महामारी, स्वास्थ्यकर्मी र समाज
Tags: No Comments
- एलिजा पुडासैनी
अफिसबाट फर्कदा घरायसी आवश्यक सरसामान किन्ने मेरो दैनिकी । त्यही क्रममा तरकारीको ठेलामा तरकारी हेर्दै थिए । “के के न होला भनेर स्टाफ नर्स बुहारी बिहे गरेको” भन्ने शब्द झ्याट मेरो कानमा पर्यो । यसो हेरेको ठेला नजिकैको घरको सिढीमा २ अधबैंसे दिदीहरु कुरा गरिरहेको देखे । उनीहरुको त्यो कुराले मेरो ध्यान खिच्यो ।
जागीर भनेर हिड्यो कुन दिन घरमा कोरोना ल्याएर सार्छे, हामी सबैलाई खतम पार्छे, आजकल यहि कुराले दिक्क भा छ, त्यो सानो नाती जोगाउन कम्ता गाह्रो भाको छ र, न कहिले बिदा पाउनु, के चाड, के ईस्टमित्र, कहिले राति डिउटी भन्दै कुध्यो, कहिले आउँदा आधा रात भैसक्छ ।”
त्यही कुरा तिर बढी ध्यान दिदै टमाटर छानिरहे त्यही क्रममासँगै रहेकी अर्की दिदीले भनिन्, “किन नि ? राम्रै त छ नि,नाती पनि पाइदिएकै छे ?” उनको भनाइ सकाउन नपाउदै फेरि जवाफ दिइन्, “जागीर भनेर हिड्यो कुन दिन घरमा कोरोना ल्याएर सार्छे, हामी सबैलाई खतम पार्छे, आजकल यहि कुराले दिक्क भा छ, त्यो सानो नाती जोगाउन कम्ता गाह्रो भाको छ र, न कहिले बिदा पाउनु, के चाड, के ईस्टमित्र, कहिले राति डिउटी भन्दै कुध्यो, कहिले आउँदा आधा रात भैसक्छ ।”
तरकारीको पैसा तिर्दै गर्दा उनीहरुको अनुहार नियालेर हेरे, केही भनु कि जस्तो लाग्यो तर हिम्मत आएन । कहिले नदेखेको, नचिनेकोसँग कसरी एक्कासी वादविवाद गर्नु जस्तो लागेर मन खुम्च्याउदै घर तिर लागे ।
घर पुगे गेट खोल्दै गर्दा घरको बरन्डामा आँखा गयो ८० बर्षका सासू आमा म आएको हेर्दै
हुनुहुन्थ्यो, छोरी हतारिदै मैले लगेको सामान लिन आईन, अधि ती दिदी भनेको कुराको याद आयो ,“कुन दिन हामीलाई नि कोरोना सार्छे खतम पार्छे” । ढक्क छाती फुल्यो कतै मैले पनि ………. ।
फ्रेस भयर खाजा बनाए खाजा खादै गर्दा फेरि ती दिदीलाई सम्झे अनि सम्झे उनको स्वास्थ्यकर्मी बुहारीलाई । काम प्रतिको जिम्मेवारी , पेशागत उत्तरदायित्व, उनले जागीर शुरूवातको क्रममा लिएका सपथ,मन जस्तो अबस्थामा भएपनि आफुलाई जति पीडा भए पनि किच्च हाँसेर सेवा दिनुपर्ने कर्तव्य अनि बाध्यता ।
पारिवारलाई जोगाउनु पर्ने भुमिका, आफैंलाई रोग सर्ला भन्ने भय, काम गर्दाका क्रममा देखेका पीडा, आफू सहितको संलग्नतामा हेरेको केश सफल नहुन सक्छन् ती असफल भएका केशको तनाव, कम तलब, अनिदो आँखा, थकित शरीरले घर फक्र्यो घरपरिवारबाट पनि अहिलेको विषम परिस्थिति नै नबुझि यस्ता चोटिला प्रहार ।
आफ्नो प्राण भन्दा प्यारा छोराछोरी अगाल्न नपाउँदाको दुःख, इस्टमित्र समाजको हेय भाब, के के न होला भनेर स्टाफ नर्स बिहे गरेको ती दिदीको त्यो शब्द फेरि गुन्जियो कानमा अनि सोचे स्वास्थ्यकर्मी, स्वास्थ्य पेशा प्रति हेर्ने दृष्टि कोण । यहि खालको न आए पनि यस्ता कयौं महामारी आए कयौंको मृत्यु भयो ।
बुहारीलाई वचन लगाउने र गलत व्यबहारले प्रहार नगरुन नत्र कयौंलाई उचित परामर्श दिने उनकी बुहारीलाई नै परामर्शको जरुरत नपर्ला भन्न सकिन्न । त्यसैले हर सेवाग्राहीलाई सही समयमा, सही सेवा दिनको लागि सेवा प्रदायकलाई पनि पुर्ण रुपमा घर परिवार, समाज र कार्यस्थल सहयोगी हुनुपर्छ ।
मैले नचिनेको भए पनि ती दिदीसँग केही कुरा किन गरिन यो मेरो पेशा प्रतिको प्रहार थियो । म किन मौन हिडे रु हुन त उनलाई उनको छोरा नातीको माया उनको बोलीमा प्रस्टै थियो त्यसो भनिरहदा बुहारी प्रतिको भनाइ सही लागेन मलाई, मैले किन बोल्न सकिन ? दिक्क मान्दै टीभी खोले समाचार आउँदै रहेछ । मिति २०७७÷०६÷०२ मा नेपालमा अहिले सम्मको सबभन्दा बढी संक्रमित २०२० जना, ओ हो, कति धेरै संक्रमण उकालो लाग्ने अबस्थामा छ, अहिले जो घर बाहिर छन प्रायः तिनीहरूलाई देखिएको छ भने अब घरमा भएका जेष्ठ नागरिक,असक्त, बालबालिकाहरुमा पुग्छ अनि यसले बिकराल रुप नलेला भन्न सकिन्न । अब आउने झन जटिल परिस्थिति त्यस्मा आम स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष भूमीका सम्झे, अनि आगामी दिनमा जसले जस्तो रुपले व्याख्या गरे पनि हामीले निभाउनु पर्ने भुमिका, धेरै पेशा कर्मी घर भित्र रहदा हामी स्वास्थ्यकर्मीले निभाएको भुमिका, सबैले सबैको पेशागत मर्म त कहाँ बुझिन्छ र ?
तर बुझ्नेले पनि गरेको तिरस्कारले मन छियाः छियाः हुने । फेरि ती दिदीलाई सम्झे उनी र उनी जस्ता कयौंको चेतनाको स्तर सम्झे उनीले व्यक्त गरेको त्यो कुरा अरुसँग गरे पनि उनको कामकाजी बुहारीलाई वचन लगाउने र गलत व्यबहारले प्रहार नगरुन नत्र कयौंलाई उचित परामर्श दिने उनकी बुहारीलाई नै परामर्शको जरुरत नपर्ला भन्न सकिन्न । त्यसैले हर सेवाग्राहीलाई सही समयमा, सही सेवा दिनको लागि सेवा प्रदायकलाई पनि पुर्ण रुपमा घर परिवार, समाज र कार्यस्थल सहयोगी हुनुपर्छ । जसले गर्दा आउने जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि दृढ आत्म विस्वास र आत्मबलका साथ आम स्वास्थकर्मीले डटेर सामना गर्न गराउन सकुन् ।
सहीखबर लेखक पुडासैनी मकवानपुर जिल्लाको भैंसे स्वास्थ्य चाैकीमा कार्यरत छिन् ।
दाम्पत्य जीवनकाे असह्य पीडा
Tags: No Comments
- एलिजा पुडासैनी
“बहिनी लेख लेख्नु भएको रहेछ मैले हेरेको थिए ।”
अफिसमा काममा व्यस्त थिए । यो आवाजले झस्कायो । टाउको उठाएँ । एक जना दिदी आफू सामुन्ने हुनुहुन्थ्यो। म उत्साहित हुँदै सोधे :
“कस्तो लाग्यो दिदी लेख ?”
राम्रै भन्नू हुनेछ भन्ने आशमा थियो मनामा । मान्छे स्वार्थी न हो सबैले सधैं माया र सम्मान आफैलाई गरोस भन्ने सोच्ने। म त्यही सोचमा राम्रो लेख्नु भएछ भन्नुहोला भन्नेमा थिए । तर दिदीले त त्यस्ता दुःख त भन्ने हो भने कति छन् कति छन् भन्दै कुर्सीमा बस्नु भयो । राम्रो नलाग्नेले किन सुनाउनु पर्यो त जस्तो लागेर रिसाउदै काम तिर नै लागे। कामको बिचमा त्यही कुरा आद आयो । फेरि सम्झे मलाई किन रिस उठेको मेरो कुरा सबैलाई मन पर्नु पर्छ भन्ने छ र ? “त्यस्ता दुःख त कति छन् कति ?”
यो वाक्य सम्झिरहे । सोचे उहाँलाई पनि केही भएको त छैन ? मनमा एउटा प्रश्न उब्ज्यो ।
उहाँ कुर्सीमा बसिरहनु भएको थियो । मैले उहाँलाई हेर्दै भने :
“खाजा खाने समयमा कुरा गरौला नि हुन्छ दिदी ?”
दिदीले मेरो कुरामा खासै ध्यान दिएजस्तो लागेन। दिदी आफ्नै पारामा बोल्नुभयो :
“तिमीहरूलाई जस्तो रजिस्टर लिएर यता र उता हल्लिन मलाई नि मन थियो नि ।”
दिदीले अहिले व्यक्त गर्नुभएको कुरा भित्रको अव्यक्त कुराले म दिदी तिर तानिए । “केहि भएको थ्यो र दिदी तपाईंको जीवनमा सोधेँ ?”
