लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको अभियानमा विभिन्न कार्यक्रम गरिने
Tags: 2 Comments
मकवानपुर / लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरेर मनाईने तयारी गरिएको छ ।
हरेक वर्ष २५ नोभेम्बरबाट १० डिसेम्बरसम्म १६ दिन मनाइने लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियानको तयारी सम्बन्धमा आज आइतबार जिल्ला समन्वय समिति र हेटौंडा उपमहानगरपालिकामा सरोकारवालाहरुको बैठकले विभिन्न निर्णय गरेको छ ।
आइतबार जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरमा लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान मनाउने सन्दर्भमा बसेको बैठकमा जिल्लाका स्थानीय तहहरु र सरोकारवाला संघ संस्थाको सहभागितामा विभिन्न कार्यक्रम गर्ने तयारी गरिएको हो ।
जिल्ला समन्वय समिति मकवानपुरका प्रमुख रघुनाथ खुलालको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले जिल्ला स्तरीय र स्थानीयतह स्तरमा विभिन्न कार्यक्रमको आयोजना गरेर दिवस मनाउने निर्णय गरेको छ । बैठकले प्रत्येक स्थानीयतहहरुमा सामाजिक दुरी कायम गरेर कम्तिमा एउटा कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र उक्त कार्यक्रममा सामाजिक संघ संस्थाहरुले सहभागिता जनाउने निर्णय गरेको जिसस प्रमुख खुलालले जानकारी दिए ।
“लैङ्गिक हिंसा अन्त्यको प्रतिवद्धता, व्यक्ति, समाज र सबैको ऐक्यवद्धता” भन्ने नाराका साथ यस वर्ष मनाउन लागिएको १६ दिने अभियानमा पहिलो दिन नोभेम्वर २५ तारिकमा जिल्ला स्तरिय स्कुटर -याली, सेतो रिवन वितरण एवम् दीप प्रज्वलन कार्यक्रम गरिने भएको छ । सोही दिन अभियानको नारा अंकित स्टिकरहरु वितरण कार्यक्रम पनि राखिएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका उपप्रमुख मिना कुमारी लामाले बताइन् । नारा अंकित स्टिकरहरु नगरको सबै सरकारी तथा सामाजिक संघसंस्था, निजी तथा सार्वजनिक यातायातहरुमा टाँसेर जनचेतना अभिवृद्धिको लागि अभियान गर्न लागेको उपप्रमुख लामाले बताइन् । “कोरोना प्रकोपको अवस्था छ, तै पनि स्वास्थ्य सजकता अपनाउँदै विभिन्न कार्यक्रम गर्ने तयारी गरेका छौ” उपप्रमुख लामाले भनिन् ।
हेटौंडा उपमहानगरपालिका, मानव अधिकार संरक्षण तथा मानव वेचविखन बिरुद्धको सञ्जाल, जिल्ला समन्वय समिति, अन्तरपार्टी सञ्जाल, सञ्चारिका समूह तथा अन्य सरोकारवाला संघसंस्थाको सहभागीतामा अभियान अन्तरगत विभिन्न कार्यक्रम गरिने तयारी गरिएको सञ्जाल संयोजक आरती पाठकले बताइन् ।
अभियान अन्तरगत हेटौंडा उपमहानगरपालिकाले अपाङ्गता भएका २५ जनालाई निःशुल्क ह्वील चेयर वितरण गर्ने तयारी गरेको छ । यसैगरी अभियान अन्तरगत हिंसा बिरुद्ध रोड व्यानर तयार गरि १६ दिनसम्म व्यानर प्रदर्शन गर्ने, हिंसा बिरुद्ध साहित्यिक कार्यक्रम, रेडीयो संवाद, नगरको विभिन्न वडाहरुमा सचेतना कार्यक्रम तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम गर्ने तयारी भएको हेटौंडा उपमहानगरपालिका महिला विकास अधिकृत विष्णुकुमारी लामिछाने बताइन् ।
यसैगरी मकवानपुरबाट विगत ९ वर्षदेखि निरन्तर प्रकाशित सहीखबर साप्ताहिकले विगतको वर्षहरुमा जस्तै यसवर्ष पनि लैङ्गिक हिंसा विरुद्धको १६ दिने अभियान अन्तरगत रहेर समाचार, लेख, अन्तर्वाता तथा सचेतनामुलक जानकारीहरु समेटेर कम्तिमा १८ पृष्ठको लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध १६ दिने अभियान विशेषाङ्क प्रकाशन गर्ने भएको छ ।
यस्तै जिससले अभियान अन्तरगत समिक्षा तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम सञ्चालन तयारी गरेको पुडासैनीले बताइन् । बैठकमा जिल्ला समन्वय अधिकारी आनन्दराज पोखरेल, मकवानपुरगढी गाउँपालिका उपाध्यक्ष हर्कमाया रुम्बा, भीमफेदी गाउँपालिका उपाध्यक्ष पार्बती रानालगायतले सामाजिक सचेतनाको पाटोलाई विशेष ध्यानमा राखेर अभियान जारी राख्नु पर्ने बताए ।

कथा
- डा. सावित्री श्रेष्ठ
उनको नाम म जताततै सुन्छु । उनी ठुला साहित्यकार, लेखक र प्राध्यापक । टिभीमा उनलाई हेर्दै छु । उनी भन्दै छन्— हो मेरो एउटी छोरी पनि छिन् कतै तर अब कसरी मेरी भन्नू । मैले अपनाउन नसकेकी छोरी, मैले देख्न नपाएकी छोरी, सुन्छु राम्रै गर्दै छिन् रे । ठ्याक्कै मजस्तै छिन् ।
‘भेट्न मन छैन ?’ प्रश्न सोधिन्छ उनलाई ।
ओहो ! मेरा बा के भन्छन् ? सुनिहालूँ न ।
मेरो मुटु ढुकढुक गर्न थाल्यो । मैले महसुस गर्ने गरी उनी भन्छन्, ‘छैन । भेट्न मन छैन । अब भेटेर पनि के गर्नु ! उनीविनाको मेरो व्यस्त संसार छ । उनी जन्मिनुअगाडि नै मैले व्यवस्थापन गरिदिएको हुँ । नभेट्ने गरी ।’
‘आफ्नै छोरी हगि यहाँको ?’
