
जब महामारी र प्रतिकूलता आइपर्छ तब दुःख, कष्टको महसुस हुनु स्वाभाविक हो। यस्तो समयमा मन धेरै अत्तालिन्छ त्यसैले मनलाई शान्त कसरी राख्ने त्यो नै दुःख मुक्तिको उपाय पनि हो। किनकि मन आत्तिँदैमा समस्याको समाधान हुँदैन। बरु दुःखमा पनि मन शान्त राख्न सके समाधानका उपाय थाहा लाग्दछ। गतवर्षभन्दा फरक तरिकाले फैलिएको कोरोना भाइरसले छिट्टै आक्रमण गर्ने लक्षण देखिएको छ। छिमेकी मुलुक भारतमै अकस्मात तिब्र गतिमा फैलिएको आँकडाबाट महसुस गर्न सकिन्छ अब केवल सकेसम्म घरभित्रै एकान्त र शून्यतामा समय बिताउनु बुद्घिमानी हुनेछ। त्यसका लागि एकान्तपन के हो, शून्यता र निराकारलाई कसरी जीवनशैली बनाउने र यसबाट आन्तरिक लाभ के हुन्छ अनि यो महामारीमा धैर्यता र समझको विकास कसरी हुन्छ ? केही आयामलाई जान्ने र व्यवहारमा उतार्ने कोशिस गरौं :
शून्यता र एक्लोपनको जीवन
एक्लै त बस्नै सक्दिनँ। एक्लै बस्दा त बिरामी परेजस्तै लाग्छ। एक्लै हुँदा नरमाइलो लाग्छ। यस्ता अभिव्यक्तिहरू प्रायःजसोबाट सुन्नमा आइरहन्थे। भिडभाड, घुमघाम, भेटघाट र कुराकानी गरेर समय बिताउन मन लाग्छ धेरैलाई। यसको अर्थ रमाइलो पनि अरूबाट लिनुपर्छ, अरूबाटै पाइन्छ, एक्लै रमाउन सकिन्न भन्ने धारणा बसिसकेको छ। बहिर्मुखी भएको छ स्वभाव, एक्लै रमाउने र अन्तर्मुखी हुने कला विकास भएको छैन। तर, विगत एक वर्षदेखि कोरोनाको कारण अस्तित्वमा यस्तो परिस्थिति आयो कि– घरमा भिड सहर शून्य छ, मानिस आफ्नै घरमा कैदी भए, पैसा सस्तो लाग्छ बरु आज जिन्दगी महंगो भएको छ। अस्तित्वको नियम पनि गजबको छ एक्लै बस्नुलाई सजाय सम्झने मानिसलाई आज एक्लै बस्न पाए म खुसी हुने थिएँ, रोग मुक्त हुने थिएँ र जीवन पाउने थिएँ कि भन्न बाध्य बनाइदिएको छ। कस्तो महामारी सृजना भएको होला जसको उपचार केवल एक्लै हुनु र टाढा हुनुमा छ। यसमा विमति जनाउनासाथ अस्पतालको शै¥यामा पुग्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।
बाहिरी आकर्षणबाट माथि उठ्न सकेमा मात्र स्व–बोधमा जान सहज हुन्छ। स्व–बोध र आत्मसत्ताको अनुभूति गर्न पाउनु जत्तिको ठूलो उपलब्धि र सिकाइ अरू के होला जीवनमा ?
एकान्तवास र ध्यानको अभ्यास
हामी एक्लै बस्न नसक्नुको कारण हामीमा ध्यानको अभ्यास छैन। ध्यान भनेको नोकरीबाट अवकाश पाएपछि अभ्यास गर्ने हो, उमेरमा परिश्रम नै गर्नुपर्छ। उमेरमै अर्थात् शरीरमा ऊर्जा हुँदैमा ध्यान गरेर समय खेर फाल्नु हुँदैन। यो समय त कमाउने या आर्जन गर्ने समय हो, धन संकलन गर्ने, भविष्यका लागि केही संग्रह गर्ने समय हो भनेर पढालेखाहरूबाट नै सुन्न पाइन्छ। अर्कोतिर संसार हेर्न बानी परेका हामी ध्यान भनेको आँखा बन्द गरेर एकाग्र हुनु हो जुन कठिन अभ्यास हो भन्ने गरेको सुनिन्छ। ध्यान आँखा बन्द गरेर भित्र हेर्नु मात्र होइन, बन्द आँखाले भित्र हेर्दा जुन निराकार देखिन्छ त्यसमा स्वयंको स्वभाव र गुणवत्ता थाहा पाउने अभ्यास पनि हो। यो अन्तर्मुखी हुने अभ्यासले बौद्घिक तथा मानसिक विकारहरूलाई परास्त गर्ने मात्र होइन, जीवनमा अनुशासन कायम राख्नसमेत मद्घत गर्दछ।
जब प्रतिकुलता र महामारी फैलन्छ तब हाम्रो मन अशान्त, चिन्तित र भययुक्त बन्छ। यो भय र चिन्तामुक्तको उपचार नै ध्यान हो। ध्यानको अभ्यासले मानसिक प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न मद्घत गर्दछ। नकारात्मक सोच र व्याकुलतालाई निर्मुल गर्दछ। स्वासको माध्यमबाट अन्तर्मुखी हुने अभ्यासले थाहा नपाइकन निराशा, तनाव र अस्थिरतालाई शान्त बनाउँछ र शून्यतामा पनि कति गहिराइ छ भन्ने बोध दिलाउँछ। जीवनलाई सहजता, संयमता र धैर्यताको शीलले कसरी अगाडि बढाउने त्यो कला प्रदान गर्दछ।
एक्लोपन सन्तुलनको विज्ञान
