल्दै गइन् ।
“मन पराउछु भन्यो, मलाई पनि हो झै लाग्यो, मन पर्यो विवाह गरे, गर्भवती बनाएर छाड्यो, अनि मन्दिरमा बस्दै थे । सुत्केरी बेथा लागेपछि बेहोस भएछु कस्ले अस्पताल लगे थाहा पाइन् । थाहा पाउँदा २ छोरी साथमा रहेछन् । दुई महिनासम्म अरुले दिएको खानाले दुई छोरीलाई पालेपछि सकिन १ छोरीलाई माइतीघर नेपालमा जिम्बा लगाए यस्तै राम्री, गोथी थिइ नि अर्की पनि । दिदी हेर्नु त ।”
म अवाक भए । उनी सुनाउदै गइन् “अनि यो कोरोना आयो कसरी बाँच्नु मर्न नि सकिदो रहेनछ ।”
मैले सोधे “माइत जानू भएन ?”
“मेरो आमा बा कोहि छैनन् ।
“अनि यता ? आफन्तकोमा ?”
उनीसँगै आएकाहरुले भनेः ठुलो पानी परिरहेको बेलामा एक्लै यो सानो नानी च्यापेर रोडमा हिडिरहेका देखेर मायाले एकछिन बस्न भन्यौ । अनि उसको कुरा सुनेपछि साह्रै माया लाग्यो के नानी ।”
“अनि कहाँ जान हिड्नु भाथ्यो ?”
“म पालुङमा साथी थिइ त्यस्कोमा जान्छु भनेर हिडेको बाटोमा उहाँहरुलाई भेटे अनि त्यहीँ बसे ।”
उनीसँगै आएकाहरुले भनेः “नानी एउटा महिला त्यत्रो दर्के पानी यस्तो लकडाउनमा हिडेर एक्लै हामीले त सोच्नै सकेनौ, हाम्रै छिमेकमा एउटालाई उसकी श्रीमतिले छाडेकी,यिनीलाई राख्न भनेर भन्यौ दुबैको घर होस् भनेर ।”
म सुनिरहे । मनमा एक्कसि धेरै कुरा खेले । “यो घर चै पक्का हुन्छ त ?” मैले त्यो बच्चालाई र उसलाई नियाले उनीहरुको मातृवात्सल्य उसको आँखाको भाव । मनमनै कामना गरे अब चाँही यि दुईको बेमेल नहोस् ।
“अब चाँही तपाईहरुको बेमेल नहोस्, यि सानीलाई तपाईंलाई जस्तो आमा र बा को अभाव नहोस,आफू जस्तो नबनाउनु ल तपाईलाई हर दुःख थाहा भयो नि ।”
नजिकै बाट मेरो सहकर्मी साथीको आवाज सुने । बरु त्यहीँ छाडेको भए सुख पाउथी त्यो नानीले अब के होला ?
तर मलाई त्यो भाव पटक्कै उठेन । मैले उसको आँखामा छचालीकएको त्यो मातृत्व यसरी देखेँ कि मलाई दोहो-याएर उनीतर्फ हेर्न कठिन भयो । मैले दिने सेवा दिएर पठाए । उनीहरु आफ्नो बाटो लागे । आफ्नो कार्यालयको जिम्मेवारी सकेर घर फर्किए । खाजा खादा र अफिस सकेर फर्कदा बाटो भरी त्यही १७ वर्षको किशोरी आमाको झझल्को आइरह्यो । यो उमेरमा, कठिन यात्रा, असल आमा बन्ने कत्रो रहर । मथिङ्गल घुमिरह्यो : सानी छोरीलाई अधिकार दिलाउनु पर्छ भन्ने किशोरी आमाको आशा कहिल्यै नमरोस् । साथै यो मेल गराउनु हुने स्थानीय समुदाय जो कोहि भएनी सबै प्रती मेरो नमन । यो मेलले ति किशोरी आमा र १० महिने बच्चाले नयाँ जीवन पाउन् ……..।
यि आमा छोरी त समाजका प्रतिनिधि पात्र हुन् यि भन्दा धेरै दर्दनाक अवस्था भोगेका मानिसहरु नदेखेको पनि हैन, तर यो घटना आफैं सामु ठोकिन आउँदा फरक अनुभुति भएको हो मलाई । ति किशोरी आमाले अर्को छोरी सम्झेर “यस्तै गोथी थि नि अर्की पनि” भनेपछि मैले मेरो नानी सम्झे, अनि उ सानी हुँदाको उस्को दिनचर्या सम्झे, खै के सम्झे के अनि छोराछोरीलाई यस्तो भयो आज भन्दै सुनाए दुबै दङ्ग पर्दै सुनीरहे ।
हुन त अहिलेको मुलुकी संहिताले दोस्रो विवाहलाई मान्यता दिदैन । तर उनीहरुको यो अवस्थामा भएको दोस्रो विवाह र उनको अधिकारको कुरा के होला ?