‘हो त अगि नै भनँे । यो कुरा गोप्य राख्न खोजेर पनि नसकिएको हो । फेरि मैले त्यसको जरुरत पनि देखिनँ । अब उनीसँग मेरो अंश–वंश केहीको नि सम्बन्ध छैन । हो, सम्झनामा आउँछिन् तपाईँहरूजस्तो पत्रकारले प्रश्न सोधिदिँदा ।’
मेरो मन चसक्क दुख्छ, छोरी हुँ नि म उनको । पहिलो सन्तान केही नाता छैन कसरी भन्न सकेको । मान्छेलाई जिनले पनि तान्नुपर्ने हो नि अलिकता त । तर, खै मेरा बा हुन नसकेका बा निर्लज्ज भएर मतलब छैन; वंश–अंश केहीको नाता छैन भन्छन् । माया र खोला तलतिर बहन्छ भन्थे; होइन रहेछ । मेरो सन्दर्भमा पटक्कै हैन ।
म आकर्षित छु मलाई माया नगर्ने बासँग र भेट्न पनि चाहन्छु । एक पटक म मेरा वास्तविक अनुवांशिक बासँग भेट्न चाहन्छु । उनको चौडा छातीमा टाउको राखेर रुन चाहन्छु । बस्, यत्ति हो मेरो चाहना । न मलाई उनको माया चाहिन्छ न दया । कति सङ्कीर्ण र कन्जुस त मेरा बा ! यत्ति सानो इच्छा पनि इन्कार्ने ?
उनी लेखक रे । त्यो पनि प्रगतिशील । हो, यही प्रगतिशील शब्दको अर्थ सोध्न चाहन्छु म उनीसँग । उनले जन्मनुअगाडि नै त्यागेकी म छोरी । म पनि उस्तै हुँ; किन उनीप्रति मोह मेरो ? किन र केका लागि ? किन मेरो मनमा उनीप्रति घृणा वा वितृष्णा छैन ! किन मलाई उनीसँग भेट्न मन लागेको ? खासमा मलाई उनको मुख पनि हेर्न मन नलाग्नुपर्ने हो तर अहँ उनी पो मेरो मुख पनि हेर्न चाहँदैनन् ।
उनी र मेरी आमाबिच के सम्झौता भयो त्यो उनीहरू नै जानून् तर मेरो छटपटीलाई ती दुवैले बुझ्न सकेनन् । मलाई बुझ्ने यो सारा संसारमा मेरो बाबा एक जना मात्र हुनुहुन्छ जसले मलाई जन्म त दिएनन् तर जीवन दिए । शिक्षा दिए; ज्ञान दिए; बालापनमा काँध दिए; ममाथि आफ्नो सम्पूर्ण सपनाहरू खन्याए र मलाई नै आफ्नो संसार ठाने ।
म सम्झन थाल्छु आफ्नै कथा, जसको केही भाग टुक्राटाक्री गरेर मैले अरूबाट सुनेँ । केही आमाबाट र विस्तृत र यथार्थ कथा उनै मेरा बाबाबाट ।
अछुत परिवारमा जन्मनुभएकी मेरी आमा शिल्पवती र अत्यन्त सुन्दरी पनि छिन् । स्कुलको मुख मात्र देखेकी उनले कसरी पढ्न–लेख्न सिकिन् ? थुप्रै किताबहरू पढिन्, जुन तत्कालीन समयमा मान्छेहरूको कल्पनाबाहिरको कुरा थियो । एउटी अछुतकी छोरीले वडामा भएको लाइब्रेरीका सबै किताबहरू पढेकी छन् ।
असाध्यै सुरिलो स्वर र मादल बजाउने कुशलताका कारण मेरी आमाको रूप र गुणमा मोहित भएर नै मेरा यी बा हुन नसकेका बा पागलजस्तै भए । त्यस समयमा, जिल्ला शिक्षा अधिकारी भएर गाउँमा आएका उनी गाउँको साङ्गीतिक टोलीकी गायिका तथा मादलवादक मेरी आमासँगको उनको मोह र प्रेम छताछुल्ल भएर पोखियो गाउँभरि ।
उनको भव्य व्यक्तित्व र प्रगतिशील कुरासामु मेरी आमा पनि पग्लिइछन् । ‘जसले जे भनून् तिमीलाई त म झ्याइँझुइँ बाजा बजाएरै बिहे गर्ने हो भनेछन्’ यी मेरा बा हुन नसकेका बाले । त्यस्तै फूलबुट्टे शब्दहरूको फेर समातेर उनी मेरी आमाको जीवनमा पसेछन् र उनको गर्भमा मलाई सुटुक्क हालिदिएछन् ।