ओशो भन्नुहुन्छ– अरूलाई ध्यान दिनु प्रेम हो र स्वयंलाई प्रेम गर्नु ध्यान हो। त्यसैले ध्यान र प्रेम मेरा दुई सूत्रलाई जीवनमा उतार्नेले जीवनमा कष्ट होइन उत्सवको अनुभूति लिन सफल हुन्छ। केही प्रतिशतलाई छोडेर, हामी किन ध्यानको अभ्यासमा डुब्न सक्दैनौं त ? के हामी अरूलाई ध्यान दिन या प्रेम दिन सक्षम छैनौं ? हामी स्वयंलाई प्रेम गर्न जान्दैनौं ? हुन पनि सक्छ हाम्रो धारणाले त प्रेम अरूबाट पाउने हो र स्वयंलाई त किन प्रेम गर्नु पर्यो भन्ने संस्कारबाट नै विकसित भएका छौं अधिकांश हामी। संसारको सफलताकै भागदौडमा हाम्रो मन र विचार यति प्रवाहमान भइरहेको हुन्छ कि भावनात्मक सन्तुलनबाट हामी पर पुगिसकेका हुन्छौं। मनले जितिसकेको हुन्छ, भावना, करूणा, संवेदनशिलताको सट्टामा कठोरता, स्वार्थ र लोभीपनाको विकास भएको हुन्छ। एकान्तमा ध्यानको अभ्यास बढाउदै जाने हो भने मन स्थिर, विचार शान्त, स्वभाव सहज र जीवनमा सन्तुलनको अवस्था अनुभूति हुन थाल्दछ। आन्तरिक शान्ति, प्रेम, करूणा विकसित भएको स्वयं महसुस गर्न सकिन्छ। बाहिरी आकर्षणबाट माथि उठ्न सकेमा मात्र स्व–बोधमा जान सहज हुन्छ। स्व–बोध र आत्मसत्ताको अनुभूति गर्न पाउनु जत्तिको ठूलो उपलब्धि र सिकाइ अरू के होला जीवनमा ? किनकि बाहिरको मिहिनेतले भौतिक सफलता त हात लाग्छ नै। भौतिक सफलतासँगै ध्यान स्वयं घटित हुन्छ त्यो जरुरी छैन। ध्यानको अनुभूतिका लागि आफूलाई समय दिएर २४ घन्टाको समयमा केही क्षण छुट्टयाउनै पर्ने हुन्छ। समय छैन भनेर बहाना गर्नेले यो महामारीको समय र जीवनको मूल्य अनि आन्तरिक सुख र सन्तोष खोजिरहेको अवस्थालाई ध्यानको अभ्यासमा लगाउनु उपयुक्त समय आएको छ।
एकान्तपनलाई सहज बनाउने तरिका
घरको एउटा निश्चित कोठा या कुनै कुनामा जहाँ अरूको हल्ला सकभर नआओस्। बाहिरको होहल्लाले मनलाई बाहिरै लैजाने हुँदा एकान्त ठाउँले ध्यानमा केन्द्रित हुन मद्घत गर्दछ। वास्तवमा ध्यानको लागि यहि नै समय भनेर छुट्टयाउनु पर्दैन, जुन समय फुर्सद निकाल्न सकिन्छ त्यो नै उपयुक्त समय हुन्छ तैपनि बिहानको आफ्नो नित्य कर्महरू सकेर, विचार शान्त भएको समय ध्यानको लागि उपयुक्त समय हुन्छ। दिनभरको कर्म सकेर साँझ घर फर्केपछि केही समय छुट्टयाएर एकान्तमा ध्यानमा बस्नु उपयुक्त हुन्छ। वातावरण शान्त र सौम्य हुन सकेमा ज्यादै नै प्रभावकारी हुन्छ। ध्यानका लागि तयारी हुने भाव आउनासाथै विचार शिथिल, शरीर सहज र मन शान्त बन्दछ। सुरुसुरुमा ध्यानको अभ्यास गर्दा कस्तो आसन लगाउने आदि जिज्ञासा उत्पन्न हुन सक्दछ। सुखासन, जसरी बस्दा सुख र सहज हुन्छ त्यो आसन नै उपयुक्त आसन हो। शरीरलाई बिस्तारै निस्कृय बनाउने, शिथिल बनाउने, हातमा ज्ञान मुद्रा बनाउने, मेरुदण्ड सिधा हुनेगरी पदमासन लगाउने या सहज बस्ने, आउंदै जादै गरेको स्वासलाई ध्यान दिने, स्वास सहज हुन दिने, केवल जागृत रहने र भित्र डुब्ने यही नै ध्यानमा प्रवेश गर्ने विधि हो। ध्यानको विधिमार्फत ध्यानमा प्रवेश गरिन्छ। विधिमार्फत प्राप्त हुने शून्यता, निर्विचार, अन्तराकाशको फैलावट, अनन्तताको महसुसजस्ता बोध नै ध्यानको अनुभूति हो। जसले शान्त, सहज र ग्रहणशील बनाउँछ।
अन्नपूर्णपाेष्टबाट
मकवानपुर उद्योग वाणिज्य संघको आसन्न निर्वाचनमा अध्यक्ष पदका उम्मेदवार महेन्द्र राउत यतिबेला व्यवसायीसँग घरदैलो कार्यक्रममा व्यस्त छन् । मउवासंघ मकवानपुरमा महासचिवको जिम्मेवारी पुरा गरिसकेका अध्यक्षका प्रत्यासी राउतको चुनावी एजेण्डा के कस्ता छन् ? व्यवसायीहरुको हितको लागि भावी योजनाहरु केके छन् भन्ने बारेमा राउतसँग गरिएको कुराकानीको सारः
अघिल्लो निर्वाचनमा पराजित हुनु भएको थियो, अब जितको लागि के आधार तय गरेर आउँदै हुनुहुन्छ मैदानमा ?
