घटना नं १ः सिन्धुपाल्चोककी उनी काठमाडौ कपनको फुटपाथमा कपडा व्यापार गर्थिन् । व्यापारको क्रममा हेटौंडाका एक पुरुषसँग चिनजान भयो । चिनजान मायामा परिणत भयो र २ वर्षपछि विवाहमा ।
विवाह गरेको ५ वर्षमा उनीहरुको २ सन्तान भए । ति २ सन्तानको राम्रा शिक्षा र सिङ्गो परिवारको भविष्य सुखद बनाउने सपना सजाउँदै उनी साउदी पुगिन् । तर सपना सजाय जस्तो राम्रो भएन, घरेलु कामदारको लागि गएकी उनलाई श्रम मात्रै हैन मालिकले शारिरीक शोषण पनि गर्न थाले । उनले आफ्नो पीडा श्रीमान्लाई सुनाइन् तर परपुरुषले छोएको भन्दै श्रीमतीको रुपमा श्रीमानले स्वीकारेनन् ।
परिवारको सुदख भविष्यको लागि विदेश गएकी उनी धेरै दुःख र हण्डर खेपेर फर्कदा परिवारकै साथ पाइनन् । सामाजिक संस्थाको सहयोगमा नेपाल फर्केकी उनले श्रीमान्को घर हेटौंडामा प्रवेश नपाएपछि अन्ततःमाइतीघर सिन्धुपाल्चोक नै फर्किइन् ।
घटना न. २ः
मकवानपुरकी अर्की एक महिला अहिले बुटवलमा व्यापार गरेर गुजारा चलाउँदै आएकी छिन् । भारतमा राम्रो रोजगारी दिलाउँने आश्वासनमा आफन्तबाटै बेचिएकी उनी ६ वर्षपछि घर फर्केकी थिइन् । १ वटा बच्चा समेत साथै लिएर आएकी उनको ४ महिनाको गर्भ थियो । यौन शोषणको चरम पीडा खेपेर फर्केकी उनलाई समाज र आफन्तले साहारा हैन, हैरानी दिए । नेपाल फर्केपछि पीडाका दिन सकिएलान् भन्ने सोचेकी उनले अर्को संघर्ष परिवार र आफन्तसँगै गर्न पर्ने भएपछि गर्भपतन गराइन र हाल १ बच्चाको साथमा बुटबलमा व्यवसाय गरेर गुजारा चालउँदै आएकी छिन् ।
घटना नं ३ः
‘के को स्वच्छाले काम गर्न जानु, बेचिएकी रे त, के के भोगेर आई, धन्न परिवारले स्वीकारेका छन् फर्केर आउँदा । उनले आफ्नै कानले आफ्नो बारेमा नराम्रो टिप्पणी सुनिन् । त्यसपछि बेचैन भयो उनको मन । न काम गर्न जोश छ कतै पुराना दौंतरीहरुसँग घुलमिल हुने स्फुर्ति । भन्छिन् ‘घरले त स्वीकार्यो, तर छिमेक, मेरा आफ्ना दौतरीहरु…..।’ बझपन र स्वदेशमा हुँदाको क्षणले अहिले चिथोर्ने र वेचैन बनाउने गरेको बताउँछिन् उनी । ‘सम्हालिने कोशिस गर्दैछु, परिवारले साथ दिएको छ, नातागोताहरु कोहि कुरा काट्छन् कोही चुँ चुँ गर्छन् यस्तै हो ।
‘विदेशमा छउञ्जेल घर फर्कन पाए संघर्षका दिन सकिन्थे जस्तो लाग्थ्यो, यहाँ आएपछि थाहा भो, जीवनमा संघर्ष अनरवत रहेछ’ उनले भनिन् । विस्तारै पीडा भुल्दै र आफूलाई साहस बटुलेर उभ्याउँदै गरेकी उनले आफ्नो नाम मिडियामा नआइदिओस भन्ने इच्छा जाहेर गरिन् । ‘मिडियाले राम्रो होस भनेरै लेख्दा पनि कहिले हाम्रो जीवनमा नराम्रो भैदिन्छ, त्यसैले नाम नलेख्नु ल ।” उनले छुटीने बेलामा यति भनिन् ।
रोजगार मानवको जीवन धान्ने आधार । परिवारको आवश्यकता धान्ने बाटो नै रोजगारी । कुनै पेशा, व्यवसायबीना मानिसलाई जीविकोपार्जनमै समस्या हुने । यस्तै पेशाको खोजीमा भौतारीदै गाँउबाट शहर, शहरबाट राजधानी र राजधानीबाट वैदेशिक रोजगारमा जानेहरुको सङ्ख्या अनगिन्ती छ । ‘वैदेशिक रोजगार कहाँ सहज छ र ? आफ्नो कोही हुन्न मालिकको निर्देशन, निगाहामा दैनिकी गुजार्नु पर्छ’ कुराकानीको शिलशिलामा वैदेशिक रोजगारबाट फर्केकी अर्की महिलाले भनिन् ‘कति त शारिरीक शोषणा हुने काममा बेचिन्छन् त कोही श्रमिकको रुपमा बेचिन्छ।’

मकवानपुरबाट रोजगारीको शिलशिलामा धेरै युवाहरु विदेशिएकमा छन् । तर यसरी वैदेशिक रोजगारमा गएका मध्ये महिलाहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको छ । महिलाहरु विदेशमा पनि जोखिमपूर्ण अवस्थामा काम गर्न बाध्य हुने गरेको र फर्केपछि पनि समाजमा सजिलै घुलमिल हुन नसक्ने पीडा रहेको आम्कास नेपाल प्रमुख विजया राई श्रेष्ठले बताइन् ।