त्यसपछि पो ब्युँझिइछन् उनी— सपनाको संसारबाट । उनको प्रगतिशीलता फुमन्तर भएछ । उनलाई समाज, आमा–बाबु, कुटुम्ब, आफ्नो गुठी र गुठियारहरू सबै–सबैको माया लागेछ । यसो भनूँ मेरी आमा र उनको गर्भको मबाहेक अरू सबैको माया र डर दुवै लागेछ उनलाई । सम्भ्रान्त परिवारका उच्च ओहदाका मान्छे उनी कसरी एउटी अछुतलाई बिहे गर्ने ? माया, बिहे र जिम्मेवारी सब फरक–फरक कुराहरू हुन् भन्ने कुरा बल्ल बुझेछन् उनले ।
जीवनमा हुनसम्म खुसी महसुस गरिरहेकी मेरी आमाले कल्पनामा पनि सोच्न सकिनछन् कि उनलाई धोका हुनेछ । उनले हिरो र बहादुर मानेको मान्छे लुच्चा, बेइमान र डरपोकबोहक केही रहेनछन् । उनको प्रगतिशीलताको कुरा पनि के गर्नु । मनसँग र मनको आडमा शरीरसँग खेल्नु र त्यसका लागि जस्तो पनि शब्दसंसार रच्नमा महारथी नै रहेछन् उनी । किनकि, उनको जीवनमा बारम्बार विभिन्न महिलाहरूले अनेक किसिमबाट चोरी पक्रिँदै आएका रहेछन् ।
उनले देखाएका सपनाहरूमा सपनाकै पखेटा लिएर बादलपारिको गाउँसम्मको सहयात्रा गर्ने र त्यसपछि पातलतिर भासिन बाध्य हुने रहेछन् बाको मोहमा परेका अधिकतम महिलाहरू ।
त्यसो त बाका अन्य पक्षहरू राम्रै रहेछन् । खास गरी सबलाई प्रभावमा पार्न सक्ने, त्यागी, मिलनसार तर महिलाहरूका मामिलामा निकै बदनाम ।
यो एउटा कमजोरीकै कारण मान्छेहरू उनलाई मान्छे कम र खेलाडी बढ्ता ठान्दा रहेछन् । उनको उत्कृष्ट काममा खोट लाउने माध्यम पनि यही नै रहेछ । जतिसुकै राम्रो काम गरे पनि के गर्नु ? मान्छे त उनी ठिक होइनन्, हुन पनि मान्छेको मनलाई अझ यसो भनूँ जीवनलाई फुटबल बनाएर खेल्ने मान्छेलाई कसरी राम्रो मान्छे भन्ने ?
मान्छेको मन न हो, उनका ती सारा कमजोरीहरूसहित उनले मेरी आमा र मसँग जे गरे ती सबभन्दा बेठिक गरे । अझ बढी त मलाई आफ्नो सन्तान नै मान्न तयार भएनन् । तैपनि, उनीसँग भेट्ने मोहबाट म कसै गरी मुक्त हुन सकिनँ । सबैथोक भएको यस जिन्दगीको दुःखद र कमजोर पाटो यही रह्यो । भेट्न चाहने म र भेट्न नचाहने उनीबिचको नजिक्याइ र दुरीमा पिल्सने त म नै परेँ ।
कहिलेकाहीँ म आफैंसँग छक्क पर्छु । किन म यो मोहबाट मुक्त हुन सक्तिनँ ? यसो–उसो ग¥यो तिनै बा हुन नसकेका बाको याद आउने र उनैसँग भेट्ने उपायहरूबारे सोच्दै आफ्नो समय खेर फाल्ने मात्र हैन आपूmलाई दुःखी बनाउने काम पनि धेरै गरेँ । आफुलाई भन्दा दुःखी बनाए मेरा वास्तविक बालाई जसको जीवन भन्नु नै म र मेरी आमा मात्र । म त झन् उहाँको ज्यान नै हुँ । आफ्नो सारा जीवन र सारा मेहनतको फल मेरो सुख, समृद्धिमा लगाउनुभयो । सायद उहाँलाई अन्याय नै भयो मबाट ।
म आमाको गर्भमा छँदै मेरा इज्जतदार भनाउँदा बाले मसहित आमा पनि यी बाबालाई सुम्पिदिएका थिए । यिनी मेरी आमालाई एकोहोरो माया गर्छन् भन्ने कुरा पत्ता लगाएरै मेरा हुन नसकेका बाले मेरी आमा यिनलाई सुम्पेका रहेछन् । आमालाई पनि (म भन्छु ब्ल्याक–मेलिङ नै गरेछन्) यी मान्छेसँग विवाह गरेनौ भने म मर्छु भनेछन् । केही पैसा पनि दिन खोजेछन्, जुन मेरी आमा र बाबा दुवैले स्वीकार गर्नुभएन छ । त्यसपछि धरानमा बसाइँ सराइ र मेरो जन्म त्यहीँ भएछ । एउटा शिक्षित र शक्तिशाली पुरुषले दुई जना असल र सहनशील मान्छेहरूमाथि गरेको शालीन अत्याचारबाहेक यसलाई के भन्न सकिएला र !
