मकवानपुर । बागमती प्रदेश सभा बैठक आगामी आइतबार बस्ने भएको छ । प्रदेश सभा सचिवालय हेटौंडाले १५ भदौ दिउँसो २ बजेका लागि बैठक आह्वान गरेकाे सूचना प्रकाशित गरेकाे छ ।
प्रदेशसभा सचिवालयका सचिव पूर्णबहादुर दर्जीद्वारा जारी सूचनामा प्रदेश सभाको छैटौँ अधिवेशनअन्तर्गत बाह्रौँ बैठक प्रदेश सभा नियमावली, २०७४ को नियम ६ बमोजिम आह्वान गरिएको जनाएको छ ।
- अविरल यात्री
गोरखापत्र दैनिकका संवाददाताको पहिचान बनाएका वसन्त पराजुली पछिल्लो समय लेखकको रुपमा पहिचान बनाउन कसरत गरिरहेका छन् । उनै वसन्त पराजुलीको पछिल्लो उपन्यास `बखान´ पढेपछि केहि पाठकीय प्रतिक्रिया लेख्न मन लाग्यो ।
पराजुलीको उपन्यास बखानमा सहकारीका संस्थापक भनेर चिनिएका ‘बखानसिंह गुरुङ’ लाई मुख्य पात्रको रुपमा उभ्याइएको छ । जसको मनोवैज्ञानिक चित्रण अत्यन्त गहिरो र संवेदनशील छ । उनले आफ्नो व्यक्तिगत चाहना र सामाजिक जिम्मेवारीबीचको द्वन्द्वलाई सम्हाल्न खोजेको देखिन्छ । उनको चेतना निरन्तर सत्ता, स्वतन्त्रता र न्यायका विषयमा उठ्ने प्रश्नहरूले छर्लङ्ग पारेको छ । बखानसिंहको मनमा अव्यक्त पीडाको साथमा गज्जबको आशा र साहस पनि लेखकले देखाउन खोजेका छन्, जसले पाठकलाई उनको भावनात्मक अनुभवमा गहिरोसँग भिज्न बाध्य पार्छ । उनका मनका द्वन्द्वहरू पीडादायी तर पवित्र छन्, जसले पात्रलाई हरेक व्यक्तित्वका रूपमा मात्रै होइन, एक युगका प्रतिनिधि पात्रको मूर्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
राजा महेन्द्रको छवि भने पात्रको भन्दा पनि प्रतीकात्मक स्तरमा टेकाइएको छ । उनको रहस्यमय मृत्यु र शासनकालले उपन्यासमा एउटा ठूलो तनाव र प्रभाव पैदा गरेको छ । उनी एक शक्ति, नियन्त्रण र अनिश्चितताका प्रतीक हुन्, जसले नेपाली समाजमा सत्ता र व्यक्ति बीचको सम्बन्धका पीडादायी पक्षलाई उजागर गरेको छ । उनका निर्णय र घटनाले केवल राजनीतिक मात्र नभई व्यक्तिगत र भावनात्मक तहमा पनि मानिसहरूमा गहिरो छाप छोड्न सफल भएको छ ।
बखानसिंहलाई नेपाली युवाहरूको आकांक्षा र विद्रोहको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । उनको संघर्ष, उदासी र अन्तर्निहित आशाले एउटा परिवर्तनशील जनमानसको स्वर प्रतिनिधित्व गरेको छ । राजा महेन्द्रको रहस्यमय मृत्यु भने शासन, इतिहास र जिम्मेवारीको गर्भित पक्ष हो, जसलाई उपन्यासले अचेतन तवरले प्रकट गरेको छ । उपन्यासमा बखानको समर्पण व्यक्तिगत मात्रै होइन, समग्र समाजको जागरण र परिवर्तनको प्रतीक हो ।
ग्रामीण परिवेश थारु जाति बाहुल्यता, परम्परा र बदलिँदो सामाजिक संरचनाहरू पनि एउटा ठूलो प्रतीकात्मक आयाममा छन । ती परिदृश्यहरूले उपन्यासलाई केवल कथा नभई सांस्कृतिक दस्तावेज बनाएको छ, जहाँ पुराना र नयाँबीचको टकराव स्पष्ट रुपमा झल्किएको छ ।