‘नेपालको प्रत्येक जसो घरले वैदेशिक रोजगारको क्रममा आइपरेको समस्या भोग्नु परेको छ, तर सरकार समस्याको समाधान गर्न बन्द वैदेशिक रोजगारमै प्रतिबन्ध लाउने रणनीति बनाउँन लागि परेको छ, यो समाधानको बाटो विल्कुलै है’ प्रमुख राईले भनिन् ।
विदेशमा समस्या भोगेर आएका महिलाहरुलाई परिवार र समाजका पुर्नस्थापना हुन प्रश्नहरुको ताँती लाग्ने गर्दछन् । ‘घरमा आयो प्रश्नै प्रश्नले अठ्याउँछ’ वैदेशिक रोजगारबाट फर्केकी एक महिलाले भनिन् । बैदेशिक रोजगारबाट विभिन्न समयमा फर्किएका महिलाका लागी समाजमा पुर्नस्थापनामा समस्या हुने गरेको छ । लामो समय बैदेशिक रोजगारीको शिलशिलामा विभिन्न मुलुकमा रहेर काम गरि फर्किएका महिलालाई समाजले हेर्ने दृष्टि कोण नकारात्मक हुने भएकाले समाजमा स्थापित हुन असहजता हुने गरेको ति महिलाले बताइन् ।
न्यायभन्दा इज्जत प्यारो
बैदेशिक रोजगारको क्रममा गठिएका तथा विभिन्न शोषणमा परेका महिलाहरु ठुलो संघर्षपछि नेपाल फर्केर पनि कानुनी रुपमा क्षतिपुर्ति लिन कानुनी बाटो रोज्दैनन् । कतिपयलाई कानुनी अधिकार बारे थाहै नभएको बताउँछन् । कतिपय चाही आफ्नो विगतबारे समाजमा सबैलाई जानकारी होला र इज्जत जाला भनेर विगत लुकाएर नयाँ विहानी कोर्न चाहन्छन् ।
रोजगारीको क्रममा चरम लैङगिक हिसांमा परेर फर्किएका महिलाहरु धेरैजसो त आफ्नो पुरानो समाज र परिवेशमा फर्कन नै नचाहने गरेको अधिकारकर्मीहरु बताउँछन् । खाडी मुलुकमा कामका लागी जाने गरेका महिला सामान्य लेखपढ गरेका हुने भएकाले घरायसी सहयोगीका रुपमा गई हिंसामा परि नेपाल फर्कने अधिक भएपनि न्यायको लडाईमा उत्रनै नचाहने गरेको ग्रामिण एकीकृत विकास सेवा अध्यक्ष सिता विष्टले बताइन् ।
‘कतिपयलाई समाजमा पुरानै हैसियतमा स्थापित हुन नसकेपछि अन्ततः महिलाहरु कि त पुनः वैदेशिक रोजगर कि त अनेत्र बासाइ सर्ने गरेका छन् । विदेशमा हुनेगरेको मानसिक तनाव बिर्सनका लागि आफ्नै देशमा फर्केर आउँदा उनीहरु गाउँमा आफ्नोपन आभाष गर्न पाइरहेका हुँदैनन् । खाडी मुलुकमा घरेलु कामका लागि जाने गरेका महिला सामान्य लेखपढ गरेका वा अनपढ हुने भएकाले समस्या हुने गरेको विष्टले बताइन् । त्यहाँ रहँदा उनीहरु घरेलु हिंसा भोग्नु परेको बताउँछन् । कतिपय घटना त यौनशोषणसँग सम्बन्धित हुने गरेको छ ।
कमजोर आर्थिक अबस्था, घरेलु हिंसा, श्रीमानको दबाबलगायतका कारणहरुबाट महिलाहरु विदेश जाने गरेको र उनीहरु नै विभिन्न समस्यामा पर्ने गरेको मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव बेचविखन विरुद्धको जिल्ला सञ्जाल अध्यक्ष आरती पाठकले बताइन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरका अनुसार वैदेशिक रोजगारीको लागि राहदानी बनाउनेहरु मध्ये ४० प्रतिशत सङ्ख्या महिलाको हुने गरेको छ ।
मकवानपुर जिल्लामा दैनिक सरदर १५ देखि २० जनाले राहदानी बनाउने गरेका छन्। पछिल्लो समय घरमा श्रीमान श्रीमतीबचिको पारिवारीक बेमेलका कारण विदेशिनेहरुको संङ्ख्या पनि बढेको छ । कतिपय अवस्थामा त वैदेशिक रोजगारीमा जाने महिलाको अबस्था निकै दयनिय हुने गरेको माइती नेपाल मकवानपुर संयोजक माया लामा बताउँछिन् । वैदेशिक रोजगारीमा जानु अघि भएको संझौता अनुसार काम नपाएपछि फर्कन चाहदा पनि विभिन्न बाधा अड्चन भएको कारण विदेश मै समस्याग्रत दैनिकी गुजारेर बस्ने गरेको लामाले बताइन् ।