दिदी टोलाउनु भयो । तपाईंले भन्नै पर्छ भन्ने त छैन तर पनि……” उहाँले भन्नुभयो : “खै के सुनाउ के नसुनाउ,सानैमा विहे भयो मेरो मनमा उ प्रतिको माया अंंकुराउन खोज्दै थियो, छोटो समयमै उस्को चिनो गर्भमा छाडेर उ नआउने बाटो लाग्यो । जानेलाई सजिलो भएकोले होला नफर्किने, छाड्नेलाई के थाहा यादमा बाच्नेको पिडा…. जुन चिनो छाडेको थियो त्यो पनि उसैको साथ लाग्यो।” श्रीमान् वित्दा गर्भमा रहेको बच्चा पनि मृत्यु भएको भाव उहाँले व्यक्त गर्नुभयो ।
म कहाँ स्वास्थ्य सेवा लिने क्रममा प्रायः तल्लो पेट दुख्यो भनेर आइरहने दिदी हो उहाँ । आज के भएर आउनु भयो त्यो भन्नु भन्दा अगाडि दिदीको बिगत सुन्न थाले । उहाँले भनिरहनुभयो :
“समय बित्दै गयो जीवनमा हर कुरामा साथ दिन्छु भनेर यता (दोस्रो विवाह गरेर) आए । ३ छोरा २ छोरी भए । सबै आफ्नै तालमा छन् । उनीहरुको आ–आफ्नै व्यवस्था छ ।
अब बुढेसकाल हुन लाग्यो बुढाको भर बुढी बुढीको भर बुढा हुनु पर्ने तर…. तर मलाई बाच्नै गाह्रो भएको छ । यो उमेरमा जाउँ कति दिन कस्कोमा जाउँ? नजाउँँ बिहान उज्यालो देख्न पाउछु कि पाउदिन जस्तो हुन्छ। कहिले त ज्यान नै फालिदिउकी जस्तो लाग्छ ।”
उहाँले यसो भनिरहदा उहाँको अनुहारको भावले मलाई पनि असहज महसुस हुँदै थियो। दिदीको समस्या अर्कै रहेछ भन्नेमा पुगें म । सोधे :
“श्रीमानको उमेर कति भयो दिदी ?”
“६१ भयो।” सेवा लिने क्रममा दिदीले आफ्नो उमेर ५६ वर्ष लेखाउनु हुन्छ अहिले।
“यो औषधि के को हो बहिनी ? मेरो बुढा सुत्ने ओछ्यान मुनि भेटाए अनि यो औषधि के रहेछ भन्ने बुझ्न मन लाग्यो ।”
म औषधि हेरेर तीन छक परे । जुन यौन उत्तेजना बढाउने ग्रुपको औषधि थियो। यो उमेरमा, यस्तो औषधि ? अनि श्रीमतिमाथि त्यत्रो यातना ? मलाई छट्पटी बढ्यो के भनु के गरुँ भयो । “कहिले थाहा पाउनु भयो यो खाने गर्नुभएको रहेछ भनेर ?”
“पहिला यस्तो थिएन यो मान्छे २ वर्ष जति भयो साह्रै गाह्रो भएको छ नानी।”
“अनि सम्झाउनु भएन उहाँलाई ?”
“म आजित भए अब । सकिन मैले उहाँलाई ।”
म आफूले औषधिको काम तथा खास कुरा खोलिन, तर डर देखाउन भने : “सम्झाउनु उहाँलाई यो औषधिले मृगौलामा असर गर्छ ।”
“बहिनी मेरो शरीर हेर्दा तपाईं द्ङग पर्नु हुन्छ ।”
“रातभर गिजोल्छ, चिथोर्छ, कोपर्छ मलाई । चिच्याउछु, कराउछु, बलियो छ मुख थुन्छ कति कपडा च्यातेको छ त्यसरी, भोलिपल्ट छोरा बुहारीको अगाडि मुख देखाउन गाह्रो हुन्छ । सहन नसकेर बुहारीलाई रुदै भने उनले छोरालाई भनिछन् । अनि अलिदिन छुट्टै कोठामा सुत्नु भन्यो बाबुले । तर, उ रातभर बहुला जस्तो बनेर उन्मादले ढोकामा हानेर अरुलाई पनि सुत्न दिएनन् अनि फेरिसंगै हुनै पर्यो। छोरीकोमा केही दिन बस्छु भनेर गएको छाडा फोन गरेर बस्नै देन । रुँदै यो उमेरमा मेरो लोग्नेले यसो गर्छ भन्दै कहाँ जाउ नानी बाँच्न साह्रो, गाह्रो भयो।”
स्वास्थ्यकर्मी भएको नाताले उहाँले व्यक्त गरिरहनु भएको शारीरिक चोट हेर्नु र समाधान गर्नु मेरो दायित्व पनि थियो । उहाँले आफ्नो दुखाई कम गर्नुको लागि औषधि दिन आग्रह गर्दै देखाउनु भयो । उहाँको स्तनको वरिपरिको त्यो निलो भाग हेर्दा मेरो मस्तिष्क हल्लियो । अनि म यौनअंग पनि हेर्छु भने तर आज मान्नुभएन । भन्न थाल्नुभयो :
“रातभर गिजोल्छ, चिथोर्छ, कोपर्छ मलाई । चिच्याउछु, कराउछु, बलियो छ मुख थुन्छ कति कपडा च्यातेको छ त्यसरी, भोलिपल्ट छोरा बुहारीको अगाडि मुख देखाउन गाह्रो हुन्छ । सहन नसकेर बुहारीलाई रुदै भने उनले छोरालाई भनिछन् । अनि अलिदिन छुट्टै कोठामा सुत्नु भन्यो बाबुले । तर, उ रातभर बहुला जस्तो बनेर उन्मादले ढोकामा हानेर अरुलाई पनि सुत्न दिएनन् अनि फेरिसंगै हुनै पर्यो। छोरीकोमा केही दिन बस्छु भनेर गएको छाडा फोन गरेर बस्नै देन । रुँदै यो उमेरमा मेरो लोग्नेले यसो गर्छ भन्दै कहाँ जाउ नानी बाँच्न साह्रो, गाह्रो भयो।”
त्यो स्तनमा त त्यस्तो, यौनाङ्ग, त्यस्का भित्री कोमल अंग कस्तो भएको होला ? मेरो शरीर सिरिङ भयो।
उहाँले भन्नुभयो : “कम्तीमा तिमीहरू जस्तो पढ्न पाको भए मेरो हातमा नि पेशा ,पैसा हुन्थ्यो अनि पावरफुल हुन्थे नि ।” उहाँको त्यो पावरफुल भन्ने शब्दले म हो हो भन्दै हाँसे उहाँ पनि रुञ्चे हाँसो हास्नुभयो ।
उनलाई समाधानका केहि उपाए बताए अनि १ हप्तापछि फेरि यसैगरी भेटौला भनेर उहाँलाई बिदाई गरे । दिदी घर तिर लाग्नुभयो ।
मलाई काम गर्ने जागर नै हरायो अनि श्रीमान त आधा शरीर नै हैन र यो कस्तो सम्बन्ध कस्तो यातना कि उमेर सुख पाउने कि हर रात मरे तुल्य हुनु भन्दा आफैं मरे सुख हुने । यो सोच्दै गर्दा आधा जीवन पुरुष ,आधा जीवन नारी भन्ने गीतले जिस्कायो जस्तो लाग्यो। हुन त सबै त्यस्तो हुन्नन् । त्यस्तो भएको भए उहाँ पहिलो श्रीमान बितेको कयौ वर्षमा पनि किन सम्झनुहुन्थ्यो उहाँले ?
यस्ता समस्या व्यथा धेरै छन महिलामा। आफ्नो समस्या सबैले भन्न लाज मान्छन् अझै ,शरीर देखाउन त परको कुरा, समस्या जकडिदै जान्छ । रोगी र काम गर्न नसक्ने भएपछि सबैको हेंला हुने अवस्था आउने ? कतै उहाँको श्रीमानलाई पनि बिकृत यौन मनोभाब त हैन ? जस्को निराकरण उचित मनोपरामर्शबाट पनि हुन सम्भव छ। यो सम्बन्ध ,यो सहकार्य, समझदार, सप्रेम सहित सदियौ सम्झन लायक बन्नु पो पर्ने, न कि रिस राग र पिडायुक्त।
यसमा पति पत्नी मात्र नभएर हर परिवार, समाज र हामी सबैको भूमिका छ। यस्तै घरेलु हिंसा, यौन उत्पिडन मात्र नभै बढ्दै गएको सम्बन्ध बिच्छेद र आत्महत्या जस्ता घट्नालाई पनि न्यूनीकरण गर्न आवश्यक पहल जुरुरी देखिन्छ। यस्ता घटनाको परिणामबाट देखा पर्ने जटिल स्वास्थ्य समस्याहरु जस्तै पाठेघरको मुखको क्यान्सर आदि रोगबाट पनि जोगाउन समयमा नै सचेतता र सेवाको आवश्यकता छ । सहीखबर लेखक पुडासैनी मकवानपुर जिल्लाको भैंसे स्वास्थ्य चैकीमा कार्यरत छिन् ।
कृष्ण प्रसाद लम्साल
योग्यता प्रणालीबाट छनौट भई आएको, गुणस्तरीय जीवनका लागि चाहिने भन्दा न्यून बेतनमा सामान्य दैनिक गुजारा चलाई आएको, जोखिममा काम गरिरहनु परेको, समयमा वृत्ति विकास नभएको तथा जीवन र कामका बिच सन्तुलन गर्न नसकेको यावत समस्याहरू भोगिरहेका कर्मचारीहरूका कथावेथा पनि कम छैनन्। तथापि सधैँ आफ्नै बारेमा वा आफ्नै सेवा सुविधाका बारेमा मात्र चर्चा गरेर मात्र हामीलाई कहाँ सुख मिल्छ र ? कहिलेकाहीँ सार्वभौमसत्ता नागरिकहरूको कुरा पनि हामीले सुन्नुपर्छ र उस्तै परे ईमान्दार कर्मचारीहरूले शिवजीले कालकुट विष पिए पछिको पिडा झैँ सहन गर्ने सहनशीलता र धैर्यता पनि राख्नु पर्दछ ।
राष्ट्र, सरकार तथा जनताको ईमान्दारपूर्वक सेवा गर्छु भनेर शपथ खाएका हामी कर्मचारीहरूलाई सेवाग्राही भई आएका सार्वभौम नागरिकले कसरी हेर्ने र बुझ्ने गरेका छन् त ? भन्ने विषयमा हामीले स्वसमीक्षा गर्ने आँट पनि गर्नुपर्दछ । सरकारी सेवा प्राप्त गर्ने क्रममा अनावश्यक दुःख र हैरानी पाएका जनताले गर्ने गरेको गुनासो झुट्टा मात्रै छ कि केही कुरामा सत्यता पनि छ ? सहानुभूतिको मानकमा आन्तरिक लेखाजोखा गर्नु पनि आवश्यक छ । उनै करदाता नागरिकहरूबाट सामाजिक सञ्जालहरूमा नेपालका कर्मचारीहररुसँग मानवीयता र दया छैन भनी गर्ने गरिएको गुनासो र आक्रोश देख्दा कति कर्मचारीहरूको मन कटक्क खान्छ । लाज र दुःख लाग्छ ।
सेवा प्रदान गर्ने कर्मचारीहरूको मनमा धर्म वा हरि वा ईश्वर छैनन् भन्ने जनताको जनबोलीमा आंशिक सत्यता देखिन्छ । त्यसैले जानेर वा नजानेर कार्यालय तथा कर्मचारीहरूले विकास गरेको गैर जिम्मेवारीपूर्ण दूषित व्यवहार, कार्यशैली, संस्कार र संस्कृतिले सेवाग्राहीहरूको समस्याप्रतिको संवेदनशीलतामा ह्रास ल्याएको छ।
कुनै विषयमा सेवाप्रवाह तथा कार्यसम्पादनका लागि नीति र कानुनमा स्पष्ट व्यवस्था नहुँदा, प्रक्रियागत कुराहरू पुरा गर्न नसक्दा, सेवाग्राहीलाई सेवाप्राप्त गर्ने तरिका बारे आवश्यक ज्ञान नहुँदा उनीहरूले दुःख पाउँछन् । कहिलेकाहीँ कार्यालयमा सेवा प्राप्तिको मागको दायरा, निर्णयका लागि लाग्ने समय, वित्तीय श्रोत र कर्मचारी सङ्ख्याको सन्तुलन नहुँदा तथा प्रविधिको कारण सेवा ढिलो भएको कुरा राम्रोसँग कन्भिन्सिङ नगर्दा त्यस अवस्थालाई नागरिकहरूले सहजै डाइजेष्ट गर्न नसकेको पाइन्छ । तर सेवा प्राप्तिका लागि सबै विधि र प्रक्रिया पुरा हुँदा तथा कार्यालयमा सेवा प्रदानका लागि उल्लिखित सबै पक्षहरू अनुकूल हुँदाहुँदै पनि सेवाग्राहीले विना कारण अनावश्यक हैरानी र दुःख पाउँदा सेवाग्राही र कार्यालय दुवैलाई तनाव हुन्छ । यस प्रकारको अवस्था रहनुको अनुमान गर्दा त्यसको सोझो प्रश्न क्रमशः उत्तरदायित्वको हिसाबले कार्यालय प्रमुख तथा जिम्मेवारीका हिसाबले सम्बन्धित जिम्मेवार कर्मचारीहरूतर्फ सोझिन्छ ।