लेखकले सरल, स्पष्ट र प्रभावशाली भाषा प्रयोग गरेका छन् । भाषा न अलंकारमय छ, न त असहज । भाषाकै कारण कथा सलल बगेको छ । यसको सहजता र प्रवाहले पात्रहरूको मनोभाव र घटनाक्रमलाई स्वभाविक रूपमा अनुवाद गरेको छ । उपन्यासका वाक्यहरूमा सजीव संवाद छन् जसले मनोवैज्ञानिक पक्षको समेत सूक्ष्मता पाउन सकिन्छ ।
संरचनात्मक रूपमा, बखानले कालक्रमलाई सरल तर संवेदनशील तरिकाले प्रस्तुत गरेको छ । घटनाहरू क्रमबद्ध हुनुका साथै पात्रहरूको आन्तरिक र भावनात्मक विकासलाई प्राथमिकता दिइएको छ । उपन्यासको लयमा आत्मीयता छ, जसले पाठकलाई कथाभित्र गहिरोसँग प्रवेश गराउन मद्दत गर्दछ ।
उपन्यासका समग्र शक्तिशाली पक्षहरूका बाबजुद, केही कमजोरीहरू पनि प्रष्ट देखिएका छन् । उपन्यास पढ्दै जाँदा कथाको प्रवाहमा केही अंशहरू धेरै लम्ब्याउन खोजेको र दोहोरिएको महसुस हुन्छ । जसले पाठकलाई अलि झिँजो लाग्छ नै । पात्रहरूका मनोवैज्ञानिक पक्षमा गहिरो पहुँच दिने प्रयास गर्दा कतिपय ठाउँमा संवाद र वर्णनहरू अत्यधिक विस्तृत भई कथा सान्दर्भिकताबाट अलि टाढा परेको महसुस हुन्छ । यस्तो अवस्थामा कहानीको गतिशीलता र पठनको रस एकाएक कम भएको आभाष हुन्छ । यसका साथै राजा महेन्द्रको रहस्यमय मृत्युलाई लिएर उपन्यासमा राखिएको अर्थपूर्ण रहस्य केही असंगठित र अस्पष्ट प्रस्तुत भएकोले पाठकमा पूर्ण सन्तुष्टि नपुगेको भान हुन्छ नै ।
बखान उपन्यास केवल एउटा कथा होइन, भावनात्मक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक रूपमा नेपाली समाजका पीडाहरू र आशाहरूको गम्भीर प्रशोधन हो । पात्रहरूको मनोवैज्ञानिक गहिराई, जीवन्त प्रतीकात्मकता र प्रभावकारी शैलीले यसलाई साहित्यिक र मानवतावादी दृष्टिले विशिष्ट बनाएको छ । एउटा पाठकको रूपमा, यो उपन्यासले हामीलाई इतिहासमाथि प्रश्न गर्न, वर्तमान जीवन र समाजको पुनरावलोकन गर्न र आफैंलाई पुनः चिनारी बनाउन प्रेरित गर्न सफल छ । समग्रमा बखान उपन्यास चितवनको यौटा ऐतिहासिक दस्तावेज हो भन्दा अतिशयोक्ति हुँदैन । शिखा बुक्सले प्रकाशन गरेको बखान उपन्यासको आयतन २५२ पृष्ठमा फैलिएको छ र यसको मूल्य ५९५ रुपैयाँ राखिएको छ । कायाकैरनबाट
मकवानपुर । मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रमा इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनाको गर्न पहल थालिएकाे छ । थाहा नगरपालिकामा इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापना गर्न नेकपा एमाले थाहानगर कमिटिले पहल थालेकाे हाे ।
बुधबार मकवानपुरकाे प्रतिनिधि क्षेत्र नम्बर २ सांसद महेश कुमार बर्तौलालाई एमाले थाहानगर कमिटिले ज्ञापनपत्र बुझाउँदै पहल थालेको जानकारी दिएको हो । मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रका पालिकाका नागरिकहरुलाई सेवा पुर्याउने गरी थाहा नगरपालिकामा इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनाको लागि पहल गर्ने सांसद महेश कुमार बर्तौलाले प्रतिवद्धता व्यक्त गरेका छन् ।