यस अधिको निर्वाचनमा पनि व्यवसायी सदस्यहरुको धेरै राम्रो माया सद्भाव र मत प्राप्त भएको थिएँ । प्राविधिक रुपमा थोरै मत अन्तरले म अध्यक्ष बन्न सकिन । उहाँहरुको माया सद्भाव र सम्मानको लागि फेरी उम्मेदरवारी दिएको हुँ । मैले विगतमा पनि संस्थागत विकासको लागि धेरै राम्रो भूमिका निर्वाह गर्दै आएको सबैलाई थाहा छै ।
मउवासंघको साना भन्दा साना व्यवसायी र मझौला तथा ठुला मल्टेनेशनल उद्यमीहरुको साझा संस्थाको रुपमा अगाडि बढाउने र समग्र जिल्लाको व्यवसायीहरुको महत्वपूर्ण संस्था, व्यवसायीको लागि साझा घरको रुपमा अगाडि बढाउन पर्छ भनेर नै हामी लागेका छौ । मकवानपुर उद्योग वाणिज्य संघलाई व्यवसायीसँगै राजनीतिक दल, मिडियाकर्मीलगायत सबैको साझा संस्था बनाउने जमर्को मैले विगतमा पनि गरे । व्यवसायीहरुको हितको लागि सानाभन्दा साना र ठुला विशेष महत्व राख्ने गतिविधिहरुलाई जानकारी गराएको छु । यसैगरी संघको गतिविधिहरु पनि आमसञ्चारबाट जानकारी गराउने काम गरेँ । महाभुकम्पको बेलामा पनि मैले गरेको सहयोग देखाएको सद्भावले व्यवसायी बिचमा धेरै नै माया पाएँ । यसै कारणले पनि आमव्यवसायीहरुले मलाई अध्यक्षको रुपमा हेर्ने रहर राख्नु भएको हो । व्यवसायीहरुलाई कुनै पनि समस्या हुँदा म मउवासंघको नेतृत्वमा नहुँदा पनि खास गरी उद्योग वाणिज्य संघका साथीहरु भन्दा पनि म व्यक्तिगत रुपमै पहिले पुग्ने गरेको कारण उहाँहरुले मलाई रोज्नु भएको छ ।
यहाँको चुनावि एजेण्डाहरु के के छन् ?
खासगरी विकसित देशहरुमा नेतृत्वमा जानेले के के एजेण्डा ल्यायो, भोलीको दिनमा ति एजेण्टाहरु पुरा गर्ने आधारहरु के के छन् भन्ने मुख्य रहन्छ । मैले २५ बुंदे प्रतिवद्धता सार्वजनिक गरेको छु ।
(हेर्नुहोस् राउतको प्रतिवद्धता पत्र)


यस बाहेक मैले व्यवसायीहरुले दिनुभएका सुझावलाई पनि टिपोट गरेको छु, जसलाई मैले सम्बोधन गर्नेक्रममा अवश्य सम्झने छु । हामीसँग २५ भन्दा बढी वस्तुगत संघ छन् । ति सबै संघ, व्यवसायी, उद्योगीहरुको समस्याको समाधान गर्न सकिने छन् । अपुग, अर्थात पछि प्राप्त भएका केही सुझावहरुलाई टिपोट गरेको छु । नेतृत्वमा रहनेले सबैको सुझावलाई मनन गर्नु पर्छ, फोन, सामाजिक सञ्जालबाट मैले नियमित सम्पर्क गरेको छु । पहिले तोकिएको मिति स-यो, फेरी संघारमै आयो, तपाईको तयारी के छ ?
मेरो तयारी राम्रो छ । पहिले नै चुनाव सार्नु हुने थिएन, तर सारियो । यसरी निर्वाचलाई सार्दै गर्दा निर्वाचन प्रणाली महङ्गो हुँदै जान्छ । निर्वाचन खर्चिलो हुनु भनेको आमव्यवसायीलाई नै समस्या हुने हो । चुनाव सारिनु हुँदैन भन्ने नै मेरो धेय हो । निर्वाचन हुने वा नहुने भन्ने बारेमा हुने दोधारे कुराहरुले व्यवसायीहरु पनि तनाव र कन्फ्युज हुनु भएको अवस्था छ ।
अहिलेको स्वास्थ्य वातावरण राम्रो छैन, म आफैं पनि अघिल्लो पटक लामो समय कोभिड संक्रमति भएँ, यो महामारीले ठुलै प्रभाव पारेको छ । मकवानपुरवासी व्यवसायीहरुलाई मेरो आग्रह यो छ की तपाई आफ्नो स्वास्थ्यलाई ख्याल गर्दै सुरक्षित भएर अगाडि बढ्नु होस् । खास गरी कोभिडपछि नै धेरै प्रविधिहरु विकास भएको छ । मैले पनि हालका अध्यक्ष र सीडीयो सापलाई पनि जुमबाट साधारण सभा गर्न र निर्वाचन कार्यक्रमलाई पनि यस्तो विकल्प खोज्न आग्रह गरेको थिएँ ।
यो निर्वाचन सार्ने वा स्वास्थ सतकर्ता अपनाउँदै निर्वाचन गर्ने वा सिस्टमको प्रयोग गरेर निर्वाचन गर्ने भन्ने कुरो छ । योे निजी क्षेत्रको महत्वपूर्ण काम देखाउने अवसर पनि हो । हाल लकडाउनमै अवस्था नभएकोले पनि दुरी कायम गर्दै, मास्क र सेनिटाइजनको प्रयोग प्रयाप्त गर्दै निर्वाचन कार्यक्रमलाई अगाडि बढाउनु पर्ने मैले देखेको छु । यसमा वर्तमान कार्य समितिको महत्वपूर्ण भूमिका छ, रहोस् भन्ने पनि म चाहन्छु ।
व्यवसायीको अहिलेको अवस्था भनेको अस्पतालमा आइसीयूमा राखेको बिरामीको जस्तो अवस्था छ, अब उसलाई भेण्टीलेटरमा लैजाने कि आइसीयूबाट निकाल्ने भन्ने अवस्था ।

तपाईको नेतृत्व अन्तिम अवस्थामा आएर फिर्ता हुने त हैन ?