त्यसपछि उहाँहरूले कहिल्यै बागलुङतिर फर्केर हेर्नु भएनछ । त्यसै पनि बाबा टुहुरो भएकाले केही जग्गा बेचेरै यता आउनुभएकाले रहेछ । यद्यपि त्यो जग्गा मेरा तिनै बाले अलि राम्रै मोलमा किनेका रहेछन् । फर्केर जाने कारण पनि भएन । फेरि आफन्त र छरछिमेकको घोचपेच सुन्न के जानु । खुला तर गोप्य त्यस प्रेमकथाले बेग्लै मोड लिएकोमा कति मान्छेहरू रमाएका थिए रे त्यसबेला । त्यसै पनि बागलुङ बजारमा त्यस्ता घटनाहरू भई नै राख्दा रहेछन् ।
त्यसबेला दिउँसो–दिउँसो सर्किनी, राति–राति खड्किनी भन्ने त उखानै रहेछ त्यहाँ । अहिले के छ कुन्नि ! के यो पनि सिमान्तीकृत वर्गमाथि वा जातिमाथि ठुला भनाउँदाहरूले गरेको अन्याय थिएन र ! जातीय विभाजनमा पारिएकै कारण आफ्नो शरीरमाथि सम्म पनि अधिकार छैन ती सिमान्तीकृत मान्छेहरूको । अछुतहरूको धन, स्त्री, श्रम र सम्पत्तिमाथि ब्राह्मणहरूको अधिकार हुन्छ भनेर ब्राह्मणहरूले धर्मशास्त्रका नाममा पापशास्त्र त्यसै लेखेका हुन् र ? मेरा यी बा हुन नसकेका बा पनि यसैका पृष्ठपोषक हुन् ।
तर, यिनी आफुलाई कम्युनिस्टचाहिँ किन भन्छन्, माक्र्सवादी रे । यो खाले माक्र्सवादीहरूले माक्र्सको नाममा गर्नु गरे । यीभन्दा त मेरा भनिएका बाबा कति बेस बेस आफू क्षेत्री भए पनि खै जात भन्नु भएन; अर्काको बच्चा पनि भन्न ुभएन ! मानवता र प्रेम मात्र हेर्नुभयो र यसैका लागि जीवन लगानी गर्नुभयो । यसले गर्दा मलाई समाजमा उभिन सक्ने, सम्मानित नागरिक बनाइदिनुभो । उहाँ मेरी आमाको जीवनमा जीवन नै भएर रहनुभएको छ । त्यो प्रथम प्रेमलाई जिन्दगीको भुलबाहेक अरू केही सोच्नु भएन ।
उहाँले र मैले कोट्याउँदा पनि भन्नुहुन्छ । कोही कोही मानिसहरू सम्झनलायक हुँदैनन् । तिनलाई बिर्सेको नै बेस । तिनका छायाबाट टाढा बसेकै बेस । तर, के गर्नु उनैलाई भेट्न मन लाग्ने आपूmलाई । उनका केही साथीहरूमार्पmत पनि कुरा गरेँ मैले । उनका झन्डै पाँच हजार फेसबुक साथीहरू तर उनले मलाई त्यहाँ पनि स्विकारेनन् । उनकी तेस्री श्रमिती रिसाउँछिन् रे ।
मेरी आमालाई त्यागेपछि उनले स्वजातीय बिहे गरेछन् । तीन जना मेरा भाइबैनी पनि भएछन् । तर, उनको मन डुलाउने बानी जहाँको तहीँ । त्यही भएर उनलाई उनको जातकी–ले पनि छाडिछन् । त्यसपछि उनी एउटी झन्डै बिस वर्ष कान्छीसँग अमेरिका उडेछन् । ती स्वास्थ्य व्यवसायमा लागेकी, उनको पनि त्यो तस्रो नै बिहे रहेछ । उनको कडा नियन्त्रणमा रहेछन् ती बा हुन नसकेका मेरा बा । उनी नियन्त्रणमै बसेछन् । निरही, हुतिहारा, आफ्नै छोरा–छोरीसँग पनि भेट्न बन्देज लगाइएका उनले मसँग भेट्ने आँट कसरी गर्नु ।
मलाई राम्ररी याद छ, माघेसङ्क्रान्तिको ठिक एक दिनअगाडि म तिलको लड्डु बनाउँदै थिएँ । कौसीमा बसेर पारिलो न्यानो घाम, रमाइलो लागिरहेको थियो मलाई । पुस महिनाको घाम रमाइलो लाग्ने त हुने नै भयो । त्यही बेला कृष्ण दाइको फोन आयो । ल, तिम्रो इच्छा पूरा हुने भयो । भोलि २ बजे तिमीसँग भेट्न तयार हुनुभयो तिम्रो बुबा । धरहरा क्याफेमा जानू ।
‘ए ! हो र ? अन्तमा भेट्न तयार हुनुभयो ?’
‘हो, अब नेपाल आएको बेलामा एकचोटि भेटेरै जाऊँ न त भन्नुभयो । तर, मैले धेरै मेहनत गर्नुप¥यो है । उनलाई कान्छी रिसाउँछे भन्ने पिर रहेछ । जे होस्, अब भेट्न पाउने भयौ ।’
त्यसै मनमा खुलदुली हुँडुलियो । व्यक्त गर्नै नसकिने भावहरू मनमा आए । बनाउँदै गरेको तिलको लड्डु हातमै लिएर कतिबेर टोलाएर बसेँ । यो लड्डु उनलाई नि लगिदिऊँ कि क्या हो ?