वैदेशिक रोजगारीको क्रममा समस्या नहोस भनेर दैनिक १५ देखि २० जनालाई परामर्श दिने गरेको जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुर आप्रवासन स्रोत केन्द्रको सूचना तथा परामर्शकर्ता पार्वती बिकले बताइन् ।

घरेलु काममा जानेहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको फिल्ड भिजिटमा भेटिएको उनले बताइन् । घरेलु काममा गएका अनपढ महिलाहरुलाई आफ्नो अनुमति पत्रको म्याद गुज्रेको थाहा नहुने, बीमा बारे जानकारी नहुने, आफू बसेको ठेगाना समेत भन्न नसक्नेहरुलाई बढी समस्या हुने गरेको उनले बताइन् ।
वैदेशिक रोजगारको लागि राहदानी बनाउन जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा आउनेहरुलाई सूचना तथा परामर्श गर्ने, इजाजत प्राप्त मेन पावरबारे, श्रम स्वीकृति लिनेबारे,तालिम तथा सिप, पैसा बुझाउँदा ध्यान दिनु पर्ने कुराहरु, प्रमाण राखेर मात्रै कारोवार गर्नेलगायतको बारेमा परामर्श गर्ने गरेको बिकले बताइन् ।

मकवानपुरको हेटौंडा उपमहानगरपालिका, थाहा नगरपालिका, मनहरी , र बकैया गाउँपालिकाको नेतृत्वमा एकीकृत ग्रामिण विकास सेवाको सहजिकरणमा सञ्चालित सुरक्षित आप्रवासन परियोजनाले समस्यामा परेकाहरुको न्यायको लागि सहजिकरण गर्दै आएको छ । परियोजना संयोजक अन्जिता थापा मगरका अनुसार संस्थामा चालु आर्थिक वर्षको साउन र भदौ महिनामा मात्रै ३२ वटा केसहरु दर्ता भएका छन् । विदेश जाने सोच बनाएर पासपोर्ट बनाउनेदेखि रोजगारमा लागेपछिसम फलोअप गर्दै आएको थापा मगरले बताइन् । यो वर्ष मात्रै ठगिमा आएको १ लाख फिर्ता गर्न सफल भएको उनले बताइन् । यो परियोजना ३९ वटा जिल्लामा छ । अन्य जिल्लाको भएपनि आएको केस हेर्ने गरेको र यस्ता समस्यामा पुरुषको बढी देखिएको विष्टले बताइन् ।
अन्ततः समस्यामा महिलाहरु नै
वैदेशिक रोजगारको शिलशिलमा महिलाहरुले प्रत्यक्ष पीडा भोगेका छन् । परिवारबाट श्रीमान वा छोराहरु वैदेशिक रोजगारको क्रममा समस्या पर्दा पनि त्यसको मारमा महिला नै पर्ने गरेका छन् ।
‘समस्यामा पुरुष देखिए पनि त्यसको प्रत्यक्ष मारमा महिला छन् । कोरोना महामारीको बेला मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिकाका तुलबहादुर बिकको कोरोनाको कारण साउदीमा मृत्यु भयो । छोरो साउदीमा बित्यो परिवारको भार बृद्ध आमा मनमायालाई प¥यो । कानुनतः कार्य अवधि सकिएको कारण परिवारले कारण क्षतिपुर्ति पाएनन् । घरको गुजारा चलाउने छोरा नै नरहेपछि आमा समस्यामा परिन् । धेरै जसो परिवारले म्याद गुज्रेको कारण बीमा, क्षतिपुर्तिलगायतको रकम पाउनमा समस्या हुने गरेको विष्टको अनुभव छ ।
यता मकवानपुर जिल्ला मनहरीकी चेपाङ किशोरीको पीडा दर्दनाक छ । १८ वर्षीय किशोरीको काखमा ५ महिनाको शिशु, विदेशमा श्रीमानको ज्यान गयो । सुरुमा विवाह दर्ता तथा बच्चाको जन्मदर्ता नभएको कारण क्षतिपुर्ति रकम दावि गर्ने समस्या भयो । सामाजिक संस्थाहरुको सहजिकरणमा क्षतिपुर्ति रकम पाएपछि उनलाई घरैमा असुरक्षा भयो ।
श्रीमानको मृत्युपछि प्राप्त क्षतिपुर्ति रकम पनि परिवारले नदिएपछि पारिवारीक विवाद सुरु भयो । श्रीमान्को मृत्युपछि पाएको पैसाको कारण परिवारभित्र कलह हुँदा आफ्नो ज्यान नै जोखिममा राखेर लागिपरिन् । ‘क्षतिपुर्ति बीमालगायतको गरी २१ लाख पैसा आयो, त्यै पैसाको लागि परिवारले नै ज्यान लिने हो कि भन्ने डरैडरमा छु’ उनले भनिन् ‘बाहीर यही कुरा भन्दा झनै डरलाग्ने त्यसैले कतै भन्न सकेकी छैन ।’
सामाजिकिकरण हुनै समस्या