आखिर यस्तो दुःखद, अप्रिय र नमिठो अवस्था आउँछ किन ? धेरै कारणहरू हुन सक्छन् । नीति, कानुन, प्रणाली, समन्वय, कार्य वातावरण, तथा श्रोतको अभाव आदि हुन भनेर संरचनागत “मेकानिष्टिक” कारणहरूको फेहरिस्त प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । ती त रुपपक्षका कारण हुन्। त्यसका अलावा केही मनोव्यवहारगत तथा संस्कारगत “अर्ग्यानिक” कारणहरू पनि रहन्छन् । सेवा प्रदान गर्ने कर्मचारीहरूको मनमा धर्म वा हरि वा ईश्वर छैनन् भन्ने जनताको जनबोलीमा आंशिक सत्यता देखिन्छ । त्यसैले जानेर वा नजानेर कार्यालय तथा कर्मचारीहरूले विकास गरेको गैर जिम्मेवारीपूर्ण दूषित व्यवहार, कार्यशैली, संस्कार र संस्कृतिले सेवाग्राहीहरूको समस्याप्रतिको संवेदनशीलतामा ह्रास ल्याएको छ। नागरिकहरूले कर्मचारीहरूलाई गर्ने गरेको सम्मानमा आएको यो क्षयीयकरणको कारण राष्ट्रसेवकहरूमा न्यूनतमरुपमा हुनुपर्ने आध्यात्मिकताको ज्ञान र अभ्यासको कमी त होइन ? भन्ने विषयमा आत्मसमिक्षा र व्यवहारिक चर्चा गर्नु यस लेखको उद्देश्य रहेको छ ।
तथापि सार्वजनिक प्रशासनमा आध्यात्मिकताले कर्मचारीको संगठनको स्वयम् भित्रको आपसी सम्बन्ध तथा नागरिसकहरुसँगको सम्बन्ध दुवै पक्षहरूका बारेमा विश्लेषण गरेको हुन्छ। वस्तुतः सेवाभित्र कर्मचारीहरूका बीच हुने मानवीय सम्बन्धका तत्त्वहरू क्रमशः सद्भावना, प्रेम, करुणा, सहानुभूति, उत्प्रेरणा तथा संगठानात्मक नतिजाका लागि चाहिने एकता आदिका बारेमा विश्लेषण गरिएको पाइन्छ । अर्कोतर्फ सेवाग्राहीहरूको विषयमा गरिने सोच र संस्कारलाई लिन सकिन्छ।
आध्यात्मकिताः
पूर्वीय दर्शन लगायत सबै दर्शनहरूमा उल्लिखित आध्यात्मिकताका बारेमा जान्नुपर्ने विषय विशाल समुन्द्र समान छन् । तर हामीले जतिसुकै अध्ययन गरे पनि केवल केही थोपा बराबर वा बढीमा एक अम्खोरा बराबर हुनेछ। यस पृष्ठभूमिमा प्राप्त सामान्य ज्ञानका आधारमा यस विषयलाई परिभाषित र व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ ।
आध्यात्मिकता भनेको स्वयमले आफ्नो आत्मालाई चिन्नु वा अनुभूति गर्नु हो । विषयवस्तुलाई वा समस्यालाई ‘देह दृष्टिबाट होइन देवदृष्टिबाट’ हेर्नु हो । सबै मानव र प्राणीको आत्ममा परमात्माको बास छ भन्ने कुरालाई आत्मज्ञानद्धारा बुझ्नु, अनुभूति गर्नु, विश्वास गर्नु तथा व्यवहार गर्नु हो ।
स्वतन्त्र र साझा व्यक्तित्व “न्युट्रल कम्पिटेन्ट पर्सानलिटि” तथा अभिभावक बन्नुपर्ने कर्मचारीहरूले सङ्कीर्ण स्वार्थ राखी कुनै एक पार्टी तथा भूगोल /समूहको हितलाई प्राथमिकता र प्रश्रय दिनु स्वधर्म होइन।
आध्यात्मिकता केवल ईश्वरको सेवा र पूजा गर्न मठ मन्दिर तर्फ जानु मात्र होइन उनै ईश्वरका सन्तानहरूको हित र कल्याणका लागि सोच निर्माण, मधुर वाणीको प्रवाह र सद् व्यवहारको प्रदर्शन पनि हो । त्यो भन्दा पनि ठुलो त सबैको सुख र खुसीको सद्भाव राख्नु तथा “परोपकार पुण्याय पापाय परपिडनम”को दिव्य मर्मलाई आत्मसात् गर्नु हो ।
दिव्य चेतना आफूलाई चिन्नु
सरकारी कर्मचारीहरूले सर्वप्रथम आफू र आफ्नो पदको व्यक्तित्वलाई चिन्ने तथा बुझ्ने कोसिस गर्नु पर्दछ । म को हुँ, म यस कार्यालय र यो पदमा किन नियुक्ति भएको हुँ ? मेरो जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व के हो ? मैले यो काम गरेबापत कति पारिश्रमिक र सुविधा लिन्छु ? वास्तवमा मलाई कसले र कसरी तलब भत्ता उपलब्ध गराएको छ ? यो कार्यालयको काममा म साधक बनौं कि बाधक ? सरकार, मन्त्रालय वा कार्यालय र कार्यालय प्रमुखको इज्जतसँग मेरो इज्जत जोडिएको छ वा छैन ? सबै सेवाग्राहीले मलाई कुन रुपमा हेर्ने र मूल्याङ्कन गरुन् भन्ने चाहाना ममा छ ? मेरो निर्णयले राष्ट्र, सरकार, संस्था एवम् नागरिकलाई के कति फाइदा पुग्छ वा पुग्दैन ? मुलुकको उन्नति र जनताको खुसीमा मेरो उन्नति र खुसीको परिपूरकता र परिपोषित सम्बन्ध छ वा छैन ? भनी पूर्व आत्म विश्लेषण र समीक्षा गर्नु आवश्यक छ ।
स्वधर्मको चरित्र नै आध्यात्मिकताः
पूर्वीय दर्शनका मूल ग्रन्थहरूमा स्वधर्मलाई ठुलो महत्त्व दिइएको छ । गीताको अध्याय ३ को ३५ औँ श्लोकमा श्रीकृष्णले उल्लेख गर्नु भएको “श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात स्वनुस्ठितात्, स्वधर्मे निधन श्रेयः परधर्मो भयावहः” कुरालाई सरकारी कर्मचारीहरूले आत्मसात् गरी सेवाका स्वधर्ममा अच्चूयत रही सो अनुसार कार्यशैली र स्वभाव प्रकट गर्नुपर्ने हुन्छ । तर हामीहरूबाट सरकारी कर्मचारीहरूले पालना गर्नुपर्ने राजनैतिक तटस्थता, निर्णय निर्माण र सेवा प्रवाहमा निष्पक्षता, व्यावसायिक आचरण, प्रशासकीय व्यावसायिकता, कार्यदक्षता र मितव्ययिता जस्ता आधारभूत गुण र मूल्य एवम् मान्यतामा ध्यान नदिँदा स्वधर्म पालनामा गिरावट आएको देखिन्छ । स्वतन्त्र र साझा व्यक्तित्व “न्युट्रल कम्पिटेन्ट पर्सानलिटि” तथा अभिभावक बन्नुपर्ने कर्मचारीहरूले सङ्कीर्ण स्वार्थ राखी कुनै एक पार्टी तथा भूगोल /समूहको हितलाई प्राथमिकता र प्रश्रय दिनु स्वधर्म होइन।
कर्म नै पूजाः
स्वधर्म पालनाको अर्को प्रमुख सूचक ‘कर्म’ हो । गीतामा श्रीकृष्ण भगावानले कर्म योगका बारेमा अर्जुनलाई बताउँदा केही नगरी बस्नु ‘अकर्म’, तथा स्वधर्म अनुसार असल काम नगर्नु ‘विकर्म’ भएकाले यी दुवै उचित होइनन् भनी बताउनु भएको छ । बरु प्रतिफलको आशा नगरी आफूलाई तोकिएको कर्म गर्नु नै उचित हुन्छ भन्ने भनाइ रहेको छ । गैह्र कानुनी निजी लाभ नहुने काममा हातै नहाल्ने, काम पन्छाउने, दोष आउनु भन्दा नगरेकै बेस जस्ता मनोविज्ञानले काम गर्ने संस्कार विकास भएसम्म जनसेवा सम्भव छैन । आफूलाई दिएको कर्म अनुसार जुन ठाउँमा काम गरिन्छ सो ठाउँ वा कार्यालयको र स्वयमको इज्जत बढ्ने गरी काम गर्नुपर्दछ । ‘जहाँ रोपिन्छौ त्यहाँ फूल’ भन्ने भनाइलाई आत्मसात् गर्नुपर्दछ।
मेलम्चीको कार्यसम्पादनको गुणस्तरमा मेरो दोष छ भनी आत्मालोचना गर्ने कोही देखिएको छ र ? त्यसैले समस्या आफूभित्रै खोजौँ र अरूमा होइन । ‘शत्रु करार स्वयमलाई गरौँ अरूलाई होइन’ ।
धर्मका चार पाउको अनुसरणः
धर्मका चार आधारलाई ॐउकार परिवार, हिन्दु, बौद्ध नेपालका जनजातिहरूले मान्ने विविध धर्म सम्प्रदाय, मुस्लिम, इसाई आदिका धर्मग्रन्थहरूको अध्ययन गर्दा वा तिनका बारेमा लेखिएका सामाग्रीहरूको अध्ययन गर्दा मानव धर्मका व्यवहारिक आदर्श वा मानकहरूको व्याख्या गरिएको छ । सबै धर्म सम्प्रदायहरूमा मूलतः सत्य, तप, पवित्रता, दया जस्ता धर्मका चार पाउहरू भनिने अवधारणाका वरिपरि नै तत् तत् धर्म सम्प्रदायका आचरण र मूल्यहरूको व्याख्या गरिएको छ।
सरकारी कर्मचारीहरूले सत्य सोच्ने, बोल्ने र कर्म गर्ने कुरामा कसको विमति रहला र ? मुलुकको कठिन अवस्थामा धैर्यतापूर्वक स्वयमले पनि तपस्वी झैँ दुःख व्यहोरेर जनताको सेवामा तल्लीन कर्मचारीको सम्मान किन नहोला र ? शारीरिक र मानसिक पवित्रता/ शुद्धता कायम गर्दै अनुशासनमा रहने कर्मचारीहरू भई दिँदा सबैलाई राम्रै त होला । कमजोर वर्ग समुदाय अपागं लगायतलाई करुणा भावले हेरी दया र सहानुभूति जनाई जनसेवामा लाग्ने कुराको समर्थन नगर्ने को होला र ? उल्लिखित कुरा भई दिए त कर्मचारीहरूले सेवाग्राहीहरूलाई हेर्ने, बुझ्ने र व्यवहार गर्ने कुरामा सकारात्मकताको ग्राफले उकालो लगाइ हाल्नेछ।
कार्यालय नै मन्दिर र सेवाग्राही नै भगवानः
पूर्वीय दर्शन लगायत सबै धर्म र तिनीहरूभित्र रहेका सम्प्रदायहरूको अधिकांशको मत र व्याख्या के रहेको छ भने प्रत्येक व्यक्तिमा अंश रुपी परमात्माको अंश छ र तिनीहरूसँग व्यवहार गर्दा उचनिच गर्नु, अनावश्यक दुःख दिनु र अवहेलना गर्नु, स्वधर्मको संस्कार बाहेक अधिक नाफा वा लाभ लिनु परमात्माप्रतिको अपमान हो ।
सरकारी कर्मचारीहरूले पनि कार्यालयमा वा अनलाइनमा आएका सेवाग्राहीहरू भगवानका अंश हुन भन्ने सोच राखी कार्य व्यवहार र संस्कारको प्रकट गर्नु रुढीवादी सोच हो र ? प्रत्येक सेवाग्राहीको छातीमा परमात्माले ‘सिसिटिभी’जोडेर पठाएका छन् भन्ने परिकल्पना र अनुभूति रहनु अन्धविश्वास हो र ?