नेकपा एमालेका प्रमुख सचेतक समेत रहेका बर्तौलाले भने–‘नेपालको संविधान, २०७२ ले परिकल्पना गरेको अन्तर तह समन्वय अभावका कारण इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनाका लागि सिफारिस हुन सकेन, अब म यस विषयलाई लिएर लाग्छु स्थापना गरेरै छाड्छु ।’ ‘म नेपाल सरकारको तहमा सकारात्मक परिणाम आउने गरी तुरुन्तै पहल थालनी गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गर्दछु’ उनले भने ‘नागरिकले सहज सेवा लिन पाउनु संघीयताकै मर्म भएकोले पनि इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनामा पहल गर्छु ।’
९ भाद्र सोमबार देशभर २३ इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनाको लागि सिफारिस हुँदा थाहा नगरपालिका नपरेपछि पहल अघि बढाएको एमाले थाहानगर कमिटि अध्यक्ष सुरेन्द्रमान प्रधानले जानकारी दिए । सांसद बर्तौलालाई बुझाइएको पत्रमा २०७१ बैशाख २५ गते नगरपालिका घोषणा पश्चात् नै कार्यालय स्थापनाको लागि एमाले थाहानगरले निरन्तर पहल गर्दै आएको उल्लेख गरिएको छ ।
देशभर २३ जिल्लामा प्रशासन कार्यालय स्थापना गर्ने निर्णय हुँदा पनि थाहा नगरपालिका पर्न नसक्नु स्थानीय सरकारको सक्रियता र निरन्तर दबाबको अभाव मुख्य कारण रहेको ज्ञापनपत्रमा भनिएकाे छ । मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रलाई केन्द्रित गरेर इलाका प्रशासन कार्यालय स्थापनाका लागि वि.सं. २०७३ सालदेखि नै पहल भइरहेको छ ।
एकदशकदेखि पहल हुँदा पनि ९ भाद्रको निर्णयमा थाहा नगरपालिका सिफारिस नहुनुमा यसअघिको प्रयास पूर्णतः असफल सावित भएको छ । सांसद बर्तौलाको प्रतिवद्धताले प्रशासन कार्यालय स्थापनाका लागि आश जगाएको स्थानीय बताउँछन् ।
मकवानपुर । आज भाद्र शुक्ल तृतीया । यस दिनमा मनाइने हरितालिका तीज पर्व मनाइँदै छ । आजको दिन व्रतालुले शिव-पार्वतीको विशेष पूजा आराधना गर्दछन् । यसो गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति र कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ ।
बिहीबार दर खाएपछि औपचारिक रूपमा शुरु हुने तीज पर्व ऋषि पञ्चमीसम्म मनाइन्छ । तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत, चौथीका दिन गणेश भगवानको पूजा र पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धती सहित सप्तऋषिको पूजा गरी तीज समापन हुन्छ । सत्य युगमा आजैको दिन निराहार व्रत बसी पार्वतीले महादेव स्वामी पाएकी कथा छ । त्यसैले आजको दिन निराहार व्रत बसेर विधिपूर्वक शिव पार्वतीको पूरा गरे मनोकामना पूरा हुने विश्वास छ ।
यही विश्वासका साथ व्रतालुहरूको आज बिहानैदेखि पशुपतिनाथ मन्दिर लगायतका शिवालयहरूमा घुइँचो लागेको छ । तीजको अवसरमा महिलाहरूले वर्ष दिनभर आफूलाई परेका दुःख, पीर, मर्कालाई गीतका माध्यमबाट सार्वजनिक पनि गर्दछन् । उनीहरू भेला भएर नाचगान गर्दछन् ।
हरितालिका तीजको धार्मिक, सामाजिक तथा साँस्कृतिक महत्व