राम्रो भएर फर्केकाहरुलाई सबैले वा–वा भन्छन्, उसैको पछि लागेर विदेशिन अरुले पनि चाह प्रकट गर्ने गर्दछन् तर जो दुख पाएर फर्केको हुन्छ, जसलाई साथीभाई, परिवार तथा समाजको साथ आवश्यक हुन्छ उसलाई कसैले साथ दिन हत्तपत्त तयार नहुने गरेको पाइन्छ ।
ग्रामिण एकीकृत विकास सेवा (आइभीडीएस) ले साउन र भदौ महिनामा ३२ वटा केसमा सहजिकरण गरेको बिष्टले बताइन् । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा ८९ वटा केस दर्ता भएका थिए । जसमा ५५ वटा केस टुङ्गीएको छ । ५५ वटा केसको फाइनल गर्दा ७९ लाख रकम क्षतिपुर्ति सम्बन्धित व्यक्तिलाई बुझाउन सकिएको अध्यक्ष विष्टले बताइन् ।
२० बर्ष पहिले र अहिले अवस्था उस्तै छ, घरेलु काममा जान प्रतिबन्ध लगाउनु नै समाधान हैन, मुख्य समस्य खोज्न तिर लाग्नुभन्दा प्रतिबन्ध लगाउनुमा सरकार लाग्नु राम्रो हैन’ राईले भनिन् ‘बाध्यात्मक रुपमा वैदेशिक रोजगारको लागि जानेहरुलाई फसाउने दलालहरूलाई झनै सहज भएको उनले बताइन् । भारतसँगको खुला सिमानाको कारण नेपालबाट अबैध कामदार लैजान समस्या भएको उनले बताइन् ।
‘गैरकानुनी रुपमा गएका कामदारलाई समस्या परेमा उजुरी समेत नलाग्ने भनेर रोजगारदाताले पनि झन् पेल्छन’ उनले भनिन् ‘सरकारले वैदेशिक रोजगार सम्बन्धी ऐन नियम राम्रो बनाए पनि कार्यान्वयन पक्ष फितलो भयो ।’ नेपालमा संघ व्यवस्था सुरु भएसँगै अव वैदेशिक रोजगार बारेका सबै समस्यामा स्थानीय सरकारले जिम्मेवारीपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नु पर्दछ । बिदेश जान चाहने नेपालीलाई आफ्नो स्थानीय तहमै तालिम लिने, दक्ष बन्ने र कानुनी प्रकृया सबै पुरा गर्ने वातावरण स्थानीय सरकारले नै तय गर्नुपर्छ । फर्केका आएकाहरुको सिपलाई सदुपयोग गर्ने र उनीहरुको सम्मानजनका पुर्नस्थापनाको लागि स्थानीय सरकारले भुमिका निर्वाह गर्नुपर्छ । साथै समस्या परेकाहरुलाई सहज न्यायको पहुँच बढाउन पर्ने राइको धारण छ ।
आम्कास नेपालले कोरोना महामासरीको समयमा झण्डै ८ सय महिलालाई सेल्टर प्रदान गरेको उनले बताइन् । महामारीको कारण फर्केकाहरुलाई परिवारलाई मिलाउने, आय मुलक काममा लगाउने गर्दै आएका उनले बताइन् ।
जो फर्केर उदाहरणीय बने

मेरो नाम लिला रुम्बा, ४७ वर्षको भए । निम्न वर्गिाय आर्थिक हैसियतको हाम्रो परिवार । विदेश गएर केही कमाइ गर्ने घर सल्लाह अनुसार विदेश जाने तयारी गरियो । सुरुमा तुर्केमिनिस्तान जान तयारी गरेर घरबाट निस्केको थिएँ । सिन्धुपाल्चोकको एक जना दाईले मलाई तुर्केमिनिस्तान पु-याउने भनेर ४० हजार लिएका थिए । यो कुरा ८ वर्ष अगाडी हो ।
उसँगै लागेर भारतको बाटो हुँदै वैदेशिक रोजगारको लागि पाइला अगाडि बढाएको थिए । उसले भारतमा लगेर ४ दिन राख्यो । त्यहाँ धेरै दुख पाइयो । तुर्केमिनिस्तान पु¥याउँछु भन्ने मान्छे बेपत्ता भयो । मसँग अरु महिलासाथीहरु पनि हुनुहुन्थ्यो । हामीसँग घर फर्कनुको विकल्प थिए । त्यहाँ रहदा मकवानपुरको अर्को युवाले केटीहरुलाई नेपालबाट भारत पु-याउँदै फर्कदै गरेको थाहा पाइयो । उसँग चिनजान पनि यो, उसले कुवेत जाने भने सहयोग गर्छु भन्यो ।
ऋण काटेर गएका थियौ घर फर्कनुभन्दा कुवेतमा जानु उचित भनेर हामी उता लाग्यौ । बेचिने हो कि भनेर औधि डर चाँही लागेको थियो । मेरो बहिनी पहिले नै कुवेतमा कार्यरत थिइन्, त्यसैले पनि कुवेत जाने भनेपछि अलि साहस आयो । कुवेत जाने क्रममा पनि श्रीलंका लगेर ९ दिन राख्यो । भिसा आएको छैन, भन्दै अल्झाउँदै राख्यो । आफू न अंग्रेजी बुझ्थे न हिन्दी । बल्ल कुवेत पुगियो तर काम पाउन गाह्रो । बस्ने खानेको टुड्डो हुदैनथ्यो । काम गर्नको लागि पनि छानेर लैजाने रहेछन् । साथीहरुले ४/५ दिनमा काम पाए, मैले ९ दिनपछि काम पाए ।