ऋषिकेश र गुडाकेशको स्वभावः
मानिसहरू आवश्यकताभन्दा बढी इन्द्रिय सुखका लागि सोच्ने र व्यवहार गर्दा अमानवीय हुन पनि सक्छन् भन्ने हिसाबले सबै धर्मशास्त्रहरूका अध्ययन सामाग्रीहरूमा इन्द्रिय नियन्त्रणका कुराहरूलाई पटक पटक दोहोराएको पाइन्छ । गीतामा इन्द्रिय व्यवस्थापक ह्रषीकेश भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई मोह आदि नगर्ने विषयमा जोड दिएको पाइन्छ। धेरै निदाउने र काममा आलस्य जनाउने मान्छेले समयमा केही कर्म गर्न सक्दैन भन्ने पनि गुडाकेश अर्जुनको स्वभावको परिचय दिइएको छ । ह्रषिकेश र गुडाकेशको चरित्र र संस्कार आँफुमा विद्यमान रहनु कर्मचारीको लागि झन् राम्रो छ, जसले गर्दा सेवाग्राहीले सहज र समयमा सेवा पाउने वातावरणमा योगदान पुग्दछ ।
दोष आफैमा खोजः
पूर्वीय दर्शनमा कुनै पनि समस्याको दोष बाहिर वा अरूमा नखोज बरु आफे भित्र खोज भन्ने शास्त्रीय मत रहेको छ । नेपालको राजनीति, सार्वजनिक प्रशासन लगायत सार्वजनिक जीवन मै आफ्नो दोष र गल्ती अरूलाई पन्छाउने ‘वकपासिङ’को रोगको संक्रमणः पहिल्यैदेखिको हो जुन संस्कार सरकारी कर्मचारीहरूमा दोब्बर छ । तथापि सरकारी सेवाका दैनिक कार्यहरू र नीति निर्माण लगायतका ठुला ठुला विकास आयोजनाहरूको कार्यसम्पादनमा आएका परिमाणात्मक तथा गुणात्मक कमजोरीहरूको जिम्मेवारी लिने र उत्तरदायित्व ग्रहण गर्ने अभ्यास कम छ । उदाहरणका लागि मेलम्चीको कार्यसम्पादनको गुणस्तरमा मेरो दोष छ भनी आत्मालोचना गर्ने कोही देखिएको छ र ? त्यसैले समस्या आफूभित्रै खोजौँ र अरूमा होइन । ‘शत्रु करार स्वयमलाई गरौँ अरूलाई होइन’ ।
पापको पिताको नाउँ लोभः
हाम्रो पूर्वीय शास्त्रहरूमा भनिएको छ कि मानिसका आवश्यकताहरू पुरा गर्न प्रकृति वा ईश्वर योग्य छन् तर उनीहरूको लोभ पुरा गर्न प्रकृति वा ईश्वर पनि सक्षम छैनन् । वास्तवमा करदाता जनता र सरकारको अवस्था पनि त्यही हो कि उनीहरू कर्मचारीहरूका आवश्यकता पुरा गर्न समेत धौ धौ भएको बेलामा थप लोभ कसरी पुरा गर्न सकुन् त ? नेपालमा उपलब्ध श्रोत र साधनलाई माथि देखि तलसम्मका जिम्मेवार पदाधिकारीहरूले मितव्ययितापूर्वक खर्च गर्ने र सदुपयोग गर्ने हो भने हालको अवस्था पनि त्यति निराशाजनक छैन । बरु दुरुपयोग हुनसक्ने श्रोतलाई रोक्ने हो भने कर्मचारीहरूका थप आवश्यकता पुरा गर्न अनुकूल वातावरण बन्न सक्छ । नागरिकले सेवा प्राप्त गरे बापत राज्यलाई बुझाउनु पर्ने राजस्व र शुल्क बाहेक उनीहरूबाट थप अतिरिक्त पैसा/ घुसको आस गर्नु तथा सरकारी काममा कमिसन आदिको लोभले राज्य वा जनतालाई नोक्सान पूर्याउनु पाप हो । भागवतमा भनिएको छ कि देव/देश/जनताको सेवा गर्नुपर्ने भूमिकामा रहेकाले आफ्नो मात्रै सेवा गरेमा पाप लाग्छ ।
दुःख र हैरानी पाउँदा कस्तो महसुस हुन्छ ? सो बारे स्वयमबाट परिकल्पित अवस्थालाई स्मरण गरी आफूले पनि कार्यालयमा आएका सेवाग्राहीहरुको समस्या र मनोविज्ञानप्रति समानुभूति दर्साइ सेवा दिने काममा हृदयदेखि लाग्नु पर्दछ ।
अष्टाङ्गिक मार्ग र पञ्चशीलः
महात्मा गौतम वुद्दले विभिन्न देशानामा व्यक्त गर्नु भएका सद्धधर्मका कुराहरू मध्ये अष्ट मार्ग र पञ्चशील महत्त्वपूर्ण रहेका छन् । सम्यक् ज्ञान देखि लिएर सम्यक् विचार हुँदै वाणी, कर्म, जीवनयापन, प्रयास, चेतना र सम्यक् एकाग्रतालाई जोड दिनु भएको छ । सरकारी कर्मचारीहरू कुनै पनि कुरामा अतिवादी नभै वास्तविकतामा आधारित भएर मध्यम मार्गको अवधारणालाई आत्मसाथ गरी काम र जीवनको सन्तुलन गरी सेवा प्रवाह र विकास व्यवस्थापनमा लाग्नु पर्दछ । पञ्चशीलका विषयहरू क्रमशः अहिंसा, अचौर्य, इन्द्रिय भोग नियन्त्रण, सत्य वचन, मादक पदार्थको सेवनबाट पर रहने जस्ता चरित्रहरूले सुशोभित हुँदा कर्मचारीतन्त्र कस्तो हुने थियो होला ? माथिका गुणहरूको माध्यमबाट “अप्पो दिपो भव” को मान्यतामा रही आफ्नो व्यक्तित्वलाई स्वयमले पनि विकास गर्नु पर्दछ भन्ने कुरा मार्मिक रहेको छ ।
समानुभूतिः
सरकारी कर्मचारीहरू भनेका कुनै विषयहरूका सेवाग्राही समेत हुन् । उनीहरू समेत विभिन्न सेवा सुविधा प्राप्तिका लागि अन्य कार्यालय वा निकायहरूमा जानुपर्ने हुन्छ । यसरी सेवा लिन अन्य निकायमा जाँदा आफूलाई सो कार्यालय वा कर्मचारीहरूबाट के कस्तो सकारात्मक रेसपोन्स वा कार्यशैलीबाट समयमा नै सेवा प्रदान गरे हुने थियो भनी अपेक्षा गरिन्छ ? दुःख र हैरानी पाउँदा कस्तो महसुस हुन्छ ? सो बारे स्वयमबाट परिकल्पित अवस्थालाई स्मरण गरी आफूले पनि कार्यालयमा आएका सेवाग्राहीहरुको समस्या र मनोविज्ञानप्रति समानुभूति दर्साइ सेवा दिने काममा हृदयदेखि लाग्नु पर्दछ । निजामती सेवाका पूर्व प्रशासकहरू र हालका निवृत्त उन्मुख प्रशासकहरूले सेवामा छँदै स्वचालितरुपले कार्यसम्पादन हुने वातावरण र संस्कारको विकास नगरेको र गर्न नचाहेको कारणले पछि सेवाग्राहीकोरुपमा पाउन सक्ने सास्तीलाई बेलैमा बुझी काम गर्नु पनि आवश्यक छ ।
शासक कि सेवक ?