ती सानीले पाउने अधिकार शिक्षाको सुनौलो अवसर आदि हर कुराबाट बन्चित हुन नपरोस् भनि उनलाई मनले आशिर्वाद बाहेक केही दिन सकिन मैले ।
ती महिलाको अवस्था यस्तो हुन के उनको मात्र दोष हो त रु आफुलाई चाहिएको बेला मजा लिने, आफ्नो कर्तव्य, भूमिका निभाउनु परे भाग्ने यस्ता पुरुष अनि महिलाको केही खाँचो छैन हाम्रो समाजमा । कतिपयले त मारेकै घटना पनि धेरै छन्, यस्तो विषम परिस्थितिमा पनि सन्तानको मायाले भौतारिरहेकी ति किशोरी आमाको जीवनमा नयाँ मोड लिएको छ । उनको बाटोमा अब तगारो नलागोस, उनले र उनको सन्तानले पाउनु पर्ने हर अधिकारमा तुषारापात नहोस् ! यी दुई बेसाहारालाई साहारा दिने र दिलाउने सबैलाइ सलाम ।
दोस्रो विवाह भन्ने बित्तिकै नकारात्मक सोच्ने मेरो साँघुरो मानसिकतालाई घच्घच्याउने ती आमा छोरीलाई पनि सलाम छ । हुन त अहिलेको मुलुकी संहिताले दोस्रो विवाहलाई मान्यता दिदैन । तर उनीहरुको यो अवस्थामा भएको दोस्रो विवाह र उनको अधिकारको कुरा के होला ? यो घटनापछि सबैको सवालमा दोश्रो विवाह गैरकानूनी नहोला भन्ने लाग्यो । सबै दोस्रो विवाहलाई नकारात्मक दृष्टिले नजरअन्दाज गर्ने मेरो सोचमा प्रश्न उठाउने यो घटना अनि ती छिमेकी र ती आटिलीको जीवन सफल होस् सानीले उनी जस्तै सडक बालक र बालआमा हुन नपरोस, कलिलैमा यौन पिपासुहरुले उनको ज्यान नलिउन । ती सानीको अनुहार आँखामा नाचिरह्यो। के समानता के समता यहाँ मानव भएर पाउनुपर्ने हक अधिकार सुनिश्चित होस अन्तमा केही गर्न नसकेनी तिमी दुईको उज्ज्वल भविष्यको कामना ।
महिलालाई मनोरञ्जनाका साधन ठान्ने केही पुरुषहरुले सिङ्गो पुरुष समाजमा कलंकल हुन् । महिलकै कारण पुरषको घरजम सजिएको हुन्छ, हराभरा भएको हुन्छ, हर पुरुषलाई लक्ष्यमा
पु-याउन महिला कै योगदान हुन्छ, तर पनि किन महिलाको योगदान, महिलाको त्याग तपस्यालाई नजरअन्दाज गरिन्छ ? महिला मुक्तिको लागि जति आवाजहरु उठाइएपनि ति किशोरी आमा जस्ता सयौं चेलीहरुले किन सडकमा भौतारिँदै आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गर्न कठिन यात्रा जारी राख्नु पर्छ ?
मैले ति किशोरी आमाको विगत सम्झदा एउटै कारण देखेः उनको पारिवारीक अवस्था । आमा बुबा नहुनु, उनले समयमा जीवनपयोगि शिक्षा नपाउनु, परिवारिक माया तथा संरक्षणको अभावमा उनले पाउनु पर्ने शिक्षा कुनै पाइनन्, फलत कसैले माया गर्छु भन्दैमा झ्वाट्टै विश्वास गर्न पुगिन, यौन तथा प्रजनन् स्वास्थ्यको बारेमा कुनै शिक्षा भएन र त उनको अवस्था यसरी गुज्रन पुग्यो। सही समयमा सही ढङ्गले सही निर्णय गर्न नसक्दा यस्तो अवस्था आउँन सक्छ । सही निर्णयको लागि सही तरिकाले शिक्षित र व्यवहारिक बनाउनमा सरकारी नीति नियम, ऐन कानून तथा जिम्मेवार अभिभावकको मुख्य भूमिका हुन्छ । जनता राज्यको शक्ति हुन्,उनीहरुलो यस्तो समस्यामा गुज्रेर आफैंसँग संघष गरेर समय गुजार्न नपरोस् । सहीखबर लेखक पुडासैनी मकवानपुर जिल्लाको भैंसे स्वास्थ्य चैकीमा कार्यरत छिन् ।
कोरोनाको कहरको बिचमा नेपाली महिलाहरुले हरितालिका (तीज) पर्व बिदाई गरेका छन् । संघारबाट दशै, तिहार तथा छठ पर्वहरुले चिहाइरहेको छ । तर जनजीवन दिन दिनै झन् झनै कष्टकर बन्दै आएको छ । हाँसो खुसि र समृद्धिभन्दा पिर चिन्ताले गाँज्दै ल्याएको छ । विभिन्न पेशा, व्यवसाय तथा नोकरीमा संलग्न रहेर घरभन्दा टाढा रहेकाहरु कोरोनाको कहरको कारण यतिबेला धेरैजसो परिवारसँगै बसेका छन् । तर परिवारसँगै बस्दा जुन हाँसो, ठट्टा, खुसि र रमाइलो हुनु पर्ने हो त्यो छैन । कारण एकातिर कोरोनाको डर र अर्को तिर परिवार धान्न कै लागि आर्थिक संकट । त्यसमाथि लगातार बन्द व्यवसाय, थपिदो बैंकिङ्क कर्जा । व्यापार व्यवसाय सबैको चौपट भएको छ, कतिपयको रोजगारी गुमेका छन् । छाक टार्न कष्टकर भएको बेलामा रोगले भन्दा भोकले मरिएला भन्ने चिन्ताले पिरोल्न थालेको छ नागरिकलाई ।