त्यो रातभरि म सुत्न सकिनँ । छटपटी लागिरह्यो, सँगै सुतेका श्रीमान्को समेत निद्रा खलबलिने गरी । मैले बाबालाई पनि साँझ सुनाइदिएकी थिएँ । ‘ल भेट; मनको इच्छा पुर्याउ’ भन्नुभएको थियो । मेरो आफ्नो प्रिय बुबाले उहाँको जस्तो विशाल मन त कसको हुनु र ? आमालाई चाहिँ नभन्ने सल्लाह ग¥यौँ हामी बाबाछोरीले ।
माघ १ गते कठ्याङ्ग्रिएको तुवाँलो लागेको बिहानी तर मनमा उत्साह थियो । दिमागभरि मैले उनलाई भन्नुपर्ने कुराहरु सोचिरहेकी थिएँ । पक्कै मन हलुङ्गो पार्ने छु । एउटा पाठ सिकाउने नै छु । यस्तै सोच्दै माघीको तयारी गर्दै रहेँ । आमा–बाबा, केटाकेटी हामी सबै सँगै थियौँ । खाना खायौँ । विशेष परिकारसहित रमाइरहेकै बेला कृष्ण दाइको फोन आयो ।
‘बरबाद भएछ नि ।’
‘किन, के भयो ?’
‘उहाँ त बित्नुभएछ ।’
म झसङ्ग भएँ । ‘हैन के भन्नुभएको ?’
‘हो । आज राति नै बित्नुभएछ । पशुपति लगिसकेछन् । त्यहाँ जाने ?’
‘नजाने …।’
जबाफ दिन मलाई एक सेकेन्ड लागेन । के भेट्नु ती भेट्नै नचाहने मान्छेसँग । हाम्रा लागि उनी मरेको मान्छे सह्री नै थिए ।
किन किन मनमा एक सर्को दिक्दारी पस्यो ।
‘मसँग भेट्नुपर्ला भनेर मरेका त होइनन् होला नि उनी !’
के मृत्यु मान्छेको आफ्नो बसमा छ र ?
प्रजनन् स्वास्थ्य प्रति बृद्धआमाको चासो
Tags: No Comments

- सम्झना घिमिरे
हाल उनी आफ्नी बुहारीसँगै विभिन्न स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रमहरुमा सक्रियताका साथ सहभागी हुन्छिन् । प्रजनन् स्वास्थ्य सम्बन्धी कुराहरु खुब चासो दिएर बुझ्न खोज्छिन् र जानेको कुरा निर्धक्कले बोल्न सक्छिन् ।
मकवानपुर / सामान्यतः प्रजनन् स्वास्थ्य भन्ने बित्तिकै महिलाले सन्तान जन्माउने अधिकार भन्ने आम बुझाइ छ । प्रजनन् स्वास्थ्य के महिलाको लागि मात्र हो ? कि पुरुषको लागि पनि हो त ? केही दिन अगाडि रिर्पाटिङ्को शिलशिलामा एक जना दिदी भेटिनु भयो । ११ वर्षमा विहे । १५ वर्षमै आमा बनेकी उनी ।
उनी हुन् हाल ७२ वर्षीया लालमाया लुम्बा । लालमायाको नाम मात्रै माया । मायाको सुगन्ध कहिल्यै पाइनन् जवानीमा । १५ वर्षको उमेरमा आमा बनेकी लालमाया सुत्केरी भएको ७ दिनमै घरायसी सारा कामको भार थाम्न तयार भईन् । तयार नहुनु पनि कसरी आफ्नो संस्कार नै त्यही थियो । समाजमा चलेको परम्परा अनुसार नै उनी कामको लागि तयार भइन् ।
तामाङ समुदायमा तीन दिनमा सुत्केरी चोख्याउने परम्परा । त्यसै अनुरुप चोखिएपछि अब काम गर्न सक्छे भनेर परिवारबाट कुरो आयो । लालमाया भन्छिन्ः “सबैले अब घरायसी काम गर्नु पर्छ भनेपछि आफूले पनि गरे ।” कुराकानीको शिलशिलामा उनले भनिन् : “ उबेला त सन्तान पाउने मात्र हाम्रो काम रैछ भन्ने लाग्यो, त्यही गरियो” उनी मन्द मुस्कुराइन् । “अब बुझ्दै छु प्रजनन् स्वास्थ्यको कुरा ।”
७२ वर्षको उमेर आफूले यसबारे चासो राखेर प्रजनन् स्वास्थ्यको कुरा सुन्ने गरेको उनले बताइन् ।
“स्वास्थ्य भन्ने कुन जन्तुको नाम था थेन १२ सन्तान जन्माइयो, ७ छोरा र ५ छोरी ।” उनका अनुसार उनले आफ्ना ४ छोरी सानैमा गुमाइन् । राम्रो स्याहार सुसार नपाएरै ।
हाल उनी आफ्नी बुहारीसँगै विभिन्न स्वास्थ्य सम्बन्धी कार्यक्रमहरुमा सक्रियताका साथ सहभागी हुन्छिन् । प्रजनन् स्वास्थ्य सम्बन्धी कुराहरु खुब चासो दिएर बुझ्न खोज्छिन् र जानेको कुरा निर्धक्कले बोल्न सक्छिन् । मकवानपुरको बकैया गाउँपालिकाको विकट क्षेत्र च्यौ च्यौ हो उनको घर । उनी सँगै यहाँका महिलाहरु हाल प्रजनन स्वास्थ्यकाबारेमा रुचि राख्छन् ।