हरितालिका तीजको महत्व हाम्रो सनातन संस्कृतिमा ठूलो रहेको छ l यो तीजको पर्व भाद्र महिना शुक्लपक्षको तृतीयाको दिन मनाइन्छ l मुख्यरूपले सौभाग्यवती वा विवाहित महिलाहरुद्वारा यस पर्वलाई मनाइन्छ तर यो व्रत अविवाहित महिला तथा पुरुषहरुको लागि पनि उत्तिकै श्रेष्ठ मानिएको छ l हरितालिका तीजमा भगवान शिव, माता गौरी एवं गणेशजीको पूजा-आराधनाको महत्व रहेको छ l यो व्रत निराहार एवं निर्जला भई तथा रात्रि जाग्राम गरि नाचगानको साथ गर्ने गरिन्छ l
आलिभिः सखिभिः हरिता इति हरितालिका । अथवा सखिभिर्हरिता यस्मात् तेनेयं हरितालिका । ‘हरित’ को अर्थ हरण गरिएको र ‘आलिका’ को अर्थ साथी हुन्छ । पौराणिक प्रसंगअनुसार भाद्र शुक्ल तृतीयाको दिन पर्वतराज हिमालयकी सुपुत्री पार्वतीलाई विष्णुसँग निश्चय गरिएको विवाहबाट जोगाउन उनका सखीहरूले हरण गरेर लुकाएका कारण यस दिनलाई हरितालिका भनिएको हो ।
हरितालिकाको लोकप्रसिद्ध नाम ‘तीज’ हो । यो विशेषगरी नारीहरूले मनाउने पर्व हो । धार्मिक रूपमा तीज अन्तर्गत उमामहेश्वरको पूजा गरी निराहार व्रत बस्ने र भोलिपल्ट व्रतको उद्यापन गरेर भोजन गर्नेसम्मका कृत्यहरू पर्दछन् । तीजमा निराहार व्रत बसी पार्वतीसहित भगवान् शिवको पूजा–आराधना गर्ने नियम छ । यसका साथै तीजमा दरका रूपमा विशेष खानपान, नाचगान र मनोरञ्जन समेत गरिन्छ । यो पर्व नेपाल, भारतलगायत हिन्दुहरूको बसोबास भएका अन्य मुलुकमा समेत मनाइन्छ । तीजमा मीठामीठा परिकार आफैंले पकाएर आफन्तहरूलाई बोलाएर आफ्नै मिहिनेतको फल खाने र खुवाउने चलन छ । यस्तै नयाँ कपडा तथा गरगहना जोरजाम गर्ने पर्वका रूपमा पनि तीज अगाडि रहेको छ ।
नेपाली समाजमा प्राचीनकालदेखि नै तीजलाई महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिने गरेको पाइन्छ । विवाह भएर टाढा पुगेका छोरी–चेली–भान्जीहरूलाई घरसम्मै माइती लिन जाने, माइतमा एकसाथ भेला हुने, रमाइलो भेटघाटबीच मीठो एवं स्वादिष्ट दर खाने, व्रत बसी सामूहिक पूजा गर्ने र नाचगानका माध्यमले आफ्ना दुःखसुखका पीरमर्का व्यक्त गर्ने अवसर तीजले नै जुटाउंछ ।
यस पर्वलाई पतिपत्नीबीचको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने, आपसी सहयोगको भाव प्रत्यक्षरूपमा व्यक्त गर्ने, उमामहेश्वरको पूजाद्वारा पतिपत्नी एक–अर्काका पूरक भएको प्रमाणित गर्ने, ईश्वर–उपासनाद्वारा इच्छाएको फल प्राप्त गर्ने जस्ता अनेकौं प्रेरणाहरू तीज पर्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । पतिपत्नीबाट अलि माथि उठेर हेर्दा सामाजिक पक्षसँग यो पर्व जोडिन पुग्छ । घरमा सासू–बुहारी र नन्द–भाउजूबीचको सम्बन्ध पनि तीतो नभएर मीठो एवं प्रगाढ नै हुनुपर्छ ।