कोरोना भाइरसको संक्रमण फैलन नदिन गत चैत्र यता नेपालमा लकडाउन घोषणा गरिएपछि दिननानु दिन मानवीय जीवन कष्टकर बन्दै आयो । सुरुवातका केही दिन राहतको कार्यक्रम ल्याइएपछि त्यसको खासै प्रभावकारीता देखिएन । चैतदेखि असारसम्म गरिएको लकडाउनको कारण उकुसमुकुस भएको जनजीवन साउन यात विस्तारै सामान्य बन्ने क्रममा थियो । तर कोरोना संक्रणमण फैलने दरतिव्र हुनथालेपछि फेरिपनि लकडाउन, सटडाउन, निषेधाज्ञा जारी गर्न थालियो । साउन २६ गतेबाट मकवानपुरमा पनि निषेधाज्ञा जारी गरियो । आज मंगलबारातसम्मको लागि जारी गरिएको निषेधाज्ञा जारी रहेकै बेला सोमबार अर्थात हिजै पुन आगामी भदौ १५ गतेसम्मको लागि निषेधाज्ञा निरन्तरता रहेने निर्णय गरिएको छ ।
कोरोना नियन्त्रणको लागि लकडाउन, निषेधाज्ञा जस्ता जबरजस्त निर्णयहरु नै अन्तिम विकल्प हैनन् । जिल्ला सुरक्षा समितिको बैठकमा यसबारे पहिले पनि कुरा उठेको थियो तर, ख्याल गरिएन ।
कोभिड १९ नियन्त्रणका लागि जिल्लास्तरमा गठित कमाण्ड पोष्टको सिफारिसमा जिल्ला सुरक्षा समितिको निर्णय अनुसार निषेधाज्ञालाई निरन्तरता दिएको हो । अब भदौ १५ गते राति १२ बजेसम्म मकवानपुरको हेटौँडा उपमहानगरपालिका र मनहरी गाउँपालिकाको मनहरी बजारमा पर्ने पूर्वपश्चिम राजमार्गको ५/५ सय मिटर क्षेत्रमा निषेधाज्ञा कायमै रहने छ । र यो अन्तिम होला भन्नेमा पनि टुङ्गो छैन ।
कोरोना नियन्त्रणको लागि लकडाउन, निषेधाज्ञा जस्ता जबरजस्त निर्णयहरु नै अन्तिम विकल्प हैनन् । जिल्ला सुरक्षा समितिको बैठकमा यसबारे पहिले पनि कुरा उठेको थियो तर, ख्याल गरिएन । समितिको पछिल्लो बैठकले पनि कोभिड नियन्त्रणको लागि विकल्प खोज्नुभन्दा निषेधाज्ञालाई नै निरन्तरता दिने निर्णय ग-यो, जुन समसामयिक पटक्कै हैन । अघिल्लो बैठकमा निषेधाज्ञाको विकल्प खोजी जनजीवन सहज बनाउन जिल्ला समन्वय अधिकारीको संयोजकत्वमा एउटा कार्यदल निर्माण गरी प्रतिवेदन पेस गर्न भनिएको थियो । कार्यदलले सोमबारको बैठकमा प्रतिवेदन पेस गरेपनि निषेधाज्ञालाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा अधिकाँशको मत देखियो । प्राप्त प्रतिवेदन उपर केही छलफल नै भएन । अब यसबारे भदौ १५ अघि नै थप छलफल गर्ने र बजारलाई सहज बनाउनेबारे निर्णय हुने बताइएको छ । त्यो निर्णय कस्तो आउँदा हेर्न बाँकी ।
निषेधाज्ञाको कारण बजारमा तरकारीका मूल्य चार गुणसम्म बढेको छ, भने तरकारी उत्पादकहरुले बजारमा तरकारी विक्री गर्न पाएका छैनन् । मकवानपुरको भीमफेदी गाउँपालिका र थाहा नगरपालिकामा तरकारी खरिद विक्रीलाई ध्यानमा राखी निश्चित समय तोकेर यसअघि नै निषेधाज्ञा घोषणा गरिएपनि हेटौंडा बजारको लागि कुनै निर्णय गरिएन । तरकारीबाट संक्रमण नफैलने कुरा स्वास्थ्यकर्मीहरुले बताइरहेका छन् तर किन तरकारी विक्रीमा कडाइ गरियो ? हेटौंडा बजारमा एउटा स्कुस करेलाको मुल्य ३५ रुपियाँ अर्थात स्कुस करेला प्रति केजी १०० रुपियाँभन्दा माथि । यो महङ्गी व्यहोर्दा पनि सहजै पाइएको छैन । के उपभोक्ताले तिर्ने यही मुल्य उत्पादकले पाएका छन् ?