कर्मचारीहरू भनेका शासक हुन कि सेवक ? यो विषयमा लामो बहस गर्न सकिन्छ । तर यहाँ प्रस्तुत गर्न खोजिएको अभिमत के हो भने कर्मचारीहरू राज्यको कानुन “क्वयरसिभ पावर” प्रयोग गरेर शासन गर्ने संयन्त्रका अधिकारी मात्र होइनन् । समाजमा अमनचयन कायम गर्ने कार्यमा कानुनी कार्यवाही अगाडि बढाउनु तथा गलत काम कारबाहीका काममा गरिएको नियमनले अन्ततोगत्वा आम जनसाधारणको लागि सेवा पुर्याइ रहेको हुन्छ । तर सेवा प्रदान गर्दा वा आफ्नो अधिकारको प्रयोग गर्दा भने निर्दोषले सजाय पाउने तथा समन्याय नहुने गरी कार्य गर्नु हुँदैन । सेवाग्राहीहरुसँग शासकीय तथा पदीय अहमता, दम्भका भाषा, हाउभाउ तथा शैलीबाट काम गर्नु हुँदैन । भागवतमा भनिएको छ कि “दम्भ/घमण्ड गर्नु ठुलो पाप हो, यो नगर्नु । बरु अरू पापहरूको प्रायश्चित हुन्छ तर दम्भ र घमण्डको पापको प्रायश्चित हुँदैन” । त्यसैले सेवाग्राहीहरूको कार्यालयमा हुने आगमनलाई सम्मान, बसाइलाई सुव्यवस्थित गर्दै काममा सहजीकरण गरी जनताको नजरमा ‘प्यारो डार्लिङ’ बनेर सेवा पूर्याउनु पर्दछ । अर्थ मन्त्रालयको तत्कालीन नेतृत्वले कर कार्यालयको नाम परिवर्तन गरी करदाता सेवा कार्यालय राखेर सेवाग्राही मैत्री संस्थागत प्रबन्ध गरेकोमा धेरैले प्रशंसा गरेका थिए । आजकल सेवाग्राही मैत्री प्रतीक्षालय बनाउने काम पनि भएको देखिन्छ जसलाई विस्तार गर्नु आवश्यक छ ।
मोबाइल जस्ता विद्युतीय उपकरणहरूलाई समय समयमा चार्ज/ रिचार्ज गरे जस्तै यस प्रकारका विषयहरूमा सेवाग्राहीहरू र सरोकारवालाहरुसँग प्रत्यक्षता निरन्तर छलफल र आवधिकरुपमा अनुशिक्षण गरे मात्र आध्यात्मिक दर्शनका यी र अन्य विषयहरू सरकारी कर्मचारीहरूमा आन्तरिकीकरण हुन जान्छ ।
सरकारी सेवा दया कि अधिकार ?
भनिन्छ आधारभूत सरकारी सेवा भनेको सूर्यको प्रकाश, खुला स्वच्छ हावा, स्वच्छ पानी जस्तै विना लागतमा जनतालाई सरकारले सहजै र समानरुपमा उपलब्ध गराउनुपर्दछ । हाल मुलुकमा प्राप्त भएको सङ्घीयताको बोनस तल्लो वर्गका नागरिकहरूले प्राप्त गर्नु पर्नेमा कहीँ बिचैमा त हराएन ? भन्ने टिप्पणी हुन थालेको छ। नागरिकहरूले अनिवार्यरुपले पाउनु पर्ने सरकारी सेवाहरू अमुकले ल्याइदिएको हुँ भन्ने प्रचारबाजीमा कर्मचारीहरू लाग्नु हुँदैन । उनीहरूको धर्म त जनताले माग गरेको तथा सरकारले विनियोजन गरिदिएको बजेटको ईमान्दार पूर्वक कार्यान्वयन गर्नु हो । अन्य नियमित सेवाहरू पनि जनताकै लागि हुन् । हामीले वा मैले दिएको भनी गरिने प्रचारले जनतालाई अधिकारको पात्र होइन दयाको पात्रकोरुपमा हेर्दछ । त्यसैले सरकारी स्रोत र साधनलाई समानतापूर्ण र समतायुक्तरुपमा वितरण गर्ने कार्यमा राजनैतिक कार्यकारीहरूलाई सुझाव दिने र कार्यान्वयनका क्रममा समेत कर्मचारीहरूले समानता र समतालाई ध्यान दिनुपर्दछ ।
अर्कोतर्फ सेवाग्राही मध्ये पनि शारीरिक र मानसिक तथा संवेगात्मक दृष्टले कमजोर व्यक्ति, वर्ग र समुदायहरूलाई सरकारी सेवामा अग्राधिकार हुनुपर्छ भन्ने साबिकको मानवतावादी अवधारणा हाल अधिकारवादी अवधाराणाकोरुपमा विकास हुन थालेको छ । मत्स्य न्याय गर्ने परिपाटीलाई अन्त्य गर्नु पनि आध्यात्मिकता हो । आवाज विहीनहरुको अभिभावक बन्नु र उनीहरूप्रति न्यूनतम करुणा राख्नु धर्म हो ।
नैतिकताको आन्तरिकीकरणः
माथि उल्लिखित विभिन्न विषयमा गरिएका चर्चाहरूले अध्यात्मका केही व्यवहारिक सूचकहरूका विषयहरूमा पूनर्ताजगी गर्ने काम गर्ने नै छन् । तथापि ती विषयहरूलाई जबसम्म अन्तस्करणबाटै स्वीकार गरी सोच र व्यवहारमा परिवर्तन गरिँदैन, तबसम्म एकछिन तातेको पानी पुनः सेलाए जस्तै हुन्छ। मोबाइल जस्ता विद्युतीय उपकरणहरूलाई समय समयमा चार्ज/ रिचार्ज गरे जस्तै यस प्रकारका विषयहरूमा सेवाग्राहीहरू र सरोकारवालाहरुसँग प्रत्यक्षता निरन्तर छलफल र आवधिकरुपमा अनुशिक्षण गरे मात्र आध्यात्मिक दर्शनका यी र अन्य विषयहरू सरकारी कर्मचारीहरूमा आन्तरिकीकरण हुन जान्छ ।
सांस्कृतिक बहुलताप्रतिको सम्मानः
सरकारी कर्मचारीहरूले आ-आफ्नो सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षण लगायतको धार्मिक र सांस्कृतिक स्वतन्त्रताको उपभोग गर्ने संवैधानिक अधिकार त रहेको छ नै नेपाल धर्म निरपेक्ष राष्ट्रकोरुपमा रहेको संवैधानिक पृष्ठभूमिमा वहुधर्म र संस्कृतिप्रति समान सम्मान प्रकट गर्नु पर्दछ । विभिन्न धर्म सम्प्रदायबाट सरकारी सेवामा प्रवेश गर्नु भएका सबै राष्ट्रसेवकहरुले मानिसलाई आध्यात्मिक तथा नैतिक बनाउने शिक्षा हरेक धर्म सम्प्रदायको परम्परा र शिक्षाबाट हासिल गरेकै हुन्छन् । “क्रस कल्चरल कम्पिटेन्सी” देखाएर सेवा प्रवाहमा आध्यात्मिकताका विषयलाई आत्मसात् गर्नु आजको आवश्यकता हो ।
निष्कर्ष :
अतः सरकारी कर्मचारीहरूका लागि आध्यात्मिकता त्यस्तो सदाचार र नैतिकताको विषय हो जसले उनीहरूको कार्यसम्पादनको शैली र स्वभावलाई स्वमूल्याङ्कन गरी जनताको सेवामा अन्तस्करणदेखि नै लाग्ने आत्मिक प्रेरणा प्रदान गर्दछ । अर्कोतर्फ कर्मचारीमा थप सकारात्मक सोच, सम्यकपूर्ण दैनिक जीवन शैली, कार्य व्यवहार र बानीको विकास गर्ने काममा योगदान गर्न सक्ने शिक्षा र सचेतनाका कार्यक्रमहरूलाई निरन्तर र दिगोरुपमा लागु गर्न सरकार र सम्बन्धित निकायहरूले ध्यान दिनुपर्दछ । यस प्रकारको नियमित अभिमुखीकरणबाट सेवा प्रवाहका क्रममा देखिएका केही नकारात्मक प्रवृत्ति र संस्कारमा सकारात्मक परिवर्तन हुन गई जनता र कर्मचारीहरूबिच यदाकदा देखिने पारस्परिक अविश्वास र असम्वेदनशीलताको न्यूनता हुने तथा थप हार्दिकता बढ्ने देखिन्छ । नियमित प्रकारको सकारात्मक व्यवहार र संस्कारबाटै उन्नत कार्य संस्कृतिको विकास हुने तथा कर्मचारी, सरकार र राज्यप्रति जनताको विश्वासलाई अझ दरिलो र दिगो बनाउन योगदान पुग्ने देखिन्छ । यी कुराहरूले निजामती सेवाको यो वर्षको नारा ‘स्वच्छ र सक्षम निजामती प्रशासन : समृद्धि र सुशासन’ पुरा गर्न योगदान पुर्याउने देखिन्छ ।
देश अहिले विश्वव्यापीरुपमा फैलिरहेको कोरोना भाइरस (कोभिड–१९)को सम्भावित सङ्क्रमणबाट बच्न र बचाउन लागिपरेको छ । आजको दिनसम्म आइपुग्दा यस महामारीका कारण विश्वमा लाखौं व्यक्तिले आफ्नो अमूल्य ज्यान गुमाइसकेको अवस्था छ भने लाखौं सङ्क्रमितको अवस्थामा छन् । यो कति समयसम्म लम्बिने हो यसको पनि कुनै लेखाजोखा छैन । पूर्व सावधानीका बाबजुत पनि नेपालमा यस रोगका कारण दिनहुँ सङ्क्रमित र मृत्यु हुनेको सङ्ख्या पनि बढ्दो अवस्थामा छ ।
यो निकै चिन्ता र चासोको विषय हो । जनताको स्वास्थ्य सम्वेदनशीलतालाई मध्यनजर राख्दै नेपाल सरकारले यसका लागि आफ्ना सम्पूर्ण साधन र स्रोतको व्यापक परिचालनका साथ अघि बढिरहेको छ । यस्तो जटिल एवं विषम परिस्थितिजन्य राष्ट्रिय अभियानमा सरकारलाई सहयोग गर्नु र तोकिएका स्वास्थ्य मापदण्डको पालना गर्नु गराउनु राज्यका हरेक निकाय तथा नागरिक समाजको दायित्व हुन्छ ।
घर परिवार भनेको बालबालिकाको पहिलो पाठशाला हो । बाबुआमा तथा अभिभावक भनेका बालबालिकाको पहिलो गुरु हुन् । भनिन्छ– बालबालिकाको ९० प्रतिशत सिकाइ अरुको अनुकरणबाट हुने गर्दछ । उनीहरुले अरुले भनेको सुनेर, गरेको देखेर, अभिनय गरेर, छोएर, चलाएर वा अनुभूति गरेर धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । बालमस्तिष्क आलो काँचो हुन्छ । सुरुमा जस्तो कुरा सिकायो वा सुन्यो त्यही नै उनीहरुको मानसपटलमा दीर्घकालसम्म दिगो भएर बसेको हुन्छ ।