हालै आयोजना गरिएको प्रजनन् स्वास्थ्य बारेको कार्यक्रममा सहभागी थिइन् बास्ना माया भोलन पनि । उनले पनि १८ वर्षमा विहे गरिन् ।

लगातार चार सन्तान जन्माइन । भोलनले सुत्केरी भएको चार दिनमा घरायसि काम गर्न थालिन् बिस्तारै ढाड कम्मर दुख्ने, सेतो पानी बग्ने समस्या देखिन थाल्यो, सुत्केरी स्याहार नभएर यस्तो समस्या आएको तीनलाइ राम्रोसँग जानकारी थिएन त्यतिबेला ।
“अहिले थाहा पाए मेरा स्वास्थ्यको समस्याहरु प्रजनन् स्वास्थ्य प्रति सजग नभएरै रहेछ” उनी भन्छिन् । “सन्तान जन्माउदा केही वर्ष फरक पार्नु पर्ने, कम्तिमा ४५ दिन पुरै आराम गर्नु पर्ने रहेछ भन्ने था नभएरै स्वास्थ्यमा समस्या आयो अहिले ३८ वर्षको उमेरमा था पाए पाए ।” प्रजनन् स्वास्थ्य भन्नाले बिरामी वा रोगबाट मुक्त हुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक दृष्टिकोणबाट पूर्णरूपमा स्वस्थ्य रहनु हो साथै प्रजनन प्रणाली, यसको कार्य र प्रजनन प्रक्रियाको सन्दर्भमा निरोगी रहनु हो ।
सिनियर अनमी निरीक्षक लक्ष्मी चापागाईंका अनुसार प्रजनन् स्वास्थ्य भन्नाले मानिसका प्रजनन प्रणाली, प्रजनन् अंगहरूको स्वास्थ्य, प्रजनन र यौनसम्बन्धी सम्पूर्ण विषयहरु भन्ने बुझाउँदछ । तर साधारण तया प्रजनन् स्वास्थ्य महिलासँग मात्र जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यो गलत हो । हेटौडा अस्पतालमा कार्यरत चापागाईं प्रजनन् स्वास्थ्यको क्षेत्रमा काम गर्दै आएको करिव दुई दशक भयो उनी आफ्नो अनुभव सुनाउदै भन्छिनः प्रजनन् स्वास्थ्य महिलाको मात्र लागि हो भन्ने सोचाइ छ । पुरुषहरुले पनि यो विषयमा उत्तिकै चासो दिनु पर्ने देखिन्छ । प्रजनन अंग महिलाको मात्र हुन्न पुरुषको पनि हुन्छ । तर समाजमा यो सम्बन्धी बुझाइमा धेरै समस्या भएकोले पनि महिलाहरुको स्वास्थ्यमा बढी समस्या देखिन्छ ।
प्रजनन् स्वास्थ्य भन्नाले मानिसका प्रजनन प्रणाली, प्रजनन अंगहरूको स्वास्थ्य, प्रजनन र यौन सम्बन्धी सम्पूर्ण विषयहरु भन्ने बुझाउँदछ । तर साधारणतया प्रजनन स्वास्थ्य महिलासँग मात्र जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यो गलत हो ।
मानिस प्रजनन रूपमा पुर्ण स्वास्थ हुनका लागि उसमा प्रजनन् अंगहरु ठीक,सबल हुनुमात्र नभई प्रजनन् तथा यौन सम्बन्धित मानसिकता, दृश्टिकोण, अवधारणा, सोच आदि पनि सकारात्मक हुनु जरूरी छ । त्यस्तै मानिस सामाजिक रूपमा पनि स्वस्थ हुनु जरुरी छ । अर्काको सम्मानमा ठेस पुग्नेगरी जिस्काउने, छुने, यौन हैरानि गर्ने कार्यलाई पनि प्रजनन् अस्वस्थताको संज्ञा दिेने गरिन्छ ।
प्रजनन् स्वास्थ्य भन्नाले मानिसका प्रजनन प्रणाली, प्रजनन् अंगहरूको स्वास्थ्य, प्रजनन र यौन सम्बन्धी सम्पूर्ण विषयहरु भन्ने बुझाउँदछ । यस अन्तर्गत व्यक्तिहरूले ससुरक्षित र आनन्दमय यौन जीवनयापन गर्न सक्षम छन् । सन्तान जन्माउने क्षमता छ, सन्तान जन्माउने नजन्माउने, कहिले जन्माउने, कति समयमा जन्माउने भन्ने निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता छ भन्ने कुराहरु पर्दछन् । कोरोना भाइरसको संक्रमण विश्वमा फैलिरहेको अवस्थामा समेत ग्रामिण स्तरमा महिलासँग सम्वन्धित विभिन्न कार्यक्रमहरु सञ्चालनमा लागि परिरहेकी महिला सशक्तिकरण तथा गरिबी निवारण समूह नेपालकी अध्यक्ष ईन्दिरा न्यौपानेले कोभिड १९ मा सबैभन्दा बढी महिला र बालबालिका प्रभावित भइरहेको बताइन् ।