जब काम पाए, घरको काम सजिलै थियो । साथीहरुभाइसँगको भेटमा धेरै दुखदायि कुराहरु सुनिन्थ्यो । कतिपयलाई बलात्कार हुने गरेको कुरा पनि सुनिन्थ्यो, मलाई भने समस्या थिएन। तर बसिरहन मन लागेन २ वर्षमा नेपाल फर्के । मलाई तुर्केमिनिस्तान लगिदिने भनेर ४० हजार पैसा ठगी गर्ने मान्छे अझै बेपत्ता छ । मैले नेपाल फर्केर पनि उसको खोजि गर्न सकिन, खोजि गर्ने आधार नाम थार ठेगाना सम्पर्क नम्बर केही छैन । मेरो पनि पढाइ छैन, ५/६ महिना पौढ पढेको हुँ ।
फर्केपछि आफ्नो गाउँठाउँ (मकवानपुर जिल्ला बकैया गाउँपालिका) मा स्थानीय बाहिनीहरुलाई, भाईहरुलाई बैदेशिक रोजगारको बारेमा चेतना दिने काममा सक्रिय छु । मैले ४ वर्षदेखि आफ्नो ठाउँमा रहेर जाने बुझेको कुराहरु अरुलाई सिकाउँदै आएको छु । ग्रामिण एकीकृत विकास सेवामा आवद्ध भएर वैदेशिक रोजगारलाई कसरी सुरक्षित बनाउने, ठगिबाट बच्न के गर्ने भन्नेबारे तालिम लिएपछि अरुलाई बुझाउन सझै सहज भएको छ । वैदेशिक रोजगारको क्रममा दुख पाएर फर्केका चेलिबेटीहरुलाई न्याय र क्षतिपुर्तिको लागि सहजिकरण गर्दै आएको छु । हालसम्म २ सयभन्दा बढीलाई मैले सहजिकरण गरिसकें ।

मेरो अनुभवमा विदेशमा दुख पाएर फर्केका महिलाहरु धेरैजसो चाँही आफ्नो लागि न्यायको खोजि नै गर्दैनन्, विगतमा जे भयो, भयो अब घरमा आइहाले भनेर बस्नुहुन्छ । शारिरीक शोषणमा परेर फर्केकाहरुले झनै आफ्नो इज्जत दाउमा राखेर न्यायका लागि लड्नुको औचित्य नै देख्नुहुन्न । विदेशमा दुख पाउन सकिने संभावनालाई ध्यान दिंदै पहिले नै कानुनी प्रकृया पुरा गरेर जान, पैसाहरु दिंदा पनि कागज गरेर राख्न, फोटोहरु खिचेर राख्न, प्रमाणहरु प्रयाप्त बनाएर मात्रै पाइला अगाडि बढाउँन सुझाव दिने गरेको छु ।
सकेसम्म विदेश नजाने, जानै परे सिप सिकेर, तालिम लिएर कानुनी बाटोबाट मात्रै वैदेशिक रोजगारीको लागि अघिबढ्न सबैलाई मेरो सुझाव छ । दुख पारएर फर्केनु पर्दा विशेषगरी महिलालाई घरसमाजका पुर्नस्थापित हुनै समस्या छ । आफूमाथिको मनोसामाजिक पीडाहरु एकातिर छन् अर्को तिर समाजको तिरस्कार हुँदा कसरी बाँच्नु हिम्मत उठाउनै कठिन छ । सामाजिक सोच अझै पनि महिलामैत्री छैन ।
मकवानपुर । घरेलु हिंसाविरुद्ध आन्दोलनरत महिला अधिकारकर्मी र सरकारबीच सहमति भएकाे छ । बाँकेकी नन्कुन्नी धोबीको मृत्यु र निर्मला कुर्मी बेपत्ता प्रकरणमा सरकार र महिला अधिकारकर्मीबीच सहमति भएको छ ।
मंगलबार बिहान सरकार र महिला अधिकारकर्मी बिच ७ दिनभित्र प्रतिवेदन बुझाउने गरी गृह मन्त्रालयका सहसचिव हिरालाल रेग्मीको नेतृत्वमा ६ सदस्यीय समिति बनाउने लगायतको सहमति भएको हो । उक्त प्रकरणमा गहिरो अनुसन्धान र दोषीलाई कारबाहीको माग गर्दै नेपालगन्जदेखि २० दिन पैदल हिँडेर काठमाडौँ आएका अधिकारकर्मी र आफन्तले माइतीघरमा १२ दिनदेखि धर्ना दिइरहेका छन् । आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेकी रुबी खान ११ दिनदेखि आमरण अनशनमा छिन् ।
दुई पक्षबीच सहमती भएसंगै बाँकेकी महिला अधिकारकर्मी खानले मंगलबार आमरण अनसन तोडेकी छन् । गृह मन्त्रालयका सहसचिव रेग्मीको नेतृत्वमा ६ सदस्यीय समिति बनाउने सहमतिसँगै रुबीले १३ दिन लामो अनसन तोडेकी हुन् । माइतीघर मण्डलामा मानअवधिकार आयोगकी पूर्व सदस्य मोहना अन्सारी र गृह मन्त्रालयका प्रवक्ता फणिन्द्रमणि पोखरेलले जुस खुवाएर अनसन तोडाएका हुन् ।