लामो समयसम्म घरमा बस्दा मानसिक तनाव उत्पन्न हुनसक्छ । यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई सम्हाल्न र उनीहरुको पठनपाठनलाई सहज बनाउन निकै समस्या परिरहेको हामीले देखिरहेका छौं । बालबालिकाको यस उर्वर र सम्वेदनशील समयमा उनीहरुको दिनचर्यालाई कसरी सहज बनाउने ? उनीहरुको मानसिक तनावलाई कसरी सामान्यीकरण गर्ने र यो सिकाइको उमेर समूहलाई कसरी उपलब्धिमूलक बनाउने भन्ने कुरा सबै अभिभावकका लागि निकै अहम् सवाल बन्न पुगेको छ ।
बालबालिका स्वभावैले चञ्चले स्वाभावका हुन्छन् । उनीहरु एकै ठाउँमा स्थिर वा संयम भएर बस्न सक्दैनन् र उनीहरुको गतिशिलता तथा शारीरिक एवं मानसिक विशेषताका आधारमा कुनै न कुनै सिकाइ प्रक्रियामा सहभागी गराउँदै लकडाउनको समयलाई थप उपयोगी र कामयाबी बनाउनु अर्को चुनौतीको विषय पनि हो । यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई घरमा बसेर पनि धेरै कुराहरु सिकाउन सकिन्छ भन्ने उद्देश्यले यो सामग्री तयार गरिएको हो । यसले गर्दा हामी शिक्षक तथा अभिभावक वर्गलाई घरमै बसेर पनि वैकल्पिक एवं अनौपचारिक तवरले बालबालिकालाई धेरै ज्ञानवर्द्धक कुरा सिकाउन सकिन्छ भन्ने यस लेखको आशय हो ।
घर परिवार भनेको बालबालिकाको पहिलो पाठशाला हो । बाबुआमा तथा अभिभावक भनेका बालबालिकाको पहिलो गुरु हुन् । भनिन्छ– बालबालिकाको ९० प्रतिशत सिकाइ अरुको अनुकरणबाट हुने गर्दछ । उनीहरुले अरुले भनेको सुनेर, गरेको देखेर, अभिनय गरेर, छोएर, चलाएर वा अनुभूति गरेर धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । बालमस्तिष्क आलो काँचो हुन्छ । सुरुमा जस्तो कुरा सिकायो वा सुन्यो त्यही नै उनीहरुको मानसपटलमा दीर्घकालसम्म दिगो भएर बसेको हुन्छ । कतिपय बालबालिकाको जिज्ञासामा हामी प्रौढहरु रिसाउने, झर्कने वा कुनै चिज बिग्रन्छ भनेर छुन वा अनुभूति गर्नै नदिने र बालबालिकालाई सिक्ने अवसर नै नदिने गर्छौं । यो बिलकुल गलत कुरा हो ।
शौचालयमा मात्र दिसा पिसाब गर्ने, जहाँपायो त्यहीँ नथुक्ने, हाछ्युँ गर्दा रुमालले मुख छोप्ने, कपाल कोर्ने, हात खुट्टाका नङ काट्ने, बोल्दा मृदुभाषी, सम्मानजनक र विनयशील शब्द चयन गर्ने आदि कुराहरुमा हामी शिक्षक तथा अभिभावकले निकै ध्यान दिनुपर्छ ।
विश्व विख्यात वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले भन्नुभएको छ कि, “जसले कुनै गल्ति गर्दैन उसले कुनै पनि कुरा सिक्दैन ।” हामीले उनीहरुको जिज्ञासालाई समयमा र सहीरूपमा सम्बोधन गरेनौं भने उनीहरुको बालमस्तिष्कमा सधै खुल्दुली र अन्योल कायम भैरहन्छ । र, उनीहरुको सिकाइको चाहना र उत्प्रेरणा मरेर जान्छ । फलतः सिकाइ कमजोर हुन पुग्छ । मनोवैज्ञानिक थर्नडाइकको भनाइमा प्रयत्न र भुलबाट नै धेरै सिकाइ हुन्छ । हामीले बालबालिकाको अगाडि सामुन्ने वा उनीहरुले थाहा पाउने गरी कुनै गलत काम गर्नुहुँदैन ।
पहिलो कुरा त हामी कुनै पनि कुलतमा लाग्नु हुँदैन र कथंकदाचित लागेको छ भने पनि बालबालिकाको अगाडि ती कुरा प्रदर्शन गर्यौं भने त्यसको नकारात्मक प्रभाव सिधै उनीहरुमा पर्न जान्छ । जस्तैः सुर्तिजन्य पदार्थ तथा मादक पदार्थ कुनै पनि अवस्थामा सेवन गर्नुहुँदैन । त्यसैगरी शौचालयमा मात्र दिसा पिसाब गर्ने, जहाँपायो त्यहीँ नथुक्ने, हाछ्युँ गर्दा रुमालले मुख छोप्ने, कपाल कोर्ने, हात खुट्टाका नङ काट्ने, बोल्दा मृदुभाषी, सम्मानजनक र विनयशील शब्द चयन गर्ने आदि कुराहरुमा हामी शिक्षक तथा अभिभावकले निकै ध्यान दिनुपर्छ ।
भाषा सञ्चारको माध्यम हो । विदेशी वा अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको रुपमा रहेको अङ्ग्रेजी भाषाका कारण हाम्रा बालबालिकाले हाम्रो मौलिक भाषा संस्कृति र परम्परालाई बिर्साइदिएको छ । यो गलत कुरा हो । भाषा सिक्नु राम्रो हो तर भाषाको नाममा आफ्नो पहिचान नै मेट्नु गलत हो । बुबा, आमा, मुमा, दाजु भाइ, दिज्यू सानोबुबा, हजुरबुवा हजुरआमा जस्ता हाम्रा नेपाली भाषी साइनोहरुलाई बिगारेर अङ्ग्रेजीकरण गर्दागर्दा ड्याडी, मम्मी, ब्रदर, सिस्टर, अङ्कल, ग्राण्ड पा, ग्राण्ड मा आदि भन्दै गर्दा हाम्रा बालबालिकाले आफ्नो पहिचान नै बिर्सने अवस्था पनि आएको छ ।
यसकारण बालबालिकाको सिकाइमा अङ्ग्रेजीलाई मात्र महत्व नदिएर नेपाली भाषालाई प्राथमिकतामा राखेर सिकाउनु बेस हुन्छ । हामी अभिभावक पनि बच्चाले अङ्ग्रेजी बोल्दा मख्ख हुन्छौँ । हामीले यो बुझौं कि भाषाभन्दा विषयवस्तु सिक्नु ठूलो कुरा हो । यसको मतलब अङ्ग्रेजी नसिकाउनु भन्न खोजेको भने होइन ।
परिवारमा सिकाइ
सुप्रसिद्ध वैज्ञानिक एवं शिक्षाविद् अल्बर्ट आइन्सटाइनले भन्नुभएको छ “I never teach my pupil= I only attempt to provide the condition in which they can learn” हो । वास्तवमा शिक्षकवा अभिभावकले बालबालिकालाई पढाउने होइन । उनीहरुले त सिक्नका लागि अनुकूल वातावरण बनाइदिने हो । बालबालिकाको दिमाग रित्तो हुँदैन । यो जहिले पनि सुषुप्त हुन्छ । यसमा अनुकूलता हुने बिक्तिकै सिकाइ सत्रिय हुन थाल्छ । अतः लकडाउनको समयमा बालबालिकालाई अभिभावकले विभिन्न कुरामा कुनै अभिनय वा कथा, कहानी वा प्रवचनको माध्यमबाट र स्वयं काम गरेर वा प्रदर्शनबाट पनि धेरै कुरा सिकाउन सकिन्छ । यसका लागि हामीले दैनिक कार्यतालिका बनाउन सकिन्छ ।
यसबमोजिम नियमितरूपमा बालबालिकालाई झर्को नलाग्ने गरी देहायका विषयमा सिकाउन तथा अभिनयको माध्यमबाट पनि प्रदर्शन गर्न र उनीहरुको मानसपटलमा छाप बसाल्न सक्छौं । यसका लागि विशेषतः प्राथमिक तह (कक्षा १–५)का बालबालिकालाई पाठ्यक्रममा अन्तरनिहित विभिन्न सिकाइ उपलब्धि हासिल हुने गरी प्रत्यक्ष वा परोक्षरूपमा उनीहरुलाई यसप्रकार सिकाउन सकिन्छ :
१) हाम्रो वरिपरिको वातावरण र यसको संरक्षण वृक्षारोपण, रुख विरुवाको महत्वका बारेमा सिकाउन सक्छौं । जस्तैः महत्वपूर्ण र गुणकारी वृक्ष तुलसी तथा पिपलको बोटको महत्व यसको संरक्षण र यसबाट हुने फाइदाका बारेमा बताउन सकिन्छ ।
२) घर आँगन तथा करेसावारीको सरसफाइ फोहरमैलाको बिसर्जन गर्ने तरिका तथा फोहरमैलाबाट सर्नसक्ने रोग र यसबाट आउनसक्ने सम्भावित जोखिमका बारेमा प्रत्यक्ष बताउन सकिन्छ ।
३) बालबालिकालाई आफ्नो भाषा, संस्कृति, रहनसहन, भेषभुषा, मौलिक परम्परा, बानी व्यहोरा र पालन गर्नुपर्ने आचारसंहिता सिकाउन सकिन्छ । यसले गर्दा बालबालिकाले आफ्नो भाषा, संस्कृति, पहिचान सिक्नुका साथै उनीहरुमा सामाजिकीकरण हुन पनि मद्दत पुग्दछ ।
४) करेसाबारी निर्माण, तरकारी बगैँचा, कौशी खेती (छत र बरण्डामा) र यसको महत्व तथा फाइदाका बारेमा बताउन सकिन्छ । यसले गर्दा वरिपरिको वातावरण हरियाली र स्वच्छ हुनुका साथै स्वावलम्बी बन्ने र श्रमप्रति सम्मान गर्ने बानीको विकास पनि गराउन सकिन्छ ।
५) पाहुना र अतिथि सत्कार, विनयशीलता, नम्रता र आज्ञाकारिता तथा यसको महत्वका बारेमा दीक्षित गराउन सकिन्छ । अतिथि देवो भवःको मर्मबमोजिम बालबालिकामा हाम्रो अलग्गै पहिचान छ । यसको संरक्षण र सम्वर्द्धन गरिनुपर्छ भन्ने बारेमा आफू नै नमुना पात्र बनेर सिकाउन सकिन्छ ।