उनका अनुसार लकडाउनमा कारण हाल महिलाहरु अनिच्छित रुपमा गर्भवति हुन बाध्य भएका केसहरु पनि बाहिर आएका छन् । जस्ले गर्दा महिलाहरुले अबैधानिक रुपमा गर्भपतन गराउन बाध्य भइरहेका छन् । नेपाल सरकारले महिलाको प्रजनन् स्वास्थ्यको ख्याल राख्दै सुरक्षित गर्भपतनको सुविधा ल्याएको छ तर ग्रामिण होस या शहरि क्षेत्रका महिलाहरु समेत अवान्छित गर्भवति हुनाले बाध्य भएर गर्भपतन गराउनु परेको त छँदै छ अर्को तिर शारिरिक सम्बन्ध नराखेकै भरमा सम्बन्ध विच्छेदका घटनाहरु दिनानुदिन बढिरहेको उनको भनाई छ ।
कोभिड १९ को समयमा महिलाहरुको प्रजनन् स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राख्दै महिला सशक्तिकरण तथा गरिबी निवारण समूह नेपालले ग्रामिण महिलाहरुलाई सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो । टेवा नेपालको आर्थिक सहयोगमा सम्पन्न कार्यक्रममा बकैया गाउपालिकाका वडा नं ७ र ९ का महिलाहरुको सहभागिता रहेको थियो । तर जब स्वास्थ्य , महिला बालबालिका सम्बन्धी कार्यक्रम हुन्छ तब पुरुष पात्रको सहभागिता भने अत्यन्त न्यून हुने गरेको ग्रामिण स्वास्थ्य स्वमंसेविकाहरुको भनाइ रहेको छ । पुरुषहरु राजनितिक कार्यक्रममा अघि बढ्ने तर अन्य क्षेत्रमा भने न्युन उपस्थित हुनुले पनि महिलामा प्रजनन् स्वास्थ्य समस्या अझै गहिरायिमा पुगेर समाधानको उपाय अवलम्बन गर्न नसकिएको अध्यक्ष न्यौपानेले बताइन् ।
मकवानपुर । लायन्स क्लब अफ हेटौंडा पाथिभरा गोल्डले दिव्य सेवा निकेतन, हेटौंडालाई खाद्यान्न सहयाेग गरेको छ ।
सहयाेग कार्यक्रममा दुई बोरा चामल, दाल, चिनी, चियापत्ति, तेल, विस्कुट, पिठो, नुन लगायतका सामग्री वितरण गरेको कार्यक्रम संयोजक अप्सरा मानन्धरले बताईन् । कार्यक्रम लायन्स क्लब इन्टरनेशनल ३२५ वि २ की क्षेत्रीय प्रमुख अंकिता सुमार्गीको प्रमुख आतिथ्य तथा लायन्स क्लब अफ हेटौंडा पाथिभरा गोल्डकी अध्यक्ष रश्मी बस्नेतको अध्यक्षतामा भएको हाे ।
कार्यक्रममा लायन्स क्लब इन्टरनेशनल ३२५ वि २ की जोन चेयरपर्सन शोभा श्रेष्ठ, दिव्य सेवा निकेतनका केन्द्रीय अध्यक्ष टिआर निरौला, लायन्स क्लब अफ हेटौंडा पाथिभरा गोल्डकी पुर्व अध्यक्षहरु माधवी बोस, आशिका श्रेष्ठ लगायतको आतिथ्य रहेको थियो ।
महामारी, स्वास्थ्यकर्मी र समाज
Tags: No Comments
- एलिजा पुडासैनी
अफिसबाट फर्कदा घरायसी आवश्यक सरसामान किन्ने मेरो दैनिकी । त्यही क्रममा तरकारीको ठेलामा तरकारी हेर्दै थिए । “के के न होला भनेर स्टाफ नर्स बुहारी बिहे गरेको” भन्ने शब्द झ्याट मेरो कानमा पर्यो । यसो हेरेको ठेला नजिकैको घरको सिढीमा २ अधबैंसे दिदीहरु कुरा गरिरहेको देखे । उनीहरुको त्यो कुराले मेरो ध्यान खिच्यो ।
जागीर भनेर हिड्यो कुन दिन घरमा कोरोना ल्याएर सार्छे, हामी सबैलाई खतम पार्छे, आजकल यहि कुराले दिक्क भा छ, त्यो सानो नाती जोगाउन कम्ता गाह्रो भाको छ र, न कहिले बिदा पाउनु, के चाड, के ईस्टमित्र, कहिले राति डिउटी भन्दै कुध्यो, कहिले आउँदा आधा रात भैसक्छ ।”
त्यही कुरा तिर बढी ध्यान दिदै टमाटर छानिरहे त्यही क्रममासँगै रहेकी अर्की दिदीले भनिन्, “किन नि ? राम्रै त छ नि,नाती पनि पाइदिएकै छे ?” उनको भनाइ सकाउन नपाउदै फेरि जवाफ दिइन्, “जागीर भनेर हिड्यो कुन दिन घरमा कोरोना ल्याएर सार्छे, हामी सबैलाई खतम पार्छे, आजकल यहि कुराले दिक्क भा छ, त्यो सानो नाती जोगाउन कम्ता गाह्रो भाको छ र, न कहिले बिदा पाउनु, के चाड, के ईस्टमित्र, कहिले राति डिउटी भन्दै कुध्यो, कहिले आउँदा आधा रात भैसक्छ ।”
तरकारीको पैसा तिर्दै गर्दा उनीहरुको अनुहार नियालेर हेरे, केही भनु कि जस्तो लाग्यो तर हिम्मत आएन । कहिले नदेखेको, नचिनेकोसँग कसरी एक्कासी वादविवाद गर्नु जस्तो लागेर मन खुम्च्याउदै घर तिर लागे ।