हैन, मैले धेरै तयारी गरिसके र धेरै अगाडि आइसके पनि । मलाई धेरै व्यवसायीहरुको साथ छ, उहाँहरुको सम्मानको लागि पनि मैले मेरो उम्मेदवारी कायम नै राख्नुपर्छ र राख्छु पनि । मेरा शुभचिन्तक, मतदाताहरुबाट धेरै भन्दाधेरै मत प्राप्त गरेर जिम्मेवार पदमा रहेर उद्योगी व्यवसायीहरुको हितमा काम गर्नुछ । मकवानपुरे व्यवसायीहरुको हितको लागि नेतृत्वमा अत्यावश्यक मान्छे महेन्द्र राउत हो भन्नेहरुको लागि मेरो उच्चसम्मान छ । मैले नभ्याउँदा पनि उहाँहरु चुनावि माहोलमा लागि पर्नु भएको छ । कुनै कारणबस् निर्वाचन तोकिएको समयमा भएन र मिति सारियो भने पनि मेरो उम्मेदवारी रहने नै छ । उम्मेदवारको हिसाबले मेरो बारेमा विभिन्न हल्ला मच्चाइएको हुनसक्छ, तर म अध्यक्षको लागि मैदान मै छु । आफूलाई स्थापित बनाउनको लागि म विरुद्ध गलत प्रचार फैलाउन खोजिएको छ, मेरो शुभचिन्तहरुलाई यस्ता कुराको पछाडि नलाग्न अनुरोध छ ।
मउवासंघमा नेतृत्वमा आउन व्यवसायीको हितको लागि भन्दा राजनीतिक आस्थाको धार देखियो भन्ने गुनासो छ नि ?
हो, गुनासो सत्य हो । खास गरी पछिल्लो चरणमा उद्योग वाणिज्य संघमा राजनीति प्रष्ट देखिएको छ । विगतमा राजनीतिको भयङ्कर नै विरोध गरेका साथीहरु अब नेतृत्वमा आउन खोज्नु भएको छ । यो आफैंमा एउटा विसङ्गति हो । टिकटको लागि केन्द्रसम्म धाउने र व्यवसायीहरुलाई प्रभाव पार्न खोजिने जस्तो देखिन्छ, यसले व्यवसायीक भन्दा राजनीतिकलाई बढी चासो दिएको हो कि भन्ने मलाई पनि लागेको कुरा हो ।अन्तमा
अन्तमा फेरी पनि हाम्रा आदरणीय व्यवसायी मतदाता ज्यूहरुलाई मेरो टीमलाई अमुल्य मत दिएर विजयी बनाउनको लागि आग्रह गर्दछु । वस्तुगत संघलाई बोलाएर प्रतिवद्धता पत्र बनाएको छु । यसको कार्यन्वयन गर्नेमा हाम्रो टीम प्रतिवद्ध छ । हाम्रो टीममा महिला, जनजातिलगायतको सबै समावेशी समूह छ । आगामी दिनमा व्यवसायीहरुको लािग आइपर्ने हरेक समस्याहरुमा मेरो टीम सधैं लाग्नेछ । यो टीमलाई साथ दिनु हुन सबै व्यवसायीहरु प्रति अनुरोध गर्दछु ।
२०७८ सालको पहिलो दिन बिताएका छौ । नयाँ वर्षको पहिलो दिनलाई पर्वकै रुपमा मनाउने गरिए पनि यो वर्ष कोरोना भाइरसको कारण खासै उल्लाषमय बन्न सकेन । यसो त २०७७ साल पनि कोरोनाकै कहरको बेलामा सुरु भएको थियो । २०७७ साल नेपालको ईतिहासमा धेरैले दुखको साथ सम्झने वर्षको रुपमा रह्यो । कोरोनाको महामारी, राजनीतिक अस्थिरतालगायतको कारण धेरैले पीडादायी रुपमा विश्लेषण गर्ने भए २०७७ लाई । राजनीतिक परिवर्तनमार्फत प्राप्त ऐतिहासिक उपलब्धिसँगै देशमा २०७७ सालमा फेरी राजनीतिक अस्थिरताको लागि दाउपेच सुरु भयो । जसले केन्द्रीय स्तरमा मात्रै हैन, स्थानीय स्तरसम्म राजनीतिक रुपमा गहिरो प्रभाव परेको छ।
गत वर्ष आर्थिक—सामाजिक रुपान्तरणसहित समृद्धितर्फको यात्रालाई तिब्र गतिमा अगाडि बढाउने र राष्ट्रलाई आत्मनिर्भर बनाउन तर्फ स्थानीय, प्रादेशिक तथा संघीय सरकारको तहबाट उल्लेख्य काम हुन सकेन । यसको दोष कोरोनालाई नै देखाइयो । जुन आमनागरिकको पनि जिम्मेवारी र दायित्वको सवाल थियो । स्वास्थ्य सुरक्षा र रोजिरोटीको जोहोमा मात्रै बितेको २०७७ लाई अब विस्तारै भुलेर नयाँ जोश, जाँगर र योजनाहरु लिएर हामी उठ्नुपर्छ । आम नेपालीले पीडादायी त्यो समयलाई बिर्सनको लागि प्रगतिका नयाँ आयामहरु खुल्नुपर्छ । तब मात्रै उल्लासका मुनाहरु टुसाउने छन्।
समृद्ध नेपाल र सुखी नेपाली नारालाई साकार पार्न, गलेका मनहरु, ढलेका जोश र हिम्मतहरु उठाउन अब नयाँ उत्साहको जरुरत छ । नयाँ उत्साहको लागि विगत जे जस्तो भए पनि त्यसलाई भुलेर, शोकलाई शक्तिमा बदलेर कर्म (काम) मा लाग्नु एकमात्रै विकल्प हो । तब मात्रै गन्तव्यलाई टु·ोमा पु¥याउन सकिन्छ । मर्म छाडौं कर्ममा विश्वास गरौं । नयाँ वर्ष २०७८ मा सबैलाई सकारात्मक उर्जा र सफलता प्राप्त होस् । बाधा व्यबधानबाट उन्मुक्ति मिलोस् सुख शान्ति समृद्धि र उत्तरोत्तर प्रगतिको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
लगभग डेढ दशक अगाडि हेटौंडामा पत्रकारिता पढाइ हुने कलेजको संख्या आधा दर्जनभन्दा धेरै भैसकेका थिए। विद्यार्थीको संख्या पनि कुनैमा एउटा कक्षानै पुरै भरिने थिए भने कुनैमा विद्यार्थी संख्या नभएर कोर्स संचालननै गर्न नसकिको अवस्था थियो।