आपसमा घरभित्रका व्यावहारिक विषयलाई बाहिर लैजाँदा वास्तवमा आफ्नै घरको बेइज्जत हुने र बाहिरी मानिसले घरायसी मनमुटावलाई जोड्न सक्ने हुँदा यसतर्फ सचेत गराउन माइती पक्षका अभिभावकले ठूलो भूमिका निर्वाह गरेका हुन्छन् । पारिवारिक द्वेष हुनबाट विमुख गराउने शिक्षा पनि यस पर्वबाट प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसभन्दा पर गएर हाम्रो घरमा आश्रित व्यक्तिहरूलाई जोड्ने प्रयत्न गर्नु र नन्दआमाजू, फुपूदिदी र हजुरदिदीहरूलाई, सानीमा, ठुलीआमा एवं वरपरसम्मका इष्टमित्र र आफन्तहरूलाई बोलाएर उदारभावका साथ खानपान तथा रमाइलोले भेटघाट भए जति सबैको मन प्रसन्न भई आत्मीयपनको विकास हुनुले व्यावहारिक पक्षमा पनि एक–आपसमा सहयोग एवं सहकार्यको भावना जागृत हुन्छ ।
तीजको धार्मिक पृष्ठभूमि
भाद्र शुक्लपक्षको तृतीया तिथिमा पार्वतीले भगवान् शिवजीलाई पति पाऊँ भनी गरेको व्रतबाट तीजको परम्परा चलेको पाइन्छ । जब पार्वतीको चिन्तन, ध्यान, पूजा, उपासना, जप, तप सम्पूर्ण महादेवमा केन्द्रित थियो, उसबेला नारदको याचनाअनुसार पिता पर्वतराज हिमालयले भगवान् विष्णुसँग उनको विवाह निश्चय गर्दछन् ।
वासुदेव स्वयं देवः कन्यां प्रार्थयते यदि ।
तदा मया प्रदातव्या त्वदागमनगौरवात् ।।
पिताजीले आफ्नो इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिने निश्चय गरेको थाहा पाएपछि पार्वतीलाई असह्य पीडा भयो । उनले आफ्नो वेदना सखीहरूलाई सुनाइन् । सखीहरूले पार्वतीलाई लुकाउने सल्लाह गरे, र हरण गरि जंगलमा पुर्याए । पार्वती हराएको सूचनाले पर्वतराजको दरबारमा भने हाहाकार भयो । यसरी सखीहरूले हरण गरेर लुकाएको अवस्थामा पार्वतीले आशुतोष भगवान् शिवजीको तपस्या गरिन् । उनले बालुवाको शिवलिंग बनाई पूजा गरिन् र ‘ॐ नमः शिवाय’ मन्त्रद्वारा भगवान् शिवजीलाई प्रसन्न गराई वरदानस्वरूप उनै भगवानलाई पतिरूपमा प्राप्त गरिन् । यसप्रकार पार्वतीले सिद्ध गरेको पूजालाई हरितालिका पूजा भन्न थालिएको हो ।
व्रत बस्ने दिन
तीजमा विवाहिता महिलाहरू आफ्ना पतिको दीर्घायुको कामना गर्दै व्रत बसी नाचगान र मनोरञ्जन गर्छन् भने अविवाहिता सुयोग्य वरको आशा राखी व्रत बस्छन् । व्रतको समयमा महिलाहरूले तीजको व्रतकथा सुन्ने र समापनमा पूजा लगाई ब्राह्मण-ब्राह्मणीहरूलाई दान दक्षिणा गर्ने चलन रहेको छ । तीजको व्रत अन्य व्रत भन्दा फरक ढंगले लिइन्छ । यस दिन पानीसम्म पनि नखाई ब्रत बस्नुपर्ने परम्परागत मान्यता रहेको भएपनि कतिपय महिलाहरु महादेवको पुजा आराधना पश्चात फलफुल ग्रहण गर्दछन् । यसै दिन पार्वतीले आफ्नो तपस्या पूरा गरी शिवजी पाएको विश्वास गरिने हुनाले यस दिनलाई हर्षोल्लासका साथ नाचगान गरी मनाइने गरिन्छ ।
सामाजिक महत्व
नेपाल कृषिप्रधान मुलुक हो । तीज बालीनाली रोपिसकेपछि केही फुर्सदको समयमा मनाइने पर्व हो । आपसी प्रेम बढाउने यो पर्वले महिलाहरूको दुखेसो पोख्ने वातावरण सिर्जना गरिदिन्छ । बालीनाली लगाइसकेपछि केही फुर्सदको समयमा माइतीबाट बाबु वा दाजुभाइ गएर छोरीचेलीलाई भेट्ने र सकेसम्म माइती लिएर र्फकने प्रचलन छ जसले माइती चेलीको आपसी सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ । विवाह भएर टाढा पुगेका दिदीबहिनीबीच भेट गराएर यो पर्वले उनीहरूको मन हलुका पार्न र सुखदुखका कुराकानी गर्ने अवसर समेत जुटाइदिन्छ ।