मकवानपुरका केही स्थानीय तहहरु मात्रै हैन यतिबेला मुलुकका कैयौं स्थान फेरि कुनै न कुनै रूपमा उस्तै कडा लकडाउन वा निषेधाज्ञाको भुमरीमा परिसकेका छन् । बढ्दो संक्रमण जोखिम र सर्वत्र अनिश्चितता बिचमा नागरिकहरू आक्रान्त छन् । विडम्पनाको कुरा यो छ की जनताको पीडादायि समयमा मुलुकको नेतृत्वले भने कुनै योजना बनाएको सार्वजनिक भएको पाइन्न । संकटको बेलामै सबैले अभिभावक खोज्ने गर्दछन्, जनताको अभिभावक सरकार हो, यतिबेला सरकारले अभिभावकीय भूमिका निभाउन लकडाउन वा निषेधाज्ञाबाहेक अर्को उपाय पहिल्याउन जमर्को गरेन कि सकेन ? वा आवश्यक चानेन, चाहेन ? कोरोना संक्रमणको कहर नेपालमा मात्रै हैन, विश्व नै आक्रान्त छ यतिबेला तर, यति लामो समय निरन्तर लकडाउन झेल्ने नेपाली जनता नै हौं । सरकार यस्ता निषेधाज्ञा जारी गरिरहने जनता आज्ञाकारी बनेर शिरोपर गरिरहने कहिलेसम्म ? कहिले यसको विकल्प खोज्छ सरकारले ?
एकोहोरो सकारको मात्रै मुख ताक्ने हो भने कुनै पनि प्रकोपसँग मुकाविला गर्न सकिदैन । सरकारसँगै आमनागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गरिदिदा समस्या सहज बन्दै जान सक्छ । कोरोना संक्रमणको कुरा गर्दा आजको मुख्य कदम भनेको नागरिकले घरबाहिर निस्कँदा मास्क लगाउने, हात धोइरहने र व्यक्तिगत दूरी कायम गर्ने जस्ता कार्य अपरिहार्य छन् । यसैगरी सरकारले परीक्षणको दायरालाई फराकिलो बनाउँदै, उपचार प्रबन्ध व्यवस्थित गराउनु पर्छ ।
जीविकोपार्जनका सबै बाटा गुमाएर घरमै पिल्सिएर बसेका नागकिरलाई सरकारले राहत के दिने, गरिखाउ भनेर अवसर दिने कि थुनिएरै मर भन्ने हो ? अब कोरोनाको संक्रमणलाई व्यक्तिले आफ्नो आनीबानीमा सुधार गरेर, कोरोना कहरमै रमाएर बाँच्ने आदतको बसाउन सिक्नु जरुरी छ । दिनदिनै संक्रमणको दर बढीरहेको छ । दिनदिनै विभिन्न स्थानमा निषेधाज्ञा, लकडाउन, सेवा बन्द तथा सिल भैरहेका छन् । यसरी मात्रै संक्रमण नियन्त्रण होला भन्नेमा अब नागरिकलाई नै भर लाग्न छाडिसक्यो । अबको आवश्यकता भने प्रभावकारी स्वास्थ्य रणनीति र योजना हो, जसबारे सरकारले गृहकार्य नै गरेको पाइन्न ।
मुलुकको अर्थतन्त्र चौपट भैसक्दा पनि हामी यसैमा रुमलिएर बसेका छौ । जसले सर्वसाधारणको जीवन झन् कमजोर बनाउँदै लैजाने पक्का छ । हुन् त एकोहोरो सकारको मात्रै मुख ताक्ने हो भने कुनै पनि प्रकोपसँग मुकाविला गर्न सकिदैन । सरकारसँगै आमनागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी पुरा गरिदिदा समस्या सहज बन्दै जान सक्छ । कोरोना संक्रमणको कुरा गर्दा आजको मुख्य कदम भनेको नागरिकले घरबाहिर निस्कँदा मास्क लगाउने, हात धोइरहने र व्यक्तिगत दूरी कायम गर्ने जस्ता कार्य अपरिहार्य छन् । यसैगरी सरकारले परीक्षणको दायरालाई फराकिलो बनाउँदै, उपचार प्रबन्ध व्यवस्थित गराउनु पर्छ । संक्रमितको स्वास्ब परीक्षणको रिपार्ट समयमा नआउँदा समुदायमा संक्रमण फैलिन सक्ने संभावना बढेको छ । परीक्षणको लागि दिएको