अनि पत्रकारिता पढाउने शिक्षक भने कि काठमाडौँमा कि पुराना पत्रकारमा भर पर्नुपर्ने बाध्यता थियो। दोस्रो जनआन्दोलनपछि त संचार माध्यम खुल्ने क्रम यसरी बढ्यो कि हरेक पत्रकारसँग आ-आफ्नो संचार माध्यम थिए।
त्यतिबेलासम्म मैले मोफसल र राजधानीको पत्रकारिताको फरक मात्रै हैन, पत्रकारितामा स्नातकोत्तर गर्ने उद्देश्यलाई समेत निरन्तरता दिइरहेको थिएँ। त्यतिबेला मसँगै आरआर कलेजमा पत्रकारिता पढ्ने साथीहरु अहिले नेपालको प्रमुख संचार माध्यमहरुमा आवद्ध छन्।
अधिकांश पत्रकारहरु राजधानीका ठुला मिडिया हाउससँगै लोकल मिडियामा समेत आवद्ध हुन्थे। तर लोकल मिडियामा भने पत्रकारिता पढेकाहरुको बाक्लो उपस्थिति हुने क्रम बढ्दै थियो।
तर पत्रकारिता पढेका अधिकांशले पत्रकारिता पेशालाई निरन्तरता दिन सकेनन्। कतिले तत्कालै पत्रकारिता छोडेर पढाइलाई निरन्तरता दिए भने कतिले पढाइसँगै पत्रकारितालाई सँगसँगै लगे।
पत्रकारिताको पढाइसँगै पत्रकारितालाई निरन्तरता दिने मध्ये म पनि एक थिएँ। हाल नेपाल प्रहरीको प्रहरी निरीक्षकका रुपमा कार्यरत छु। पत्रकारितामा डिग्री गर्ने उद्देश्यले हेटौंडा छोडेको थिएँ। अन्तमा पत्रकारिता नै छोडेर नेपाल प्रहरीमा प्रहरी सहायक निरीक्षकमा भर्ती भएँ।
विसं २०६० सालदेखि पत्रकारितामा आबद्ध म, २०६६ सम्म संचार क्षेत्रमै जोडिए पनि २०६७ देखि भने पत्रकारिता नै छोड्ने निर्णय गरेँ। पत्रकारितामा रुची नै नभएर त हैन, मेरो बुबा पनि प्रहरी भएकाले घर परिवार सबैको चाहाना प्रहरीको अधिकृत बनोस् भन्ने नै थियो।
तर त्यतिबेलाको भर्ना प्रकृयामा भएको ढिलाइले गर्दा आफ्नो रुची प्रहरीमा भन्दा पत्रकारितामै बढ्न थालेको थियो। २०६४ सालमा असईमा फर्म भरेको थिएँ तर फाइनल रिजल्ट निकाल्नै ३ वर्ष लगाइदिएपछि के गर्ने गर्ने भन्ने द्विविधा पनि भयो।
योभन्दा अगाडि एक पटक प्रयास गरेर असफल भएपछि द्रोस्रो पटकमा पाएको सफलताले खुसी त भइयो नै। विसं २०६६ सालमा प्रसनि पदको फाइनल रिजल्ट आउँदा म मिडिया हाउसले संचालन गरेको टेलिभिजन कार्यक्रममा आवद्ध थिएँ।
त्यतिबेलासम्म मैले मोफसल र राजधानीको पत्रकारिताको फरक मात्रै हैन, पत्रकारितामा स्नातकोत्तर गर्ने उद्देश्यलाई समेत निरन्तरता दिइरहेको थिएँ। त्यतिबेला मसँगै आरआर कलेजमा पत्रकारिता पढ्ने साथीहरु अहिले नेपालको प्रमुख संचार माध्यमहरुमा आवद्ध छन्।
अझै हेटौंडादेखि राजधानी पुगेका धेरै साथीहरु अहिले विभिन्न संचार माध्यममा आबद्ध भएको देख्दा म पनि कतै यही हुन्थेँ कि भन्ने त बेलाबेलामा लाग्छ। तर यता पनि ठिकै छ, मैले मिडिया छोडेपनि मिडियाले मलाई छोडेको छैन।
आखिर त्यस्तै भइरहेको छ। १२ महिना प्रसनि आधारभूत तालिम सकेपछि मेरो पहिलो पोस्टिङ भयो ट्राफिक महाशाखा, रामशाह पथ। म हाजिर हुनु अगाडि नै ट्राफिक एफएम संचालन गर्ने बारेमा पहल भइरहेको रहेछ।
त्यति बेलाका ट्राफिक महाशाखा प्रमुख डिआइजी विज्ञानराज शर्माले गरेको पहलले ट्राफिक एफएम संचालनको अनुमति पायो। रेडियो कार्यक्रम संचालन तथा उत्पादन सम्बन्धी कर्मचारी छनौट गर्ने र छनौट भएका प्रहरी कर्मचारीहरुलाई तालिम दिने कार्यको जिम्मेवारी पाएँ अनि तयार पारेँ ३५ जना रेडियोमा बोल्ने प्रहरी कर्मचारी।
विसं २०६९ साउन ८ गतेबाट प्रसारण सुरू भयो- मेट्रो ट्राफिक एफएम ९५.६ मेगाहर्ज। त्यसपछि मैले छोडेको मिडियाले मलाई फेरि पछ्यायो। लगभग चार वर्ष रेडियोमा बिताइयो।
कहिले काहीँ त दिनको ७ घण्टासम्म पनि रेडियोमा बोलियो। प्रहरीका गतिविधि, ट्राफिक अपडेट, सचेतनामूलक सामाग्री निर्माण गर्ने, मनोञ्जनात्मक कार्यक्रमका साथै रेडियो फर्म्याटका सबै कार्यक्रम उत्पादन, संचालन गर्ने अवसर पाइयो।
स्वतन्त्र लेखनसँग सम्बद्ध संचार क्षेत्रबाट सरकारी त्यसमाथि प्रहरीको रेडियोमा काम गर्दाको अनुभव कस्तो हुँदो रहेछ? धेरैलाई जिज्ञासा हुन सक्छ।
आखिर कन्टेन्ट एउटै हुने तर प्रस्तुत गर्ने शैली मात्रै फरक हो जस्तो लाग्छ। प्रहरीले रेडियो संचालन गरेको मात्रै पहिलो पटक हो तर रेडियो, टिभी कार्यक्रम त पहिल्यैदेखि संचालित छन्।