सरकारले सोमबारदेखि आन्दोलनरत पक्षसँग वार्ता सुरु गरेको थियो । सोमबार माइती नेपालको कार्यालयमा पुगेर गृह सचिव टेकनारायण पाण्डे र प्रवक्ता फणीन्द्रमणि पोखरेलले संघर्षरत अधिकारकर्मी र आफन्तसँग सोमबार छलफल गरेका थिए ।
नन्कुन्नीको घरेलु हिंसाकै कारण ज्यान गएकाले त्यसका दोषी ४ जनालाई पक्राउ गरी अनुसन्धान र कारबाहीको प्रक्रिया अघि नबढेसम्म आन्दोलन स्थगित गर्न नसकिने आन्दोलनरत पक्षको माग थियो । प्रहरीले अहिले नन्कुन्नीका श्रीमान् र जेठाजुलाई मात्र पक्राउ गरेको छ । त्यस्तै, निर्मला कुर्मीको अपहरण, शरीर बन्धक बनाई बेपत्ता पारिएको विषयका दोषीलाई समेत पक्राउ गरी कारबाही गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ ।
मकवानपुर । जेसीआई हेटौंडा लेडी जेसीजले बडादशैंको अवसरमा मकवानपुरका विभिन्न बालगृहमा आश्रित बालबालिकालाई मासु र चिउरा सहयोग गरेको छ । जेसीआई हेटौंडा लेडीले आइतबार भीमफेदी गाउँपालिकास्थित भीमफेदी बालगृह किताब राख्ने ३ थान दराजसहित ३० केजी कुखुराको मासु र २०केजी चिउरा सहयोग गरेको हो ।
यस्तै, सोमबार हेटौंडा–११ स्थित मामाघर नेपालमा २५ केजी मासु र २० केजी चिउरा तथा हेटौंडा–५ स्थित हाम्रो घर बालगृहमा ३५ केजी मासु र २० केजी चिउरा सहयोग गरेको छ । कार्यक्रममा भीमफेदी गाउँपालिकाका अध्यक्ष हिदम लामा, उपाध्यक्ष पार्वती राना, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत जीवन कुँवर, नेपाल बाल संगठन मकवानपुरका सभापति अशोक सारु मगर, जेसीआई हेटौंडा लेडीकी अध्यक्ष प्रतिमा श्रेष्ठको उपस्थिति रहेको थियो ।
जेसीआई हेटौंडा लेडीका पदाधिकारी तथा सदस्य एवम् गैरजेसीजमार्फत सहयोग संकलन गरी कुल ६२ हजार ७ सय रुपैयाँ बराबरको सामग्री सहयोग गरिएको जेसीआई हेटौंडा लेडीकी अध्यक्ष प्रतिमा श्रेष्ठले जानकारी दिईन् । भीमफेदी बालगृहमा ३१ जना, मामाघर नेपालमा २२ जना र हाम्रो घरमा २७ जना बालबालिका आश्रित छन् ।
‘मेरो दशैं खर्च बालबालिकालाई’ भन्ने अवधारणासहित बालगृहमा आश्रित बालबालिकालाई सहयोग गरिएको जेसीआई हेटौंडा लेडीकी अध्यक्ष प्रतिमा श्रेष्ठले बताइन ।

यस वर्ष विजया दशमी असोज महिनाको अन्तिममा सकिनेगरी सुरु भएको छ। असोज २१ गते घटस्थापना अर्थात् विधिपूर्वक राखिएको जमरा २९ गते दही, अक्षता र अबिरको रातो टीकासँगै लगाइन्छ। यस वर्ष षष्टी तिथि घटेकाले घटस्थापनाको नवौं दिनमा विजया दशमी मनाउँछौं। ऋतु र मौसमको हिसाबले अत्यन्त उचित समयमा यसवर्षको दसैं परेको छ।
विशेषगरी नेपालीहरूको महान् चाडका रूपमा मनाइने यो बडा दसैं मानव जीवनलाई प्रकृतिसँग एकाकार गर्न सिकाउने पर्व हो। दसैं सुरु हुनु अगाडि सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष पर्छ। यो १६ दिने पितृपक्षमा हामी हाम्रा ज्ञात अज्ञात पुर्खालाई सम्झन्छौं र नयाँ पुस्ताका लागि आशीर्वाद दिएर ठाउँ खाली गरिदिन प्रार्थना गर्छौँ। पितृपक्षको १६ दिन हामीले खाने खाना, लगाउने पोसाक र प्रयोग गर्ने रंग शान्त प्रकृतिको हुन्छ। शान्तभावले हामी हाम्रा पिता, पुर्खालाई पितृको रूपमा सम्झन्छौं र शुक्लपक्ष अर्थात् पूर्णिमाको उज्यालोमा पितृलाई सन्तुष्ट बनाएर बिदा गर्छौं।
घटस्थापनापछि प्रोटिनयुक्त पोषिलो खाना, रंगीबिरंगी पोसाक रातो रंगको प्रयोग आदिले हाम्रो दिनचर्या पनि फरक हुन्छ।