सांस्कृतिक महत्व
मानिस जति आधुनिक भए पनि उसले जन्मसँगै पाएको संस्कार एवं संस्कृति छोड्न सक्दैन । नेपालमा रहेका हिन्दू समुदायले मनाउने तीज पर्वलाई अहिले अन्य जातिले पनि मनाउन थालेको पाइन्छ । तीजलाई महिलाको रमाइलो पर्वका रूपमा समेत लिइने भएकाले युवतीहरू पनि यसमा रमाउँछन् । कामबाट केही समय अवकाश लिँदै परिवार, साथीभाइ जमघट, घुमघाम, नाचगान यो पर्वको अर्को विशेषता बन्दैछ ।
व्रतकथा
पौराणिक कालदेखि चलिआएको तीजको व्रतकथा महात्म्यको कथा भगवान शिवले पार्वतीजीको पूर्वजन्मको स्मरण गराउने उद्देश्यले यसप्रकार भन्नु भएको थियो । हे गौरी ! पर्वतराज हिमालयको घर अर्थात तिम्रो माइतमा बस्दा गङ्गातटमा तिमीले आफ्नो बाल्यावस्थामा अधोमुखी भई घोर तपस्या गरेकी थियौ । उक्त अवधिमा तिमीले कुनै अन्नपानी नखाई केवल हावाको मात्र सेवन गरेकी थियौ र मात्र सुख्खा पत्ताहरू चबाई दिनहरू काटेकी थियौ । माघको चिसोमा तिमीले निरन्तर जलमा प्रवेशगरी तप गर्यौ, बैशाखको शरीर जलाउने गर्मीमा पञ्चाङ्ग्निद्वारा शरीर तपायौ । साउनको मुसलधारे वर्षामा खुल्ला आकाशमुनि बिना अन्नपानी व्यतीत गर्यौ । तिम्रो यो कष्टदायक तपस्या देखेर तिम्रा पिता धेरै दुःखी र चिन्तित हुने गर्दथे ।
एकदिन तिम्रो तपस्या तथा तिम्रा पिताजीको दुःख र चिन्तालाई मनन गरी नारदजीले तिम्रा घरमा आउनुभयो । तिम्रा पिताले नारदजीलाई घर आउनाको कारण सोध्नुभयो र प्रत्युत्तरमा नारदजीले भन्नुभयो “ हे गिरिराज ! म भगवान विष्णुले पठाएर यहाँ आएको हुँ । तपाईंकी छोरीको घोर तपस्याबाट प्रसन्न भई स्वयं भगवान विष्णु उनीसँग विवाह गर्न चाहनुहुन्छ । यसबारे म तपाईंको राय जान्न चाहन्छु ।”
नारदजीका कुरा सुनेर तिम्रा पिताले अति प्रसन्नताकासाथ भन्नुभयो । श्रीमान् यदि स्वयं विष्णु भगवान मेरी कन्याकासाथ वरण गर्न चाहनुहुन्छ भने मलाई कुनै आपत्ति छैन । उहाँ त साक्षात् परब्रह्म हुनुहुन्छ । यो त हरेक अभिभावकको पिताको इच्छा हुन्छ कि उसकी छोरी सुखसंम्पदाले परिपूर्ण पतिका घरकी गृहलक्ष्मी बनून् र आफ्नो जीवनसाथै पति र परिवारको सुखकी कारण बनून् । नारदजीले तिम्रा पिताको स्वीकृति पाएपछि भगवान विष्णुसमक्ष गई विवाह टुङ्गो लागेको समाचार सुनाउनु भयो । तर विष्णुसँग आफ्नो विवाह हुन लागेको थाहा पाएपछि तिमी असाध्यै दुःखित भयौ । तिम्रो दुःखको कुनै ठेगान भएन । अति दुःख, चिन्ता र कष्टमा तिम्रा दिनहरू बित्न थाले ।
तिम्रो चिन्तित र दयनीय मुहार देखेर तिम्री एउटी सखीले तिम्रो दुःखको कारण सोद्धा तिमीले भन्यौ -‘मैले मनैदेखि भगवान शिवलाई वरण गरेकी छु, तर मेरा पिताले मेरो विवाह विष्णुजीसँग गरिदिने निधो गर्नुभयो । म विचित्र धर्मसङ्कटमा छु । अव मैले प्राण त्याग्नुबाहेक कुनै उपाय र विकल्प देखेकी छैन । ‘ तिम्री ती संगिनी अति नै चङ्ख र समझदार थिइन् । उनले तिमीलाई भनिन् – ‘प्राण नै त्याग गर्नुपर्ने यहाँ के नै कारण छ र? संकटको घडिमा धैर्यताका साथ काम गर्नुपर्दछ । हिन्दूनारीको जीवनको सार्थकता नै केमा छ भने जसलाई मनैले पतिका रूपमा एक पटक वरण गरिन्छ, उसैसँग निष्ठापूर्वक जीवन निर्वाह गर्नुपर्दछ । दीगो आस्था र एक निष्ठाका सामु त स्वयं भगवान पनि असहाय र किंकर्तविमुढ बन्न पुग्नुहुन्छ ।