स्वाबको नतिना प्राप्त गर्न ५ दिन देखि ११ दिनसम्म लागेको पाइएको छ । यसले पनि संक्रमण फैलनमै सहयोग गरेको छ । सरकारले यस कार्यलाई छिटो छरितो तथा प्रभावकारी बनाउनु जरुरी छ । संक्रमितले आफ्नो परीक्षणको नतिजाबारे औपचारिक जानकारी पाउन नसकेको अवस्था पनि छ, यो अवस्था हुनु हुदैन । विभिन्न निषेधाज्ञा भन्दा नागरिकलाइ उच्च मनोबलका साथ, जिम्मेवार नागरिकको भूमिका निर्वाह गर्दै स्वास्थ्य सुरक्षा अपनाएर कोरोनालाई जित्दै जनजीवन सामान्य बनाउन तर्फ सरकार रनागरिक समाज लाग्नु पर्दछ ।
- निरा शर्मा
नेपालमा संस्कारगत रूपमा अभ्यासमा आएका केही गलत धारणाले नेपालीहरूको जीवनपद्धतिलाई अत्याधिक प्रभावित पारेको छ । त्यसमध्ये एक गलत धारणाको अभ्यासको रूपमा महिनावारीलाई लिन सकिन्छ । नेपालका अधिकांश महिलाहरू महिनावारी हुँदा तिनीहरूलाई अशुद्ध मानेर नछुनी भएको भन्दै बार्न लगाउने चलन छ । धर्मको नाममा लादिएको महिनावारीसम्बन्धी गलत अभ्यास नै महिलालाई दोस्रो दर्जामा राख्न र छोराको तुलनामा उनीहरूको मानप्रतिष्ठा कम गराउने प्रमुख कारक बनेको छ । लैङ्गिक विभेद सिर्जना गर्ने आधार नै महिनावारी हो । महिलाहरू सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षमापछि धकेलिनुको कारक तत्व नै महिनावारी हो । वैज्ञानिक एवम् धार्मिक सत्यताको आधार नभेटिए पनि यसको गलत उपयोगले प्राकृतिक वरदान आज अभिशाप बनेको छ।
महिनावारी महिलाको पूर्णता, आत्मगौरव एवम् स्वाभिमानको पहिचान हो । यो सृष्टिको वरदानहो । नारी धरणी भएर आफूलाई फूलाएर यस प्रकृतिलाई हराभरा बनाउने यही उपहार महिनावारीलाई हाम्रो समाजमा गरिएको संस्कारगत गलत अभ्यासले नारीहरू कुण्ठित भएर दारुण अवस्था झेलिरहेका छन् । सृष्टिमा रङ्ग भर्ने शक्तिशाली रातो मसी हो महिनावारी तर हाम्रो समाजमा शक्तिशाली मसीलाई पापको दर्जा दिन्छन् । कुनै धार्मिक अनुष्ठानमा वा तिथिश्राद्धमा यदि नारी महिनावारी हुन्छे भने त्यो स्वयम् पापीमा दरिन्छे । त्यस नारीलाई पापीको संज्ञा दिने पुरुष मात्र होइनन् घर र समाजका नारीहरू पनि हुन् । जुन कुरा मैले स्वयम् भोगेकी छु र अधिकांश नारीले भोगेका छन् ।
मानवजीवन सृष्टिको सुन्दर उपहार हो । प्रत्येक मानिस आफैमा फरकफरक प्रतिभा लिएर आएका हुन्छन् । उनीहरू अब्बल र अद्वितीय हुन्छन् । एक पटक पाइने यस जीवनमा महिला भएर जन्मनु, सृष्टि कायम राखनु र पुरुषलाई पुरुषार्थ देखाउन सघाउनु के आफैमा अभिशाप हो ? यदि हो भने प्रत्येक नारी पापी हुन् । उनीहरूले पुनर्जन्ममा पाप गरेका हुन्, त्यही पापिनीसँग समागम गर्ने पुरुष पनि पापी हुन् र उनीहरूले जन्माएका छोराहरू पनि पापी हुन् भन्न सक्नुपर्छ । होइन भने नारीको ऊर्जावान् शक्तिलाई सबैले कदर गर्न सक्नुपर्छ र उनीहरूलाई पनि समान मान र प्रतिष्ठा दिनुपर्छ । हामीले सृष्टिको वरदानलाई कदर गर्न सकेको भए छोराको आशामा छोरीहरू जन्माउनु पर्ने थिएन र छोराको आशामा छोरीको गर्भमै पतन गरी हत्यारा हुनु पर्ने थिएन ।