त्यसपछि कृष्णपक्ष अर्थात् औंसीको अँध्यारोमा ९ दिन शक्ति साधनाबाट नयाँ सृष्टि एवं उमंगको बीजारोपण गर्छौँ। दसौं दिनमा हर्षोल्लासपूर्वक विजयोत्सव मनाउँछौं। यो सृष्टि सञ्चालन नियमको प्रतीकका रूपमा जमरालाई लिइन्छ। जमरा अँध्यारोमै राखिन्छ। सप्तसती चण्डीपाठसँगै विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। नौ दिनमा पहेँलो रंगको जमरा भर्खर जन्मेको स्वस्थ बच्चाजस्तै मनमोहक देखिन्छ। त्यही जमरा लगाएर खुसी र उमंगका साथ आयु, आरोग्य एवं सुख, समृद्धिको कामना गर्दैएकअर्कामा शुभकामना आदानप्रदान गर्छौं। घटस्थापनापछि प्रोटिनयुक्त पोषिलो खाना, रंगीबिरंगी पोसाक रातो रंगको प्रयोग आदिले हाम्रो दिनचर्या पनि फरक हुन्छ। सृष्टिका लागि गरिने यो शक्ति साधना छिमेकी मुलुक भारत र बंगलादेशमा दुर्गा पूजाको नामले प्रख्यात छ। हामी यसलाई नवरात्री भन्छौं। नवरात्रीमा क्रमशः शैलपुत्री, ब्रम्हचारिणी, शारदादेवी, हंशवाहिनी, स्कन्धमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौंरी र सिद्धिधातृनामका नौवटा देवीको पूजा हुन्छ। यी नौ दिन देवीको साथमा केही समय बिताउने जो कोहीलाई पनि राम्रो हुन्छ। यी दिनहरू ईश्वरको स्त्री प्रकृतिमा समर्पित छ। नवरात्रीको पहिलो तीन दिन दुर्गा, लक्ष्मी र सरस्वतीको स्त्री प्रकृतिको तीन आयामिकरूप मानिन्छ।
अस्तित्वको तीन मूलभूत गुणः तमस्, रजस एवं सत्त्वका प्रतीक पनि मानिन्छ।
तमस् भन्नाले निष्क्रियता– धर्ती। रजस् भन्नाले सक्रियता, सूर्य र सत्त्व भन्नाले एकातर्फ सिमाना तोड्नु, विलिन हुनु, एवं एक हुनु हो। यी तीन खगोलीय वस्तु जसमा हाम्रो शरीरको रचना अत्यन्त गहिरोसँग जोडिएको छ। जसले शक्ति, अमरता एवं तागतको इच्छा गर्दछ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप कालीमाता एवं धर्तीमाताको पूजा गर्दछ।
जसले धन, दौलत, सुखी जीवन एवं भौतिक दुनियाँको अनेकौं उपहारको आकांक्षा राख्छ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप लक्ष्मी एवं सूर्यको पूजा गर्छ। जसले शरीरको अमरता प्राप्तिका लागि नभई ज्ञानमार्गद्वारा नश्वर शरीरको सीमाबाट पर जाने इच्छा राख्छ, उसले स्त्री प्रकृतिस्वरूप सरस्वती एवं चन्द्रमाको पूजा गर्छ। यी तीनै देवी नवरात्रको पहिलो तीन दिन एक एक गरी आउँछिन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ। किनकि आखिर हामी धर्तीबाट नै निस्कन्छौं र एक सक्रिय जीवन जिउने प्रयास गर्छौ। धर्तीबाट निस्कनुलाई तमस् र जिउनु अथवा बाँच्ने प्रयास गर्नुलाई रजस् भनिन्छ। तेस्रो हाम्रो जीवनको बाटोमा आउन पनि सक्छ, नआउन पनि सक्छ। उसलाई आफ्नो हृदयमा ल्याउन प्रयास गर्नुपर्छ।
तमस्ः पृथ्वी प्रकृति हुन्। नवरात्रीको पहिलो दिन तमस् अर्थात् पृथ्वीले जन्म दिन्छिन्। गर्भ अवस्था हामी आमाको कोखमा बिताउँछौँ। त्यो समय तमस् हो। गर्भावस्था लगभग शीत निद्रा जस्तै हो। अर्थात् विकास भइरहेको हुन्छ। तमस् पृथ्वीको र हाम्रो जन्मको प्रकृति हो। जसरी हामी आमाको कोखबाट बाहिर आउँछौं र सक्रिय हुन थाल्छौं। त्यहीबाट रजस् सुरु हुन्छ। यदी हामी प्रयाप्त मात्रामा सचेत वा भाग्यशाली छौं भने बाल्यकालमै हामीलाई सत्व गुणले छुन्छ। नत्र रजस्को गुण यस्तो छ कि जवसम्म सबै राम्रो हुन्छ, जीवन आरामले चल्छ। जव अलिकति नराम्रो दिन सुरु हुन्छ, रजस् पूरै नराम्रो भएर जीवनभर चल्छ।
त्यसैले नवरात्रको यी नौ दिनमा जीवनका हरेक पल उत्सवको रूपमा मनाउनु सबैभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। हामी धर्तीमा छौं। यसैपनि हामी प्रकृतिको एक हिस्सा हौं। कुनै पनि विपत्मा विचलित नहुनलाई धर्तीसँग एकाकार भएर बाँच्न सिक्नुपर्छ। त्यसैले धर्तीलाई माता ( आमा ) भनिन्छ। जीवनका हरेक पलहरू बुझ्ने नजिकको विश्वासपात्र आमा हुन्। आमा अन्यायको विरुद्ध लड्छिन्। सन्तानका लागि मर्छिन्।