अरु माध्यममा विषय छनौटमा धेरै विकल्प हुन्छन् तर हामीसँग त्यो विकल्प नहुने, थोरै सामाग्रीलाई समेटेर कार्यक्रम तयार गर्नुपर्ने हुन्छ। स्थापनाको क्रममा चलेका कार्यक्रम परिमार्जन गर्दै जाने क्रममा नेपालका सेलिब्रेटीसँग ट्राफिक व्यवस्थापनको बारेमा कुराकानी गर्ने कार्यक्रम समेत हामीले संचालन गर्यौँ।
यो कार्यक्रम मार्फत मलाई नेपालका सयजनाभन्दा बढी सेलिब्रेटिसँग कुराकानी गर्ने, चिनजान गर्ने अवसर पनि दिलायो। कति कलाकारसँग त मेरो नजिकको सम्बन्ध समेत बन्यो। ट्राफिक व्यवस्थापनका विषयलाई समाजमा विभिन्न कारणले ख्याति कमाएका व्यक्तिहरुले कसरी लिंदा रहेछन् भन्ने जानकारी लिने पनि अवसर पाएँ।
ट्राफिक एफएमबाट आफै सरुवा मागेर फेरि मिडियासँगको सम्बन्ध छोड्ने निर्णय गरेको ६ वर्षको अवधिमा विभिन्न प्रहरी युनिटमा मात्रै खटिइएन, प्रहरी नायब निरीक्षकमा बढुवा भएँ।
२०७४ सालमा लोकसेवा पास गरेर प्रहरी निरीक्षक समेत भएँ। तर जुन युनिटमा पुगेँ, त्यो युनिटको मिडिया समन्वय गर्ने, प्रेस विज्ञप्ती सम्प्रेषण गर्ने जस्ता जिम्मेवारीले भने निरन्तर पाइरहेँ।
म कुनै न कुनै रुपमा मिडिया, संचारकर्मीहरुसँग जोडिइरहनु पर्ने हुन्थ्यो, सबैले मेरो ब्याकग्राउन्डकै कारण त्यस्तो जिम्मेवारी दिन्थेँ। अर्को कुरा सबै संचार माध्यममा मेरो साथीहरु हुने हुँदा मलाई सजिलो पनि हुन्थ्यो।
अझ प्रहरी निरीक्षक भएपछि प्रहरीका विभिन्न कार्यक्रमहरु संचालन गर्ने, प्रहरीको गतिविधि मिडियालाई जानकारी गराउने कार्यको अभिभारा ममाथि नै आइहाल्ने।
अझै हेटौंडादेखि राजधानी पुगेका धेरै साथीहरु अहिले विभिन्न संचार माध्यममा आबद्ध भएको देख्दा म पनि कतै यही हुन्थेँ कि भन्ने त बेलाबेलामा लाग्छ। तर यता पनि ठिकै छ, मैले मिडिया छोडेपनि मिडियाले मलाई छोडेको छैन।
प्रहरीको मिडियासँग सम्बन्धित जिम्मेवारी निर्वाहमा मात्रै हैन, आफू प्रहरीको अन्य जिम्मेवारीका साथै अपराध अनुसन्धानमा पनि अगाडि बढिरहेँ।
प्रहरी निरीक्षक भएर पहिलो पोष्टिङको रुपमा २०७५ साल असारदेखि असोज महिनासम्म चार महिना प्रदेश प्रहरी कार्यालय हेटौंडामा खटिँदा नारायणगढबाट साँढे २ किलो सुन र साँढे चार किलो चाँदी सहित एक जना भारतीयलाई पक्राउ गरेको थिएँ।
सोही अवधिमा ११४ किलो लागु औषध गाँजा सहित ट्रक र चालक पक्राउ गरेँ, फरार अपराधी मात्रै १७ जनालाई पक्राउ गरेँ, चोरीका मोटर साइकल र चार पांग्रे सवारी साधन समेत पक्राउ गरी पुरस्कृत भएँ ।
त्यो चार महिना मेरो लागि महत्वपूर्ण भयो। प्रदेशको इन्टेलिजेन्स शाखाको जिम्मेवारी पाइयो। थोरै समय थियो मसँग किनभने ४ महिनापछि म प्रहरी निरीक्षकको तालिममा जानु पर्ने थियो। त्यतिबेला सूचना संकलन र कार्यान्वयनमा उत्कृष्ट कार्य गरेको भन्दै प्रहरी दिवसको अवसरमा पुरस्कृत हुने समेत मौका पाएँ ।
२०७५ असोजदेखि २०७६ मंसिरसम्मको प्रहरी निरीक्षकको आधारभूत तालिम सकेर पुन: बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयमा फर्केपछि मललाई फेरि मिडियाकै कामले समात्यो।
बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालयले टेलिभिजन कार्यक्रम संचालन गर्न सुरुआत गर्ने निर्णय गरेपछि प्रदेश प्रहरी प्रमुख डिआइजी बसन्तकुमार लामाले टेलिभिजन कार्यक्रम संचालन गर्ने जिम्मेवारी प्रदान गरे।
रेडियोपछि फेरि प्रहरीको टेलिभिजन कार्यक्रम प्रहरी दर्पण संचालन गरिरहेको छु। यहाँ पनि कार्यक्रममा काम गर्ने प्रहरी कर्मचारीको छनौट गरेर कार्यक्रम उत्पादन एव संचालन सम्बन्धी कार्यको संयोजन गरिरहेको छु।
यो कार्यक्रम रेडियो फर्म्याटमा समेत तयार गरेर प्रदेशभरिका २२ वटाभन्दा बढी रेडियोबाट समेत प्रसारण गर्ने व्यवस्था मिलाएको छु।
रहरले पढेको पत्रकारितालाई निरन्तरता दिन सकिएन। सायद त्यही भएर पनि मिडियाले नछोडेको होकि जस्तो लाग्छ। अर्को कुरा भनेको सूचना सम्प्रेषणको कार्य सबै क्षेत्रमा आवश्यक छ तर त्यस्तो निकायमा मिडियाको जानकारी भएका कमै व्यक्ति हुने हुँदा जसले जानेको छ, उसले गर्नु त स्वभाविक नै हो।
बागमती प्रदेश प्रहरी कार्यालय अन्तर्गतका काम कारबाहीलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित बनाउने समेतको जिम्मेवारी पाएँ। प्रदेश प्रहरी कार्यालयको योजना अन्वेषण शाखाको जिम्मेवारी पाएको छु। बागमती प्रदेश प्रहरीले जारी गरेका अधिकांश योजना, कार्यविधि र मापदण्डको लेखन तथा कार्यान्वयनमा महत्वपूर्ण जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने कोसिस गरिरहेको छु।