वास्तवमा महिनावारीसम्बन्धी गलत अभ्यास पुरुषले मात्र गरेका छैनन् महिलाले पनि गरेको छन् । महिनावारीसम्बन्धी गलत धारण संस्कार बनी सकेको हुनाले यसले समाजमा प्रश्रय पाएको छ । महिलाले पनि धार्मिक मूल्यमान्यतासँग गाँसेर यसको गलत अभ्यासलाई शिरोधार्य गरेका छन् । शिक्षित महिलाले वास्तविकता बुझ्दाबुझ्दै गलत धारण त्याग्न सकेका छैनन् । पश्चिमी नेपालबाहेक अन्य क्षेत्रमा महिनावारी हुँदा अपनाउने परिपाटीमा आजभोलि समयसापेक्ष रूपमा लचिलो बन्दै परिमार्जित हुँदै अगाडि बढेको पाइन्छ तर पश्चिमी नेपाल अझ पनि रूढिवादी एवम् अन्धविश्वासी परम्परामा जस्ताको त्यस्तै जकडिएको छ । छाउपडी जस्तो गलत अभ्यासको कारण महिलाले महिला हुनुको दारुण पीडा भोगेका छन् र अकालमा ज्यान फाल्नु परेको छ ।
एक पटक पाइने यस जीवनमा महिला भएर जन्मनु, सृष्टि कायम राखनु र पुरुषलाई पुरुषार्थ देखाउन सघाउनु के आफैमा अभिशाप हो ? यदि हो भने प्रत्येक नारी पापी हुन् । उनीहरूले पुनर्जन्ममा पाप गरेका हुन्, त्यही पापिनीसँग समागम गर्ने पुरुष पनि पापी हुन् र उनीहरूले जन्माएका छोराहरू पनि पापी हुन् भन्न सक्नुपर्छ ।
समयसान्दर्भिक रूपमा परिमार्जित हुँदै अगाडि बढेको नेपाली समाजले अहिले पनि महिलाको एक गौरवशाली चाडमा पञ्चमी पूजाको नाममा गर्ने गलत अभ्यास आफैमा लज्जास्पद छ । यस परम्परालई अशिक्षित महिला समुदायले मात्र होइन शिक्षित महिला समुदायले पनि साथ दिएका छन् । विकासको सूचकलाई हेर्ने हो भने कुनै पनि देशमा विकास एकै पटक भएर कायापलट भएको पाइँदैन । यो क्रमबद्ध रूपमा निश्चित गतिमा अगाडि बढ्छ । त्यस्तै संस्कारगत गलत धारणलाई हामीले एकै झट्कामा त्याग्न सक्दैनौँ । सानैदेखि अभ्यासमा आएका कुरालाई सहजै त्याग्न नसके पनि हामीले क्रमिक रूपमा सुधारात्मक बाटो पच्छाएर हिँड्नुपर्छ ।
हामी हरितालिका तीजको तयारीमा छौँ । पञ्चमीमा दूषित पानीलाई गङ्गाजल ठानी नारी अवयवलाई चोख्याउने जुन परिपाटी छ,त्यसमा कुनै सत्यता छैन । वर्षभरि गरिएको पापबाट दतिवन टोकेर र निश्चित अङ्ग पखालेर मुक्ति पाइने भए भ्रष्टचारी र अपराधीले वर्षमा कति पटक धार्मिक अनुष्ठान गरेर मुक्ति पाउने थिए होलान् । यस्ता अव्यवहारिक धार्मिक गतिविधि त्याग्न सक्नु पनि महिनावारीप्रतिको गलत अभ्यासलाई घटाउने एउटा दह्रो कदमहो ।
राधा पौडेलकृत ‘अपवित्र रगत’नामक पुस्तक नारी हकअधिकारको पक्षपोषण गर्ने एक कृतिहो । ‘अपवित्र रगत’ शीर्षकीकरणलाई हेर्दा नै यसले महिनावारी अर्थात् रजस्वलालाई इङ्गित गरेको कुरा प्रस्ट हुन्छ । यो पुस्तक खोजमूलक, अनुभवमूलक, र अनुसन्धानमूलक महिनावारीकेन्द्रीत भोगाइको संस्मरणत्मक कृतिहो । लेखक स्वयम्ले कार्यक्षेत्रमा बटुलेका अनुभवहरूको सँगालो हो । अन्य संस्मरणत्मक कृतिमा लेखकले जीवनभोगाइका बहुआयामिक पक्षलाई समेटेर लेखिएको पाइन्छ भने यस कृतिमा केवल मर्यादित महिनावारीसम्बन्धी धारणमा आधारित सान्दर्भिक घटनामा सीमित भएर लेखिएको पाइन्छ तसर्थ यस संस्मरणत्मक कृतिको आफ्नै पहिचान छ ।