भनिन्छ, बालबालिका तथा युवा भविष्यका कर्णधार मात्र हैनन् वर्तमानका साझेदार पनि हुन् । उनीहरुको यस उर्वर र सिकाइको मूल जग बसाल्ने समयको सही सदुपयोग हुन सकेन भने यसले सुदूर भविष्यसम्म पनि नकारात्मक प्रभाव पर्दछ । अतः हामी सबैले यो सम्वेदनशील समयको महत्वबोध गरी बालबालिकाको समय व्यवस्थापन र सिकाइका लागि थप सजग र सम्वेदनशील बन्नु जरुरी छ ।
६) घरमा बस्दा संगीतको ज्ञान (हार्मोनियम, मादल, बाँसुरी, गिटार, झ्याली, म्युजिक बोर्ड……..आदि) उनीहरुसँग आफै खेलिदिनोस् । उनीहरुले नजाने पनि बिगारे पनि ‘स्याबास् राम्रो छ, अझै राम्रो गर्नुपर्छ’ भनेर हौसला र उर्जा थपिदिनुहोस् । यसबाट उनीहरु थप उप्रेरित हुन्छन् । किनकी उत्प्रेरणा भनेको सिकाइको आधार हो ।
७) बालबालिकालाई आफ्नो काम आफै गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन र स्वावलम्बी बन्ने बानी सिकाउन कपडा धुने, आइरन गर्ने तरिका, कपडा पट्याएर राख्ने तरिका, आफ्नो सामानको हिफाजत गर्ने, पानी भर्ने, कोठा सफा गर्ने वा फोहोरमैला विसर्जन गर्ने जस्ता स्वावलम्बी बन्ने तरिका सिकाउन सकिन्छ । यसबाट बालबालिकामा आत्मनिर्भर बन्ने बानीको विकास क्रमशः हुँदै जान्छ ।
८) शौचालय प्रयोग गरिसकेपछि पानी हालेर सफा गर्नुपर्छ तथा धाराको प्रयोग गरिसकेपछि बन्द गर्नुपर्छ र शौचालय तथा धारा वरिपरि नियमितरूपमा सरसफाइ गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन सकिन्छ । यसको लागि उनीहरुलाई नै व्यवहारिक अभ्यास गराउन सकिन्छ ।
९) हाम्रा मौलिक संस्कृतिका बारेमा (चाडबाड र परम्परा) जस्तै दसैं, तिहार, श्रीपञ्चमी, बुद्धजयन्ती जनैपूर्णिमा, इद, क्रिस्मस आदि पर्वको महत्वका बारेमा सिकाउन सकिन्छ । कतिपय हाम्रा चाडपर्व पौराणिक वा धार्मिक वा सनातन धर्मसँग जोडिएका छन् भने कतिपय हाम्रा पर्वमा वैज्ञानिक कारण पनि जोडिएको छ । जस्तै छठ पर्व । यसमा सूर्यको आराधना गरिन्छ किनकी सूर्यलाई हामी भगवानको रूपमा मान्छौं किनभने सूर्यको अभावमा सारा सृष्टि रहदैन । सबैलाई बचाउने र संरक्षण गर्ने भएर सूर्यलाई भगवान भनिएको हो । सूर्य शक्ति र उर्जाको स्रोत पनि हो । यसरी यसमा भएको वैज्ञानिक कारण बताइदिएर बालबालिकाको खुल्दुली मेटाउन सकिन्छ ।
१०) कतिपय घटनामा भौगर्भिक वा प्राकृतिक एवं वैज्ञानिक कारण जोडिएका हुन्छन् जस्तैः पानी पर्ने, बादल लाग्ने, असिना पर्ने, भूकम्प जाने कारण र यसबाट बच्ने उपाय, दिन रात कसरी हुन्छ ? जस्ता प्रश्नहरुलाई तार्किक र वैज्ञानिक कारणका माध्यमबाट बालबालिकाको जिज्ञासा शान्त पार्न सकिन्छ । यस्ता सामान्य कुराहरुका लागि कुनै थप विषयगत ज्ञान चाहिँदैन । यसका लागि अभिभावकहरुले माध्यमिक तहमा अध्ययन गरेको र बुझेको ज्ञान नै पर्याप्त हुन्छ ।
११) शरीर स्वस्थ राख्ने विभिन्न उपायमध्ये योग र शारीरिक व्यायाम पनि महत्वपूर्ण छ । यसका बारेमा बालबालिकामा प्रत्यक्ष अभ्यासबाट सिकाउन सकिन्छ । यो प्रक्रियाले सबैलाई फाइदा पुर्याउँछ । योगले मानसिक तनाव व्यवस्थापन गर्नुका साथै शारीरिक र संवेगात्मक तनावको समाधान पनि गर्दछ । यो बालबालिकाको लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ ।
१२) घरमा रहँदा अभिभावले खेलकुद क्रियाकलापमा सहभागी बन्न सकिन्छ । यसका लागि इन्डोर वा आउटडोर खेल ब्याडमिन्टन, चेस, लुडो, क्यारमबोर्ड, फुटवल, भलिबल, टेबल टेनिस आदि खेलकुद सिकाउन र अभ्यास गराउन सकिन्छ । खेलकुद र सङ्गीत भनेपछि बालबालिका हुरुक्कै हुन्छन् ।
१३) कहिलेकाहीँ शब्दार्थ सिकाइ अन्ताक्षरी वा वर्ड मिनिङ् खेलेर बालबालिकाको शब्द भण्डार बढाउन सकिन्छ । यसमा सानो सानो पुरस्कारको घोषणा गरिदिनुहोस् र बालबालिकासँग पनि आफै खेल्नुहोस् । जस्तै : World – Door – River – rose – elephant – tomato – orange – engine – ecosystem- mango आदि । यसबाट बालबालिकामा लेखन र बाचन कलामा निखार ल्याउन मदत गर्दछ ।
१४) बालबालिकालाई घरमा गीत सङ्गीत सिकाउनुहोस् । मनोरञ्जनात्मक र सन्देशमूलक गीत सिकाउनुहोस् । यसका लागि अन्ताक्षरी गीत गाउन सकिन्छ । यसले बालबालिकाको मन मष्तिस्कलाई ताजा बनाउँछ, तनाव व्यवस्थापन गर्छ र काम गर्ने स्फूर्ति बढाउँछ । आफूले गाउन वा नाच्न सुरु गर्नोस् र बालबालिकालाई सँगै गाउन र नाच्न लगाउनुहोस् । यसबाट वातावरण थप रमणीय बन्न जान्छ । बालबालिकाले गाउँदा वा नाच्दा नजाने पनि वा बिग्रिए पनि नकारात्मक टिप्पणी नगर्नोस् । सधैं सकारात्मक उर्जा थप्ने काम गर्नोस् । राम्रो छ, अति उत्कृट आदि भनेर उनीहरुलाई थप प्रोत्साहित गरी थप काम गर्नेतर्फ उत्प्रेरित गर्नोस् ।
१५) लकडाउनको समयमा बालबालिकासँग सँगै बसेर ज्ञानवर्द्धक र सन्देशमूलक चलचित्र पनि हेर्न सकिन्छ । यसबाट नयाँ नयाँ सूचना र सोच लिन तथा सिक्न पनि सकिन्छ ।
१६) त्यसैगरी स्वास्थ्य सचेतनाअन्तर्गत बालबालिकालाई हात धुने तरिकाका बारेमा व्यवहारिक अभ्यास गराउनुहोस् । यो कोभिड–१९ का लागि मात्र हैन अरु समयका लागि पनि काम लाग्छ । त्यसैगरी सेनिटाइजर प्रयोग गर्ने तरिका, मास्क लगाउने र सफा गर्ने तरिका सामाजिक दूरी कायम गर्ने लगायतका स्वास्थ्य मापदण्डका बारेमा जानकारी गराउन सकिन्छ ।
१७) घरमै बसेर आधुनिक कम्प्युटर वा अन्य सूचना प्रविधि सिकाउन वा सिक्न सकिन्छ । यसमा विभिन्न ग्राफिक डिजाइन गर्ने, सामाजिक सञ्जाल गुगल, युट्युब वा अन्य ज्ञानका भण्डार वा सामग्री डाउनलोड गरेर पढ्न सकिन्छ । फोटोसपमा गएर विभिन्न चित्र वा ग्राफिक डिजाइनहरू बनाउन सकिन्छ । वास्तवमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट बालबालिका धेरै सुचनामूलक र नयाँ नयाँ प्रविधिमा धेरै फरवार्ड भैसकेका छन् ।
अन्तमा, बालबालिकाप्रति अभिभावकको दायित्व अरु बेलाभन्दा यस लकडाउनको समयमा बढी हुने भएकोले यसलाई सहज, रमणीय, तनावमुक्त र उपलब्धिमूलक बनाउन सकियो भने यो सबैका लागि सुखद विषय पनि हो । भनिन्छ, बालबालिका तथा युवा भविष्यका कर्णधार मात्र हैनन् वर्तमानका साझेदार पनि हुन् । उनीहरुको यस उर्वर र सिकाइको मूल जग बसाल्ने समयको सही सदुपयोग हुन सकेन भने यसले सुदूर भविष्यसम्म पनि नकारात्मक प्रभाव पर्दछ । अतः हामी सबैले यो सम्वेदनशील समयको महत्वबोध गरी बालबालिकाको समय व्यवस्थापन र सिकाइका लागि थप सजग र सम्वेदनशील बन्नु जरुरी छ । भविष्यमा देश हाक्ने यी सारथीको दिनचर्यालाई उपलब्धिमूलक र ज्ञानवर्द्धक बनाउन सकिएमा देशले सही गन्तव्य लिएको ठहर्छ । जय शिक्षा, जय बालबालिका ।
लेखक हाल राष्ट्रिय युवा परिषद् सानोठिमीमा उपसचिव पदमा कार्यरत छन् ।
साभारः edupatra.com
- कुमारी स्याङ्बो / पत्रकार
म कोरोना भाइरस (कोभिड १९) संक्रमित कुमारी स्याङ्बो । कोरोना भाइरसको संक्रमण लगत्तै मलाई साउन ३१ गते आइसोलेसन वार्डमा लगियो । त्यहाँ भदौ १५ गतेसम्म बसे । १५ गते कोरोनालाई जितेर आफनो घरमा फर्के । कोरोना भाइरसको डर त्रासमा परिहरनु भएका सम्पुर्ण साथीहरुलाई धैर्य धारणा गर्न र आत्मबल बलियो बनाएर रोगको बिरुद्ध लड्न सबै सबैमा हार्दिक अपिल गर्दछु । विश्व्यापी रुपमा फैलिएको कोरोना भाइरसको तथ्यांक हेर्ने हो भने अहिले अधिकांश देशमा फैलिसकेका छन् । उपचाररत रहेका सम्पुर्ण बिरामीहरुको स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दछु । कोरोना संक्रमणका कारण ज्यान गुमाउनु भएका साथीहरुलाई भावपुर्ण श्रद्धान्जली अर्पण गर्दछु । साथै परिवारजनमा गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछु ।