तसर्थ म तिमीलाई घनघोर वनमा लैजान्छु जुन साधनास्थल पनि हो र त्यहाँ तिम्रा पिताले समेत तिमीलाई खोजेर पाउनुहुन्न । मलाई पूर्ण विश्वास छ ईश्वरले अवश्य तिम्रो सहायता गर्नुहुनेछ ।’ अनि तिमीले तिम्री सहेलीले भने झैँ गर्यौ । यता तिम्रा पिता तिमीलाई घरमा नदेखेपछि धेरै चिन्तित र दुःखी हुनुभयो । उहाँ सोच्न थाल्नुभयो – ‘मैले त मेरी पुत्रीको भगवान विष्णुसँग विवाहको निधो गरेको थिएँ, भगवान विष्णु विवाहका निमित्त जन्ती लिएर आउनुभएका बखतमा कन्यालाई घरमा नभेट्दा अनर्थ हुन जानेछ, विष्णुलाई मैले के जवाफ दिने?’ यती विचार गरी तिम्रा पिताले चारैतिर तिम्रो खोजीको कार्य शुरु गराउनुभयो ।
यता तिम्रो धुमधामसँग खोजीकार्य भइरह्यो उता तिमी आफ्नी सहेलीका साथ नदीका तटमा एउटा गुफामा आराधनामा लीन भयौ । भाद्रपद शुक्लको तृतीया तिथि, अनि त्यस दिन हस्ता नक्षत्र थियो, त्यसदिन तिमीले बालुवाको शिवलिङ्ग निर्माण गर्यौ । रातभरि मेरा स्तुतिमा गीत गाउँदै जागरण गर्यौ । तिम्रो यो कठोर तपस्याको प्रभावले मेरो आसन हल्लिन पुग्यो र शीघ्र तिम्रा सामूमा पुगेँ र तिमिलाई वर माग्न भनेँ । त्यससमय आफ्नो तपस्याको फलका प्रभावले प्रकट भएको म महादेवलाई आफूसमक्ष देखेर तिमीले भन्यौ – ‘मैले हजुरलाई साँचो मनले पतिका रूपमा वरण गरिसकेकी छु । यदि तपाई साँच्चै नै मेरो तपस्याबाट प्रसन्न भई यहाँ प्रकट हुनुभएको हो भने मलाई आफ्नी अर्धाङ्गिनीका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस् । त्यसपछि “तथास्त्” भनेर म कैलाश पर्वततर्फ फिर्ता भएँ ।
भोलिपल्ट उज्यालो हुने बितिक्कै तिमीले पूजाका समस्त सामग्री नदीमा सेलाई आफ्नी सहेलीसहित बर्तको समापन गर्यौ । त्यही समय तिम्रा पिता गिरिराज आफ्ना बन्धुबान्धवसहित तिमीलाई खोज्दै खोज्दै त्यहीँ पुग्नुभयो । तिम्रा पिताले तिम्रो अवस्था देखेर अत्यन्त दुःखी हुँदै तिम्रो त्यो कठोर तपस्याको कारण सोध्नुभयो । तिमीले भन्यौ – ‘पिताजी ! मैले आफ्नो जीवनको अधिकांश समय कठोर तपस्यामा विताएँ । मेरो यो तपस्याको एकमात्र उद्देश्य माहादेवलाई पतिका रूपमा प्राप्त गर्नु थियो । आज म आफ्नो तपस्याको परीक्षामा सफल भएकी छु । म आफ्नो आराध्यको खोजीमा घरबाट निस्किएर हिँडेकी हुँ । अब मैले हजुरसँग घर नै फर्कनु पर्छ भने महादेवका साथ मेरो विवाह गरिदिने भए मात्र म घर फर्कन्छु । तिम्रा कुरा सुनेर पिता हिमालयले तिम्रो इच्छा स्वीकार गर्नुभयो र तिमीलाई घर फिर्ता लिएर जानुभयो । केहीसमय पछि उहाँले पुरा विधिविधान सहित हाम्रो विवाह गरिदिनु भयो । भगवान शिवले अझ भन्नुभयो – हे पार्वती ! भाद्रपदको