२०१६ सालदेखि नै नेपाल प्रहरीले विभिन्न जर्नल निकाल्ने, रेडियो, टेलिभिजन कार्यक्रम संचालन गर्ने कार्य गरिरहेकै छ। पछिल्लो समयमा त प्रहरीले प्रकाशन एवम् प्रदान गर्ने सूचना प्रणालीमा केही सुधार भएको देखिन्छ।
नेपाल प्रहरीको विभिन्न प्रदेश समेतमा गरी संचार र सूचना सम्प्रेषणमा काम गर्ने जनशक्ति एक सयभन्दा बढी रहेका छन्। सेताेपाटीबाट साभार
- बबिता बस्नेत
समुन्द्रको गहिराई थाहा पाउन के गर्नुपर्छ तपाईंलाई थाहा छ ? आफै डुबेर हेर्नु पऱ्यो नि !’ खोटाङ्ग र भोजपुरको सिमानामा पर्ने चखेवा भञ्जाङ्गका सेन्मिखाले ‘हेर्ने कथा’की निर्माता/निर्देशक पत्रकार विद्या चापागाईंसँग भनेको यो कुराले अहिले सामाजिक सञ्जाल भरिएको छ ।
सेन्मिखाको कथा हेर्ने जो-कोहीले उनलाई एकपल्ट मात्र हेरेर चित्त बुझाएका छैनन्, पटक-पटक हेरेका छन् । कतिले त निदाएर बिउँझिदा पनि सेन्मिखालाई सम्झिएका छन् । उनको जीवनकथा, उनी बाँचिरहेको परिवेश र उनको जीवनशैलीले मानिसहरूको मनमा अनेक प्रश्न खडा गरिदिएको छ । प्रत्येक वाक्यमा स्लोगन बोल्ने सेन्मिखा गाउँमा बसेर भेडा चराइरहेका पढेलेखेका युवा हुन् जोसँग कृषिसम्बन्धी प्राविधिक र ब्यवहारिक ज्ञान छ । उनले कृषि पढेका छन् । विभिन्न वनस्पति र माछाहरूको वैज्ञानिक नाम मात्र जानेका छैनन्, ब्यवहारमा तिनलाई कहाँ कसरी फैलाउने भन्ने ज्ञान र सिप पनि छ । उनको नाम सपनासँग जोडिएको छ । राईभित्र पनि फरक समूदायमा फरक भाषाहरू छन्, तीमध्ये बान्तावा भाषामा सेन्मि भनेको सपना र खा को अर्थ देखेको भन्ने हुन्छ । आफ्ना हजुरबुबाले सपनामा नाति देखेपछि उनी जन्मिएकाले नामै सेन्मिखा राखिएको रहेछ ।
सेन्मिखाका बाबु वैदेशिक रोजगारमा छन् । आमाले अर्को विवाह गरेको घटनाले उनको हृदयमा गहिरो चोट पुऱ्याएको छ । उनकै सल्लाहले बाबुले अर्को विवाह गरे । बाबुले दोश्रो विवाह गरेको घटना उनका लागि सामान्य झैँ भए पनि आमाको विवाह पीडादायी भएर मनमा गढेको छ । उनी गाउँमै बसेर वर्षको चार-पाँच लाख आम्दानी गर्छन् । भेडा अर्थात् पशुपालन उनको आम्दानीको प्रमुख श्रोत हो । उनका प्रत्येक शब्दमा ब्यवहारिक ज्ञान छ । उनले गाउने गीतले जीवनका पीडादायी यथार्थलाई लयबद्ध बनाएका छन् । आफूले गरिरहेका तमाम कामकाबीच उनको एउटा सपना छ, लोकसेवा दिएर राष्ट्रसेवक कर्मचारीको रूपमा राष्ट्रलाई योगदान गर्ने ।
सुदूर गाउँको २३ वर्षे युवा सेन्मिखालाई हेर्दै र सुन्दै गर्दा जब उनले लोकसेवा दिने आफ्नो सपना बताए यो पङ्क्तिकारको कानमा झड्का परेझैँ भयो । मनमा अनेक प्रश्नहरू उब्जिए, के हाम्रो लोकसेवा आयोग सेन्मिखा जस्ता प्रकृतिको नियमलाई बुझ्दै हुर्किएका, गहिरो चिन्तन बोक्ने, सम्भावनाले भरिएका युवाहरूका लागि हो ?
सुदूर गाउँको २३ वर्षे युवा सेन्मिखालाई हेर्दै र सुन्दै गर्दा जब उनले लोकसेवा दिने आफ्नो सपना बताए यो पङ्क्तिकारको कानमा झड्का परेझैँ भयो । मनमा अनेक प्रश्नहरू उब्जिए, के हाम्रो लोकसेवा आयोग सेन्मिखा जस्ता प्रकृतिको नियमलाई बुझ्दै हुर्किएका, गहिरो चिन्तन बोक्ने, सम्भावनाले भरिएका युवाहरूका लागि हो ? लोकसेवा आयोगको परीक्षामा जे-जस्ता प्रश्नहरू सोधिइन्छ ती प्रश्नले मुलुक बनाउने भिजन समेट्छन् ? खासमा अहिलेसम्म जसरी लोकसेवा आयोगका परीक्षाहरू चलिरहेका छन ती केका लागि ? कर्मचारी हुनु भनेको कहिले को जन्मियो कहिले मऱ्यो ? या विश्वको कुन स्थानको लम्बाइ, उचाइ कति हो भनी जानकारी राख्नु हो ? कर्मचारी हुनका लागि देशको कुन क्षेत्रलाई कसरी अघि बढाउने आफ्नै भिजन चाहिँदैन ? ब्यवहारिक ज्ञान, सीप चाहिँदैन ? लोकसेवाको जाँचमा जे-जस्ता प्रश्न गरिन्छन् खासमा तिनले मुलुक बनाउन कहाँ, के मद्दत गर्छ ? त्यस्ता प्रश्नको जवाफ दिएर लोकसेवा पास गरेकाहरूबाट के कुराको अपेक्षा गर्ने ? ती प्रश्नका उत्तर दिएर सेन्मिखा जस्ता युवाले लोकसेवा पास कहिले गर्ने ? यदि पासै गरे भने पनि उपलब्धि के ? उनले आफ्नो ज्ञान, सीपको सदुपयोग कसरी गर्ने ? मुलुकलाई सामान्य ज्ञान कण्ठ पार्ने कर्मचारी चाहिएको छ कि आफूभित्रको ज्ञानलाई ब्यवहारमा उतार्ने ?