धर्तीमाताको जब इच्छा हुन्छ हामी निस्कन्छौं। जव धर्तीमाताले हामीलाई आफैंमा समाहित गर्न चाहन्छिन् तव हामी विलिन हुन्छौं। यसको मतलव जीवन पूरै जालमा फस्छ। यो पूरै हाम्रो जीवनमा भइरहेको छ। यो पूरै ब्रम्हाण्डको साथमा यही प्रक्रिया चलिरहेको छ। यो चक्रलाई तोडेर पर जाने क्षमता नवरात्री साधनामा छ। हामीलाई देवीको यी तिनै स्वरूपको जरुरी छ। पहिलो दुई दुर्गा र लक्ष्मीको स्वरूप हाम्रो अस्तित्व, पोषण, सफल जीवन एवं खुसीका लागि जरुरी छ। नवरात्र यिनैबाट सुरु हुन्छ। हरेक महिना औंसीपछिको तीनदिन यस्तै हुन्छ। औंसी निष्क्रियताको अवस्था हो। जसमा जीवन निर्माणका पाँच तत्त्व आफैंभित्र एक तरहको एकीकरणबाट गुज्रिरहेको हुन्छ। औंसीपछिको पहिलो दिन हल्का निष्क्रिय हुन्छ र फेरि सक्रिय हुन्छ। त्यसपछि पर जान लायक अवस्था आउँछ। चन्द्रमा प्रकट हुन्छ। वर्षभरि आउने १२ वटा औंसीमध्ये असोजको औंसी अधिक शक्तिशाली हुन्छ।
गृहस्थीका लागि यो समयको साधना अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। जसमा अलिकति ज्ञान, समय र श्रद्धा छ,। उहाँहरूले यो नौ दिनलाई महत्त्वपूर्ण दिनका रूपमा लिएर साधना गरी थोरै समय भएपनि देवीका साथ बिताउनुभयो भने साधक स्वयंलाई आयु, आरोग्य, एवं सुख र शान्ति प्राप्तिको अनुभव हुन्छ। देवी साधनाले जीवन र जगत्लाई जान्ने थोरै भएपनि ज्ञान प्राप्त हुन्छ। शक्तिबिनाको सक्रियता सम्भव छैन। आफूभित्र रहेको अथाह शक्तिलाई रिचार्ज गर्ने यो सुनौलो अवसरको फाइदा लिई जीवन धन्य बनाऔं। जीवनका हरेक मोडमा तटस्थ भएर हेर्नु नै जीवनको रहस्य हो। यही शक्ति हामी सबैलाई प्राप्त होस्।
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः।।
annapurnapost.com बाट साभार गरिएकाे ।
मकवानपुर । मकवानपुरको भिमफेदीस्थित बाल मन्दिरमा शुक्रबार बालमन मार्केट आयोजना गरिएको छ । दशैं, तिहार, छठ तथा ल्होसारको अवसरमा आयाेजना गरिएकाे बालमन मार्केट कार्यक्रममा बालमन्दिरमा आश्रित बालबालिकाकाको लागि लत्ताकपडा, स्टेशनरी, मिठाई, खानेकुरा लगायत वितरण गरिएको थियो ।
बालमन्दिरमा आश्रित अभिभावकविहिन बालबालिकालाई चाडपर्वको खुशियाली दिन कार्यक्रम आयोजना गरिएको नेपाल बाल संगठनका जिल्ला सचिव आशिष अस्लामी मगरले बताए । नेपाल बाल संगठन मार्फत् भिमफेदीसहित नेपालका १० स्थानमा बाल मन्दिर संचालित छ । कार्यक्रममा भिमफेदी गाउँपालिका, कृति फाउन्डेशन, किवानिस क्लब, भिविना फाउण्डेशन, मदन भण्डारी स्पोट्र्स एकेडेमी, हेरिटेज भिमफेदी स्काउट क्रयु लगायतले सहयोग गरेका थिए ।
कार्यक्रममा नेपाल बाल संगठनका केन्द्रीय अध्यक्ष विद्या न्यौपानेको प्रमुख आतिथ्य तथा भिमफेदी गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष पार्वती रानाको विशेष आतिथ्य रहेको थियो । नेपाल बाल संगठन मकवानपुरका अध्यक्ष अशोक सारु मगरको अध्यक्षतामा भएको कार्यक्रममा बाल संगठन मकवानपुरकी उपाध्यक्ष दिलु घर्ती, भिविना फाउण्डेशनका अध्यक्ष विकेशलाल श्रेष्ठ लगायतले मन्तव्य व्यक्त गरेका थिए ।

कार्यक्रममा भिमफेदी गाउँपालिकाका शिक्षा शाखाका शैक्षिक सुपरिवेक्षक गोविन्द चौलागाई, नेपाल बाल संगठनका गृह प्रशासन प्रमुख सविता लम्साल, प्रशासन विभागकी दिपशना डल्लाकोटी, अजय शाह, हेटौंडा लेडी जेसिजकी पूर्व अध्यक्ष रश्मी बस्नेत लगायतको आतिथ्यता रहेको थियो ।