शुक्ल तृतीयामा तिमीले मेरो आराधना गरी जुन बर्त बसेकी थियौ, त्यसैको परिणामस्वरूप हामी दुईको विवाह सम्भव भएको हो । यो बर्तको महत्त्व यसकारणले पनि महत्त्वपूर्ण छ । जसले यो बर्त निष्ठापूर्वक पालन गर्दछ, त्यसलाई मनोवाञ्छित फल प्राप्त हुनेछ । यो बर्तलाई हरितालिका भन्नुको अर्थ पनि पार्वतीलाई साथीहरूले पिता र आफ्नो प्रदेशबाट हरण गरी जंगलमा लगेको प्रसङ्गसँग जोडिन्छ । हरितालिका शब्दमा रहेका हरिता र आलिका यी दुई शब्दको अर्थ पनि क्रमशः हरण गरिएकी र सथीहरू भन्ने हुन्छ । भगवान शिवले पार्वतीजीलाई भन्नुभयो – यस व्रतलाई विधिविधानपूर्वक जसले लिन्छ, त्यसले तिम्रोजस्तै सुयोग्य र अचल श्रीमान् प्राप्त गर्दछ ।
मकवानपुर । बागमती प्रदेश प्रमुख दीपक प्रसाद देवकोटाले हिन्दु महिलाहरुले मनाउने पर्व हरितालिका तीजको अवसरमा शुभकामना दिनु भएकाे छ ।
सनातन वैदिक संस्कृतिमा नारी शक्तिको सम्मान र प्रकृतिको संरक्षणका लागि विशेष महत्त्व राख्ने यो पर्वले एकताबद्ध भई अगाडि बढ्न प्रेरणा दिने उल्लेख गर्नुहुदै प्रदेश प्रमुख देवकोटाले शुभकामना सन्देश प्रकाशन गर्नु भएको हो । पौराणिक कथाअनुसार, माता पार्वतीले महादेवलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि कठोर तपस्या तथा निराहार व्रत बसेर त्याग गरेको कथासँग तीज पर्वको इतिहास जोडिएको छ ।
हिमालय पर्वतमा घोर तपस्या गरेको र उहाँको यही त्याग र समर्पणबाट खुसी भएर महादेवले उहाँलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्नुभएको धार्मिक विश्वास छ । पौराणिक कथाअनुसार माता पार्वतीको यही कठोर तपस्याको सम्मानस्वरूप ‘हरितालिका तीज’ मनाउने गरिन्छ । यो पर्वले भगवान शिव र पार्वतीको अटुट प्रेम र समर्पणको गाथालाई स्मरण गराउँदै नारी जीवनमा पतिको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र प्रगतिको कामना गर्ने महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा स्थापित छ।
‘तीजले पारिवारिक तथा सामाजिक सद्भावलाई अझ प्रगाढ बनाउनुका साथै मौलिक संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राख्न मद्दत पुर्याउँछ’ उहाँले सन्देशमा भन्नुभएको छ । यस पर्वमा चेलीहरुले जन्म घर गएर आफ्ना दुःखसुख साट्ने, नाचगान गर्ने र मिठो परिकार खाने प्रचलन छ । जसले दिदीबहिनीहरूमा आपसी प्रेम र आत्मीयता बढाउँनेमा प्रदेश प्रमुख देवकोटाले विश्वास व्यक्त गर्नु भएको छ ।
पछिल्ला समय देखापरेका भड्कीलो देखासिकीबाट पर रहेर पर्वको गौरव र मर्यादालाई कायम राख्दै तीज पर्व मनाउन उहाँले सबैमा अनुरोध समेत गर्नुभएको छ । मुलुकको समृद्धि, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भाव कायम राख्नका लागि यस्ता चाडपर्वहरूको ठूलो भूमिका हुने बताउँदै पर्वले समाजमा रहेका विकृति र विसङ्गतिलाई हटाएर समानता र न्यायमा आधारित समाज निर्माण गर्न सबैलाई प्रोत्साहन गरोस् भन्ने कामना समेत गर्नुभएको छ ।