यी प्रश्नहरू अहिलेसम्म राष्ट्रसेवक कर्मचारी हुनका लागि लोकसेवा आयोगले सोध्दै आएका प्रश्नहरूले उब्जाएका हुन् । नेपालको कर्मचारीतन्त्र चुस्त, दुरुस्त र ब्यवहारिक भएन भन्ने गुनासो बढिरहेको बेला हामीले यस्तो कर्मचारीतन्त्र कसरी भयो भन्नेतर्फ भने छलफल र बहस गरेका छैनौँ । लोकसेवामा कस्ता प्रश्न सोधिन्छन् ? उदाहरणका लागि २०७३ साल माघ २९ गते शाखा अधिकृतका लागि लिइएको परीक्षामा आएका केही प्रश्नहरू हेरौँ- साँढेजुधाई कसको पालामा सुरु भएको हो ? डोनाल्ड ट्रम्पले कति इलेक्ट्रोल मत प्राप्त गरेका थिए ? प्रद्युम्नका पिता को हुन् ? कोलम्बियाको शान्तिसम्झौता संसदबाट कहिले पारित भएको थियो ? पहिलो घण्टी प्रत्येक १५ मिनेटमा, दोश्रो १८ मिनेटमा र तेश्रो २४ मिनेटमा बज्छन्, ती घण्टीहरू एकैपटक बिहान ८ बजे सँगै बजे भने अब कति बजे सँगै बज्लान् ? बिग ब्रदर ल रसियाको कस्तो कानून हो ? डोनाल्ड ट्रम्पले कति मत प्राप्त गरे ? (ट्रम्पसम्बन्धी तीन वटा प्रश्न छन्) । यी र यस्ता प्रश्नको उत्तर दिएर भएका शाखा अधिकृतहरूबाट मुलुक र जनताले के अपेक्षा गर्ने ?
वर्षौंदेखि लोकसेवामा यस्तै प्रश्नहरू सोध्ने गरिएको छ । खासमा यस्ता प्रश्न सोध्नुको उद्देश्य के हो भनेर अहिलेसम्म प्रश्न उठाइएको छैन । कुनै खास विषयका ज्ञाता र आफ्नै मौलिक भिजन भएका मानिसहरू यस्ता प्रश्नका उत्तर पढेर लोकसेवा दिन चाहँदैनन, सम्भव पनि छैन । डोनाल्ड ट्रम्पले ल्याएको भोटले हाम्रो ब्युरोक्र्यासीमा के अर्थ राख्छ ? रसियाको कानून हामीले जान्नुपर्ने किन ? आवश्यक पऱ्यो भने गुगलमा खोज्दा भेटिन्छ ।
कसले, कहिले, कहाँ साँढे जुधायो भन्ने ज्ञानका आधारमा लोकसेवाको परीक्षा पास गरेर कर्मचारी हुने परिपाटी अब बन्द गरिनुपर्छ । नेपाल सरकारको कर्मचारी हुन चाहनेले आफ्नो मौलिक भिजन र विषयगत रणनीति प्रस्तुत गर्ने खालको पाठ्यक्रम तय गरिनुपर्छ ।
कसले, कहिले, कहाँ साँढे जुधायो भन्ने ज्ञानका आधारमा लोकसेवाको परीक्षा पास गरेर कर्मचारी हुने परिपाटी अब बन्द गरिनुपर्छ । नेपाल सरकारको कर्मचारी हुन चाहनेले आफ्नो मौलिक भिजन र विषयगत रणनीति प्रस्तुत गर्ने खालको पाठ्यक्रम तय गरिनुपर्छ । अब लोकसेवा आयोगले ब्यवहारिक ज्ञान, सीपसँग सम्बन्धित प्रश्नहरू तय गरेर परीक्षा लिनुपर्छ । अहिलेकै पाठ्यक्रमलाई जारी राख्ने हो भने नेपालको कर्मचारीतन्त्रलाई सिर्जनशील र जनमुखी बनाउन सम्भव छैन । यही ‘सिस्टम’मा रहेर लिइने परीक्षाले सेन्मिखाहरूको सपना पूरा गर्न सक्दैन । उनीहरूको सपना पूरा गर्नका लागि त सीपको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्छ । उनीजस्ता प्रकृतिको नियमलाई बुझ्दै हुर्किएका युवाको ज्ञानको सदुपयोग गर्नका लागि सोहीअनुरुपको लोकसेवा आयोग चाहिन्छ ।
लोकसेवा आयोगलाई अहिले आमनेपालीले आफ्नो भविष्य जोडिएको आयोगका रूपमा लिन सकेका छैनन् । आयोग साँच्चिकै लोकको सेवाका लागि गठन भएको हो भने सबै नेपालीलाई अपनत्व महसूस गराउन सक्नुपर्छ । विभिन्न पाखा, पखेरामा रहेका सेम्निखाहरूदेखि विश्वका नामी विश्वविद्यालयमा पढेका युवाहरूसम्मले लोकसेवाको सपना देख्ने वातावरण नबनाउञ्जेल कर्मचारीतन्त्रमा सुधार टाढाको लक्ष्य मात्रै रहने छ । तिम्रा सपना र मेहनतका लागि सलाम सेम्निखा !