एक स्वास्थ्यकर्मी , एक सामाजिकअभियन्ता र लेखकको रूपमा आफ्नो व्यक्तित्व देखाउन सफल लेखक राधापौडेलले महिलाअधिकारकर्मी र सामाजिकअभियन्ताले गौण राखेको गहन विषयवस्तुमाथि यस पुस्तकमा उठान गरेकी छिन् । मानवअधिकार र सुरक्षित मातृत्वसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने विषय महिनावारीप्रतिको समाजिक अभ्यासमा आएका गलत धारणाको विरुद्धमा आवाज यस कृतिमा उठाएकी छिन् । मर्यादित महिनावारीलाई स्वीकार्दै परम्परागत संस्कारगत गलतधारणालाई त्याग्न लेखक समाजमा जति क्रान्तिकारी र विद्रोही भएर प्रस्तुत भएकी छिन् त्यस्तो साहासिक कदममा साथदिँदै आम नेपालीमहिलाले पनि एक दुई कदम अगाडि बढाउनु पर्छ र विभेदको जन्जिरले घेरिएको सृष्टि शक्तिलाई सही स्थानमा ल्याउनुपर्छ ।
मर्यादित महिनावारीलाई स्वीकार्दै परम्परागत संस्कारगत गलतधारणालाई त्याग्न लेखक समाजमा जति क्रान्तिकारी र विद्रोही भएर प्रस्तुत भएकी छिन् त्यस्तो साहासिक कदममा साथदिँदै आम नेपालीमहिलाले पनि एक दुई कदम अगाडि बढाउनु पर्छ र विभेदको जन्जिरले घेरिएको सृष्टि शक्तिलाई सही स्थानमा ल्याउनुपर्छ ।
धार्मिक तथा वैज्ञानिक सत्यता नरहेको यस विषयलाई पुरुषले पनि विवेकको प्रयोग गरी सत्य र वास्तविकतालाई स्वीकार्नु पर्दछ भन्ने मनसाय यस कृतिमा लेखकको छ । अवैज्ञानिक र अमर्यादित रुढिवादी मान्यता त्याग्नका साथै गलत धारणालाई निरुत्साहित पार्न हामी आफैबाट क्रान्तिकारी तथा विद्रोही कदम चाल्न सके मात्र गलत धारणाको उन्मूलन गर्न सकिन्छ र समाज रूपान्तरण गर्न सकिन्छ भन्ने थप मनोबल यस कृतिबाट पाइन्छ । लेखकले संस्कारगत मूल्यमान्यताको विरोधमा जुन साहासिक कदम चालेकी छिन् त्यो आफैमा सरहानीय पक्ष हो । यस्तो गहन विषयमा लेखिएको यस कृति भविष्यमा नेपाली महिलाको पीडाको ऐतिहासिक अभिलेख बन्ने कुरामा दुई मत छैन ।
महिनावारीसँग सम्बन्धित भएर नेपाली महिलाको पीडा र जटिलतालाई बुलन्द रूपमा आवाज उठाउन सफल यस कृतिमा केन्द्रित भएर शब्दहरू केलाउँदा यसमा प्रसङ्गअनुसार पूर्वापर सम्बन्ध जोडेर घटना नदेखाइएको हुनाले अर्थ स्पष्ट नभएको महसुस हुन्छ । लेखक राधा पौडेललाई पहिलो पटक पढ्ने पाठकलाई समग्र कथन बुझन असजिलो हुन्छ । कुनैकुनै उपर्शीषकले विषयवस्तुलाई समग्रतामा स्पष्ट बुझाउन नसकेको र समग्र कथनलाई नसमेटेर अर्ध कथनलाई समेटेको पाइन्छ । यस पुस्तकले पश्चिमी नेपालझैँ पूर्वीय नेपाल र तराईको परिवेशलाई समेटेर समग्र नेपाली महिलाको व्यथा बोल्न सकेको भए अझ प्रभावकारी हुने थियो । छाउपडी र छुइ प्रथामा समानता देख्ने लेखकले यी दुवै प्रथामा तात्विक भिन्नतालाई देखाउन सके अझ प्रभावकारी हुने थियो । महिनावारी पवित्र रगत हो भन्ने कुरा चिकित्सा विज्ञानले प्रमाणित गरेको विषय हुनाले यसको शीर्षकीकरण राख्दा लेखक स्वयम्ले अपवित्र रगत लेखेर ’अ’लाई काट्नु जरुरी देखिँदैन । एक स्वास्थ्यकर्मी वा एक विकासे कार्यकर्ताको केही वर्षको पहलमा र आफ्ना आमाबुवालाई पटक पटक सम्झाएको आधारमा संस्कारगत रूपमा बसेको धार्मिक आस्थासँग जोडिएको धारणामा आएको परिवर्तन त्यति छिटो कसरी सम्भव भयो रुभन्ने प्रश्न यस कृतिले पाठकहरू माझ उब्जाउछ ।