घर पुगे गेट खोल्दै गर्दा घरको बरन्डामा आँखा गयो ८० बर्षका सासू आमा म आएको हेर्दै
हुनुहुन्थ्यो, छोरी हतारिदै मैले लगेको सामान लिन आईन, अधि ती दिदी भनेको कुराको याद आयो ,“कुन दिन हामीलाई नि कोरोना सार्छे खतम पार्छे” । ढक्क छाती फुल्यो कतै मैले पनि ………. ।
फ्रेस भयर खाजा बनाए खाजा खादै गर्दा फेरि ती दिदीलाई सम्झे अनि सम्झे उनको स्वास्थ्यकर्मी बुहारीलाई । काम प्रतिको जिम्मेवारी , पेशागत उत्तरदायित्व, उनले जागीर शुरूवातको क्रममा लिएका सपथ,मन जस्तो अबस्थामा भएपनि आफुलाई जति पीडा भए पनि किच्च हाँसेर सेवा दिनुपर्ने कर्तव्य अनि बाध्यता ।
पारिवारलाई जोगाउनु पर्ने भुमिका, आफैंलाई रोग सर्ला भन्ने भय, काम गर्दाका क्रममा देखेका पीडा, आफू सहितको संलग्नतामा हेरेको केश सफल नहुन सक्छन् ती असफल भएका केशको तनाव, कम तलब, अनिदो आँखा, थकित शरीरले घर फक्र्यो घरपरिवारबाट पनि अहिलेको विषम परिस्थिति नै नबुझि यस्ता चोटिला प्रहार ।
आफ्नो प्राण भन्दा प्यारा छोराछोरी अगाल्न नपाउँदाको दुःख, इस्टमित्र समाजको हेय भाब, के के न होला भनेर स्टाफ नर्स बिहे गरेको ती दिदीको त्यो शब्द फेरि गुन्जियो कानमा अनि सोचे स्वास्थ्यकर्मी, स्वास्थ्य पेशा प्रति हेर्ने दृष्टि कोण । यहि खालको न आए पनि यस्ता कयौं महामारी आए कयौंको मृत्यु भयो ।
बुहारीलाई वचन लगाउने र गलत व्यबहारले प्रहार नगरुन नत्र कयौंलाई उचित परामर्श दिने उनकी बुहारीलाई नै परामर्शको जरुरत नपर्ला भन्न सकिन्न । त्यसैले हर सेवाग्राहीलाई सही समयमा, सही सेवा दिनको लागि सेवा प्रदायकलाई पनि पुर्ण रुपमा घर परिवार, समाज र कार्यस्थल सहयोगी हुनुपर्छ ।
मैले नचिनेको भए पनि ती दिदीसँग केही कुरा किन गरिन यो मेरो पेशा प्रतिको प्रहार थियो । म किन मौन हिडे रु हुन त उनलाई उनको छोरा नातीको माया उनको बोलीमा प्रस्टै थियो त्यसो भनिरहदा बुहारी प्रतिको भनाइ सही लागेन मलाई, मैले किन बोल्न सकिन ? दिक्क मान्दै टीभी खोले समाचार आउँदै रहेछ । मिति २०७७÷०६÷०२ मा नेपालमा अहिले सम्मको सबभन्दा बढी संक्रमित २०२० जना, ओ हो, कति धेरै संक्रमण उकालो लाग्ने अबस्थामा छ, अहिले जो घर बाहिर छन प्रायः तिनीहरूलाई देखिएको छ भने अब घरमा भएका जेष्ठ नागरिक,असक्त, बालबालिकाहरुमा पुग्छ अनि यसले बिकराल रुप नलेला भन्न सकिन्न । अब आउने झन जटिल परिस्थिति त्यस्मा आम स्वास्थ्यकर्मीको प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष भूमीका सम्झे, अनि आगामी दिनमा जसले जस्तो रुपले व्याख्या गरे पनि हामीले निभाउनु पर्ने भुमिका, धेरै पेशा कर्मी घर भित्र रहदा हामी स्वास्थ्यकर्मीले निभाएको भुमिका, सबैले सबैको पेशागत मर्म त कहाँ बुझिन्छ र ?
तर बुझ्नेले पनि गरेको तिरस्कारले मन छियाः छियाः हुने । फेरि ती दिदीलाई सम्झे उनी र उनी जस्ता कयौंको चेतनाको स्तर सम्झे उनीले व्यक्त गरेको त्यो कुरा अरुसँग गरे पनि उनको कामकाजी बुहारीलाई वचन लगाउने र गलत व्यबहारले प्रहार नगरुन नत्र कयौंलाई उचित परामर्श दिने उनकी बुहारीलाई नै परामर्शको जरुरत नपर्ला भन्न सकिन्न । त्यसैले हर सेवाग्राहीलाई सही समयमा, सही सेवा दिनको लागि सेवा प्रदायकलाई पनि पुर्ण रुपमा घर परिवार, समाज र कार्यस्थल सहयोगी हुनुपर्छ । जसले गर्दा आउने जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि दृढ आत्म विस्वास र आत्मबलका साथ आम स्वास्थकर्मीले डटेर सामना गर्न गराउन सकुन् ।
सहीखबर लेखक पुडासैनी मकवानपुर जिल्लाको भैंसे स्वास्थ्य चाैकीमा कार्यरत छिन् ।