म पेशाले पत्रकारीता गर्छु । जुनदिनबाट नेपालमा पनि कोरोना भाइरसको महामारी भित्रियो, उक्तदिनबाट नै उचित सावधानी सामाजिक दुरी, माक्स, सेनिटाइजर, साबुन पानीलगायतका हरसम्भव प्रयोग गरि हिडेँका थिएँ । तर जति नै सावधानी अपनाउदा अपनाउँदै पनि दुर्घटना हुन सक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छ । यद्यपी यो जति नै हल्ला र भ्रमहरु फैलाइएको छ त्यस्तो चै पटक्कै होइन रहेछ भन्ने मेरो १७ दिनको आइसोसन बसाईको अनुभव हो । मलाई फोन, म्यासेज मार्फत मेरो स्वास्थ्य अवस्था बुझ्नु हुने, अनि भेट्न आउनुहुने सम्पुर्णमा धेरै धेरै धन्यवाद छ ।
तपाईहरुको यो हौसला मलाई पक्कै पनि कुनै प्राण घातक रोगको निदान गर्ने ओखतीभन्दा कम प्रभावकारी भएको छैन । तपाईहरुको साथ सहयोगले गर्दा आज मैले कोरोना जितेर घर फर्कन पाए ।
मलाई कोरोनाले कसरी आक्रमण ग-यो त ? कस्तो हुँदा रहेछ सत्य कति रहेछ र हल्ला, भ्रम कस्तो छ ? के साच्चिकै कोरोना संक्रमण हुने बित्तिकै अरुले हल्ला गरेकै जस्तो गरि मरिहालिने नि हो त ? भन्ने धेरैले प्रश्न गर्नुभएको छ तर म भन्छु कोरोना भनेको सामान्य रोग हो । जुन मान्छेहरुलाई दीर्घकालिन रोग जस्तै निमोनिया, क्यान्सर, ग्यास्टिक, प्रेसर, दम जस्ता रोगले सताइरहेका हुन्छन् त्यस्तै मान्छेहरुले उपचार नपाएर ज्यान गुमाएका हुन नभए कोरोना लागेर मर्ने नेपालमा एकजना पनि छैन । गत साउन महिनाको २२ गते राति अकस्मात उच्च तापक्रमको ज्वरो आउने, छाती दुख्ने, कफ काम्ने, टाउको दुख्ने, घाटी दुख्ने, शरीरको जोर्नीहरु दुख्ने, सुख्खा खोकी लाग्ने आदि लक्षणहरु देखा पर्दै गएका थिए । म सँगै कोठामा बस्ने मेरो सानो बहिनी थिइन् । बहिनीलाई संक्रमण हुन सक्ने खतरा थियो । मेरो बहिनीलाई मलाई कोरोना पुष्टि भए लगत्तै ८ दिनपछि उसलाई पीसीआर जाँच गराए । रिपोर्ट ६ दिनमा नेगटिभ आयो ।
धेरै खुशी लाग्यो । संधै सोच्थे, मलाई लागेता पनि मेरो बहिनीलाई कोरोना नलागोस् । मनमा एउटा कुरा पनि उत्पन्न भयो कोरोना सगैं सुत्दैमा, संगै खादैमा लाग्ने रोग होइन रहेछ । जुन मान्छे कमजोर छ उसैलाई कोरोना लाग्ने सम्भावना बढि रहेको हुन्छ । गत साउन २९ गते पीसीआर टेस्ट गर्दा ३० गते रिपोर्ट आयो । मलाई सबैले घरमा बस्न उचित वातावरण नभए आइसोलेसन वार्डमा जानु पर्छ भनि कल म्यासेज आउन थाल्यो त्यति नै मलाई तनाव बढ्यो । ३१ गते बिहानै मलाई लिन एक्बुलेन्स लिन आयो । मसँग मेरो सानो बहिनी थिए । बहिनी एकलै भएको कारण मेरो मन भक्कानिन थाल्यो । म हेटौंडा १० आनन्दटोलमा विगत लामो समयदेखि डेरामा बस्दै आएका हुन् ।
मेरो घर राक्सिराङ गाउँपालिका वडा नम्बर २ हो । म आफनो काम अनि पढाई गर्दै हेटौडामा बस्दै आएका हुन् । मेरो आमा बुवा गाउँमै बस्नुहुन्छ मसँग मेरो बहिनी बस्छिन् । कोरोना लागेको पुष्टि भएसँगै मदन भण्डारी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान हेटौंडा आइसोलेसन वार्ड गौरीटारमा ३१ गते बिहान ५ बजे एम्बुलेन्सले ल्याइयो । आफु बस्ने छेउछाउमा केही नभनि हिड्ने सोच बनाए । किनकी हाम्रो समाज एकदम खराब छ । म त हिँडे तर बहिनीलाई पो नराम्रो गर्छन् कि ? एकक्षण बसेपछि निस्किनु प-यो भनेर हिड्न खोजे । यता एम्बुलेन्सबाट चाडो निस्किनु भनेको छ मन गहुङ्गो भयो । भक्कानिएर आयो आखाँ रसाए । हिम्मत जुटाएर बहिनीसँग बिदा मागेँ ।
मन भारी छ, मनमा डर त्रास छ, के हुने होला भन्ने । तर पनि घरमा आमा बुवालाई फोन गरेर अनि बहिनीको लागि ठुलो आत्मबल दिएर निस्किनुपर्छ । सबैजना कमजोर हुनुहुन्छ भन्ने लागेर ढुङ्गाको मन बनाएर मुसुक्क हाँसेर म गएँ है, छिट्टै निको भएर आउँछु चिन्ता नलिनु कसैले पनि भने ।
सँगै बस्ने मेरो बहिनीलाई नलागोस भनेर जोगाउन म हिँडेको । आमा बुवालाई मेरो चिन्ता नलिन भने । बहिनीले म नउठ्दै मेरो सबै सामान ठिक्क पारेकी थिइन् । अलि पर सम्म पु-याउन आइन् । अनि बहिनीलाई जान्छु भने । मन त त्यो बेला दुख्यो, जब बहिनीसँग गए है भने । बहिनीलाई एकलै छोडेर । अनुहारमा हेरेर बोल्न सकिन । मन सम्हालिएन धन्न बहिनीले देखिनन् । फर्किएर हेरेँ । ४/५ मिनेट हिँडेपछि एम्बुलेन्स हिड्ने बाटोमा पुगेँ । जे होला होला । आत्तिनु हुन्न जस्तो लाग्यो । म भन्दा कमजोरहरुलाई बाँच्न सिकाउनुपर्छ । म अरुको लागि उदाहरण बन्नुपर्छ भन्ने हिम्मत, आँट मनमा जुटाउने कोसिश गर्दै थिए ।
मेरो १७ औं दिनको अनुभवले के भन्छ भने मैले आजभन्दा अगाडि कोरोनाको बारेमा जति जे सुने त्यो सब हाम्रै भ्रम हो । कसैले भन्छ कोरोना लागेर मरिन्छ हाम्रो तुलनामा दीर्घ रोग भएका बिरामीहरुलाई चाही अलिक धेरै कमजोर बनाउँछ । उहाँहरुले पनि आत्मबल एकदम बलियो बनाएर खानपिनमा ध्यान दिनु भएर सुरक्षात्मक उपाय अपनाएर निको हुन समय लाग्दैन ।
यस्सो झोलामा हेरेको औषधी पनि छुटेको रहेछ त्यो अनि अलिकति फलफुल पनि खानु है भनेर बहिनीले ल्याइदिइन् । एक्बुलेन्स मेरो अगाडी आएर रोकियो । मेरो मुटुको चाल रोकिए जस्तै भयो । म एम्बुलेन्समा चँढे । पहिला कहिल्यै नचढेकाले निक्कै डर लागेको थियो । सम्हालिएर बसे । एम्बुलेन्स सिधै गौरीटार आइसोलेसनमा हुँइकियो । म आत्मबल जम्मा गर्दै थिएँ । मोबाइलमा फोन आउन थाल्यो । म खासै बिरामी पनि थिएन । डर पनि कम हुँदै गयो । केहीबेरपछि एम्बुलेन्स सितलमहलचोकमा रोकियो । त्यहाँ मै जस्तो अर्को एकजना साथी पनि चढ्नु भो । उहाँ पनि म जस्तो सामान्य हुनुहुदो रहेछ । हामी दुबै जना सामान्य अवस्थाकै थियौ । आइसोलेशन वार्डमा पुगे एम्बुलेन्स रोकियो । हाम्रो ढोका खुल्यो, सिस्टरले बिस्तारै ओर्लेपछि सिस्टरले शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना, छिट्टै निको भएर फर्किनुस है भन्दै बिदा गर्नुभयो । हामीले मुस्कुराउदै खुशीको संकेत दियौ ।
दोस्रो तल्लाको २ सय ९ नम्बर कोठामा गए । बेडमा पल्टिए, एकछिन् सोचेँ । खाजा खाने समय भएको रहेछ । खाजामा एउटा जेरी दुईओटा फुलाउरा रहेछ । म खाजा लिएर आएँ । पानी तताएर खाए । एकिछनपछि तल झर्न मन लाग्यो । कम्पाउण्डमा तारबार गरेको रहेछ । सायद बिरामीहरु भाग्छन् भनेर होला । बस्ने ठाँउ राम्रो थियो । मन आनन्दित भयो । घरमा कसैलाई मेरो चिन्ता नहोस् भनेर फोन गरेर सबैलाई खबर गराए । नयाँ साथीहरुसँग बोलचाल भयो, चिन्जान गरे । संक्रमितहरु बढ्दै गए । बिहान दिउँसो बेलुका सधै नाचगान गरिन्थ्यौ । रमाइलो गरिन्थ्यो । कसैलाई केही भएमा इन्चार्ज सागर काफलेलाई फोन गरेर भन्थ्यौ । उहाँले आवश्यक सल्लाह सहित औषधि दिनुहुन्थ्यो।
मेरो १७ औं दिनको अनुभवले के भन्छ भने मैले आजभन्दा अगाडि कोरोनाको बारेमा जति जे सुने त्यो सब हाम्रै भ्रम हो । कसैले भन्छ कोरोना लागेर मरिन्छ हाम्रो तुलनामा दीर्घ रोग भएका बिरामीहरुलाई चाही अलिक धेरै कमजोर बनाउँछ । उहाँहरुले पनि आत्मबल एकदम बलियो बनाएर खानपिनमा ध्यान दिनु भएर सुरक्षात्मक उपाय अपनाएर निको हुन समय लाग्दैन । सुरक्षित बानीव्यावहार अपनाए कोरोनालाई सजिल्लै परास्त गर्न सकिन्छ । कोरोना जितेर आज म आफ्नो कार्यक्षेत्रमा आएको छु । सबैमा यही सन्देश दिन चाहन्छु ।