समग्रतामा भन्नुपर्दा ‘अपवित्र रगत’ कृति आफैमा एक गहन विषय समेटिएको र गलत धारणाको विरोधमा चालिएको क्रान्तिकारी एवम् साहासिक कदमको सङ्गालो हो । लेखक एक स्वास्थ्यकर्मी र सामाजिक अभियन्ता भएर समाज रूपान्तरणमा चालेको कदम प्रशंसनीय छ । आममहिलाले यस्तो साहासिक एवम् विद्रोही कदम चाल्न नसके पनि यस्ता कुरीतिको विरुद्धमा आंशिक रूपमा भए पनि कदम चाल्न सफल भयौँ भने मात्र लेखक राधा पौडेलप्रति हामीले गरेको सम्मान ठहरिनेछ । आगामी दिनमा पनि यस्तै गहन विषयमा लेखिएको कृतिको अपेक्षा गर्दै कृतिगत सफलताको कामना व्यक्त गर्दछु ।
सहीखबर लेखक शर्मा पेशाले प्राध्यापक हुन् ।
कोरोना भाइरसको संक्रमणले विश्व तातेको छ । यतिखेर शक्तिशालि हुँ भन्ने राष्ट्र र व्यक्तिलाई पनि कोरोनाको भयले छाडेको छैन । यसै बिच नेपालमा मानिने विभिन्न धार्मिक परम्परा अनुसार विभिन्न पर्वहरु सुरु भएका छन् । समान्यतय साउन महिनादेखि कात्तिकसम्म विभिन्न पर्वहरु मनाइने गरिन्छ नेपालमा । चाडपर्वको चटारोसँगै कोभिड– १९ को संक्रमण जोखिम पनि बढ्दो छ । चाडपर्व मनाउनु व्यक्तिगत खुसि तथा रमाइलोको लागि आवश्यक पनि छ ।
परिवारभित्र सुखद वातावरण सिर्जना गर्न, व्यक्तिको मन प्रफुल्ल राख्न समय समयमा रमाइलो पनि अपरिहार्य हुन्छ । मान्छेलाई लामो समयसम्म कामको चाप, तनाव, दिक्दारी भैरह्यो भने यसको प्रत्यक्ष असर व्यक्तिको आन्तरीक शक्तिमा पुग्ने हुनाले नियमित हाँसो खुसिहरु पनि आवश्यक हुन्छ । अहिलेको आवश्यकता भनेको पर्व र मेलाको जगेर्ना पनि हुने र संक्रमण पनि नफैलिने तरिकाले पर्व मनाउनु हो । सरकारले कोरोना नियन्त्रणको लागि भीडभाड नगर्न, मेला पर्वको लागि टाढाटाढा नजान आग्रह गरेको छ । मन्दिरमा जात्राहरु लगाउन निषेध गरेको छ । यस्ता निर्णयहरुलाई आम नागरिकले पालना गर्नु सबैको कर्तव्य हो ।
कोरोना संक्रमणको संकटपूर्ण अवस्था भएकोले यसको नियन्त्रणका लागि सरकारको मात्रै मुख ताक्नुभन्दा जनता आफैं सचेत हुनु बुद्धिमानी हो । आफू सुरक्षित भएमात्रै सबै सुरक्षित रहन्छन् भन्ने भावना सबैमा जरुरी छ । चाडपर्व संस्कार हाम्रा अमूल्य निधि हुन् । संस्कार टिकाइराख्न सक्यौं भने मात्रै आफ्नो पहिचानलाई जीवन्तता राख्न सक्छौ । तर भनिन्छ नि सास रहे आश । हामीले यस वर्ष आफू बचेर पर्वप्रतिको आस्था बचाउन सक्यौ भने फेरि फेरि पनि यस्ता गतिविधि मनाउन सक्नेछाैं । सरकारको बाटो हेर्ने र सरकारले यो गरेन त्यो गरेन भन्नु भन्दापनि आफू आफूले आफ्नो स्थानबाट स्वास्थ्य सुरक्षा अपनाउँदै पर्व मनाऔ, आजैबाट सुरु भएको पर्व हरितालिका तीजको अवसरमा हिन्दु नारीहरुमा शुभकामना ।